ව්යවහාරික ජීව විද්යාව — ජලජීවී වගාව, පටක රෝපණය, වාහක මර්දනය, ආහාර සංරක්ෂණය හා ප්රාථමික සෛල
විසිතුරු මත්ස්ය වගාව හා ජලාල රෝග, තවාන් කළමනාකරණය හා ශාක පටක රෝපණය (ක්ෂුද්ර ප්රචාරණය), ශ්රී ලංකාවේ ඩෙංගු (Aedes aegypti/albopictus), බරවා (Wuchereria bancrofti / Culex quinquefasciatus) හා මැලේරියා (Anopheles culicifacies) ජීවන චක්ර හා වාහක මර්දනය, පශ්චාත් අස්වනු හානිය හා ආහාර කල්තබාගැනීම සහ ප්රාථමික සෛල (Totipotent/Pluripotent/Multipotent) හා නැනෝ තාක්ෂණය සරලව ඉගෙන ගමු.
A/L ජීව විද්යා ගමනේ අවසානම ඒකකයට ඔයා දැන් ඇවිත් ඉන්නේ — සුබ පැතුම්! මෙච්චර කල් 01 වන ඒකකයේ ඉඳන් 09 වන ඒකකය වෙනකම් ඔයා ඉගෙනගත්ත සෛල, හෝමෝන, ප්රවේණිය, ක්ෂුද්රජීවීන් ගැන දැනුම සැබෑ ජීවිතයේදී රටට විදේශ විනිමය ගේන්නත්, ලක්ෂ ගණනක් ගොවීන්ගේ අස්වැන්න රැකගන්නත්, ඩෙංගු වසංගතය පාලනය කරන්නත්, සුව කළ නොහැකි රෝග ප්රාථමික සෛලවලින් (Stem cells) සුව කරන්නත් පාවිච්චි කරන හැටි තමයි අපි අද 10 වන ඒකකයෙන් (ව්යවහාරික ජීව විද්යාව) ඉගෙන ගන්නේ!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු හා ජෛව තාක්ෂණ විද්යාඥයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
මෝසම් වැස්ස පටන් ගත්ත ගමන් ලංකාවේ හැම රෝහලකම වාට්ටු ඩෙංගු රෝගීන්ගෙන් පිරෙනවා! වෛද්ය නිලධාරියෙකු (MOH / සායනික වෛද්යවරයෙකු) විදිහට Aedes aegypti ගේ බෝවීමේ රටාව, Bti ජෛව පාලනය සහ රුධිර ප්ලාස්ම කාන්දුවන අවදානම් අවධිය හඳුනාගැනීමෙන් ජීවිත දහස් ගණනක් බේරගන්න පුළුවන්. ඒ වගේම ලියුකේමියා හෝ තැලසීමියා දරුවෙකුට රතු ඇටමිදුළු / පෙකණි වැල රුධිර ප්රාථමික සෛල (Stem cell transplant) බද්ධ කිරීමත්, පිළිකා සෛලවලට විතරක් හරියටම බෙහෙත ගෙනියන නැනෝ ඖෂධ (Nanomedicine) භාවිතයත් අනාගත වෛද්ය ලෝකයේ හදවතයි!
1. විසිතුරු මත්ස්ය වගාව (Aquaculture) සහ ජලාල නඩත්තුව (NIE 10.1.1)
ශ්රී ලංකාවට ඉහළ විදේශ විනිමයක් ගෙන එන කර්මාන්තයක් වන ජලජීවී වගාව සඳහා තෝරාගන්නා විශේෂ සතුව වේගවත් වර්ධනය, කෘත්රිම ආහාර පිළිගැනීම, ඉහළ ගහන ඝනත්වයකට හා රෝගවලට ඔරොත්තු දීම සහ වහල් තත්ත්ව යටතේ පහසුවෙන් අභිජනනය කිරීමේ හැකියාව තිබිය යුතුය.
- විසිතුරු මත්ස්ය ප්රභේද: පැටවුන් බිහි කරන ජීවප්රජනක (Live-bearers) මසුන් ලෙස ගප්පි (Poecilia reticulata), මොලී, ප්ලේටි සහ සෝඩ්ටේල් (Swordtail) ද, බිත්තර දමන අණ්ඩප්රජනක (Egg-layers) ලෙස ගෝල්ඩ්ෆිෂ්, ඒන්ජල් මසුන්, සීබ්රා ඩැනියෝ සහ ෆයිටර් (Betta splendens) ද බහුලව වගා කෙරේ.
