🎬 DP වීඩියෝ
10 • විනාඩි 17 ක කියවීමක්

ව්‍යවහාරික ජීව විද්‍යාව — ජලජීවී වගාව, පටක රෝපණය, වාහක මර්දනය, ආහාර සංරක්ෂණය හා ප්‍රාථමික සෛල

Applied Biology — Aquaculture, Tissue Culture, Vector Control, Post-Harvest Preservation & Stem Cells
විෂය නිර්දේශ කෙටි සාරාංශය

විසිතුරු මත්ස්‍ය වගාව හා ජලාල රෝග, තවාන් කළමනාකරණය හා ශාක පටක රෝපණය (ක්ෂුද්‍ර ප්‍රචාරණය), ශ්‍රී ලංකාවේ ඩෙංගු (Aedes aegypti/albopictus), බරවා (Wuchereria bancrofti / Culex quinquefasciatus) හා මැලේරියා (Anopheles culicifacies) ජීවන චක්‍ර හා වාහක මර්දනය, පශ්චාත් අස්වනු හානිය හා ආහාර කල්තබාගැනීම සහ ප්‍රාථමික සෛල (Totipotent/Pluripotent/Multipotent) හා නැනෝ තාක්ෂණය සරලව ඉගෙන ගමු.

ශාක පටක රෝපණය, ශ්‍රී ලංකාවේ වාහක මර්දනය සහ ප්‍රාථමික සෛල (Stem Cells) ශක්‍යතා මට්ටම් (NIE Unit 10) Click to Zoom • න්‍යායාත්මක ජීව විද්‍යා දැනුම සැබෑ ලෝකයේ වෛද්‍ය, කෘෂි හා ආර්ථික ගැටලු විසඳීමට යෙදවීම 1. ක්ෂුද්‍ර ප්‍රචාරණය (පටක රෝපණය) මූලධර්මය: පූර්ණ ශක්‍යතාව (Totipotency) පිපිරුම (