- ජලාල (Aquarium) නඩත්තු රන් නීති (NIE සම්පත් පොත): දිනපතා මසුන්ගේ හැසිරීම හා උෂ්ණත්වය පරීක්ෂා කරන්න; අධික ආහාර දීමෙන් ඇමෝනියා විෂවීම වැළැක්වීමට සතියකට එක් දිනක් වැඩිහිටි මසුන්ට ආහාර නොදී තබන්න; සති දෙකකට වරක් ජලයෙන්
20–25%ක් පතුලේ අපද්රව්ය සමඟ සයිපනයකින් ඉවත් කර ක්ලෝරීන් ඉවත් කළ (පැරණි කළ) ජලය පුරවන්න. - සුලභ මත්ස්ය රෝග 3: (1) සුදු ලප රෝගය (White spot / Ich) — Ichthyophthirius multifiliis පක්ෂ්මධර ප්රොටොසෝවාවා නිසා සම හා වරල් මත සුදු ලප ඇති වීම; (2) වරල් හා වලිග කුණුවීම (Fin/Tail rot) — අපිරිසිදු ජලයේ බැක්ටීරියා/දිලීර නිසා; (3) කරමල් කුණුවීම (Gill rot) — දිලීර/බැක්ටීරියා නිසා හුස්ම ගැනීම අපහසු වී මසුන් ජල මතුපිටට පැමිණීම. (පාරිසරික අවදානම: ටැංකි සුද්දා වැනි විදේශික මසුන් ස්වාභාවික ජලාශවලට මුදාහැරීමෙන් ආක්රමණික විශේෂ බවට පත්වීම!)
2. තවාන් කළමනාකරණය, ආරක්ෂිත කෘෂිකර්මය සහ ශාක පටක රෝපණය (NIE 10.1.2)
තවාන් ගැටලු: අධික තෙතමනය, තදබදය හා අඩු හිරු එළිය නිසා Pythium, Fusarium, Rhizoctonia වැනි පාංශු දිලීර මගින් බීජ පැළවල පාදස්ථය කුණු වී ඇද වැටෙන දියමලන් කෑම (Damping-off) තවාන්වල ප්රධානතම රෝගයයි (ජීවාණුහරිත තවාන් මාධ්ය, හොඳ ජලවහනය හා දිලීරනාශක මගින් වළක්වයි). කෘමි හා දේශගුණික හානි වළක්වා උසස් තත්ත්වයේ අස්වැන්නක් ගැනීමට හරිතාගාර (Greenhouses) හා පොලිටනල් (Polytunnels) තුළ බෙල් පෙපර්, තක්කාලි, සලාද, ස්ට්රෝබෙරි සහ කැපූ මල් (රෝස, කානේෂන්, ජර්බෙරා, ක්රිසැන්තිමම්) වගා කෙරේ. මල් හා පලතුරු වගාවේදී අතු බැඳීම (Layering), දඬු කැබලි සහ බද්ධ කිරීම (Grafting / Budding — ශක්තිමත් මූල පද්ධතියක් සහිත ග්රාහකය / Stock මත උසස් ඵල/මල් දෙන අනුජය / Scion සවි කිරීම) යොදාගනී.
3. වාහක මගින් පැතිරෙන රෝග — ඩෙංගු, බරවා සහ මැලේරියාව (NIE 10.1.3)
විභාගයේ වගු සංසන්දන ප්රශ්නවලට කෙළින්ම එන ඩෙංගු, බරවා හා මැලේරියා රෝග ත්රිත්වයේ සම්පූර්ණ සැසඳීම පහත දැක්වේ:
| ලක්ෂණය | ඩෙංගු (Dengue) | බරවා (Filariasis) | මැලේරියාව (Malaria) |
|---|---|---|---|
| රෝග කාරකයා (Pathogen) | ඩෙංගු වෛරසය (Flavivirus — DEN 1, 2, 3, 4 දර්ශ 4කි; ssRNA වෛරසයකි). | Wuchereria bancrofti (සහ Brugia malayi) — නෙමටෝඩා පරපෝෂිත පණුවා. | Plasmodium vivax / P. falciparum — ප්රොටොසෝවා පරපෝෂිතයා. |
| ශ්රී ලංකාවේ වාහක මදුරුවා | ප්රධාන: Aedes aegypti ද්විතීයික: Aedes albopictus (කළු-සුදු ඉරි සහිතයි; දිවා කාලයේ දෂ්ට කරයි). |
Culex quinquefasciatus (සහ Mansonia — රාත්රී කාලයේ දෂ්ට කරයි). | Anopheles culicifacies ගැහැනු මදුරුවා (සන්ධ්යා/රාත්රී කාලයේ දෂ්ට කරයි). |
| මදුරුවා බෝවන ස්ථාන | ඉවතලන ටයර්, පොල්කටු, ටින්, වැහි පීලි, මල් බඳුන්වල එකතුවන පැහැදිලි/පිරිසිදු ජලය (බිත්තර වියළීමට ඔරොත්තු දේ!). | අවහිර වූ කාණු, කැඩුණු වැසිකිළි වළවල්, පොල්ලෙලි වළවල් වැනි කාබනික ද්රව්ය අධික අපිරිසිදු ජලය. | හිරු එළිය වැටෙන පිරිසිදු, සෙමින් ගලා යන ගංගා ඉවුරු, වැලි වළවල් හා දියකඩිති. |
| ප්රධාන රෝග ලක්ෂණ | තද උණ, ඇස් පිටුපස/හන්දි/පේශි වේදනාව, රුධිර පට්ටිකා අඩුවීම හා ප්ලාස්ම කාන්දුව (රක්තපාත/කම්පන තත්ත්වය). | වසා නාල හා වසා ගැටිති අවහිර වී පාද, අත් හා වෘෂණ කෝෂ නිදන්ගතව ඉදිමීම (Elephantiasis). | සීතල වෙව්ලීම සමඟ වාරිකව එන තද උණ, රතු රුධිරාණු බිඳීම නිසා රක්තහීනතාව හා ප්ලීහාව ඉදිමීම. |
| ඒකාබද්ධ වාහක මර්දනය | ප්රභව ඉවත් කිරීම, ජල ටැංකිවලට ගප්පි/දන්ඩියා මසුන් දැමීම, Bacillus thuringiensis israelensis (Bti) ඉසීම, ධූමකරණය. | අපිරිසිදු කාණු පිරිසිදු කිරීම, මදුරු දැල් භාවිතය, DEC + Albendazole ප්රතිපරපෝෂිත ප්රතිකාර. | මදුරු දැල් (ITN), ගෘහස්ථ කෘමිනාශක ඉසීම, කීට භක්ෂක මසුන් සහ ආනයනික රෝගීන් කඩිනමින් හඳුනාගැනීම. |
4. පශ්චාත් අස්වනු හානිය, ආහාර පරිරක්ෂණය, ප්රාථමික සෛල හා නැනෝ තාක්ෂණය (NIE 10.1.4 – 10.1.5)
පශ්චාත් අස්වනු හානිය සහ ආහාර පරිරක්ෂණ මූලධර්ම 03: නොමේරූ හෝ අධිකව ඉදුණු අවධියේ නෙළීම, ගෝනිවල තද කර ප්රවාහනයෙන් තැළීම, අධික උෂ්ණත්වය/ආර්ද්රතාව සහ ක්ෂුද්රජීවී/කෘමි හානි නිසා අස්වැන්නෙන් විශාල කොටසක් විනාශ වේ. වාතාශ්රය සහිත ප්ලාස්ටික් කූඩ (Crates) භාවිතය හා ශීත ගබඩා මගින් මෙය වළක්වා ගත හැක. ආහාර පරිරක්ෂණය පදනම් වන්නේ මූලධර්ම 3ක් මතයි: (1) ක්ෂුද්රජීවීන් ආහාරයට ඇතුළු වීම වැළැක්වීම (අපූති ඇසුරුම්), (2) ක්ෂුද්රජීවී වර්ධනය හා ස්වයං-ජීර්ණ එන්සයිම නිෂේධනය කිරීම (වියළීම — ජල සක්රියතාව අඩු කරයි; ලුණු හා සීනි දැමීම — ආස්රැතිකව ක්ෂුද්රජීවී සෛල ප්ලාස්මච්ඡේදනය කරයි; ශීතකරණය/අධිශීතනය; දුම් ගැසීම; සෝඩියම් බෙන්සොඒට් හා සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් වැනි රසායනික පරිරක්ෂක), සහ (3) ක්ෂුද්රජීවීන් හා එන්සයිම විනාශ කිරීම (පැස්චරීකරණය, UHT, ටින් කිරීම, ගැමා විකිරණ).
• Pluripotent (බහුවිධ ශක්ය): බ්ලාස්ටොකෝෂ්ඨයේ අභ්යන්තර සෛල ස්කන්ධයෙන් ගන්නා කලල ප්රාථමික සෛල (ESCs) — ඕනෑම දේහ පටකයක් සාදයි (කලලය විනාශ වන නිසා ආචාරධර්ම ගැටලු ඇත!).
• Multipotent (බහු ශක්ය): වැඩිහිටි රතු ඇටමිදුළු හා පෙකණි වැල රුධිර ප්රාථමික සෛල — ලියුකේමියා ඇටමිදුළු බද්ධයට යොදාගනී!
(2) දැන් දකුණු පස තියෙන MCQ පුහුණුව සහ පසුගිය විභාග MCQ බැංකුව (ප්රශ්න 90) සම්පූර්ණ කරලා A/L විභාගයේ ඉහළම 'A' සාමාර්ථයට සූදානම් වෙමු! ජය වේවා!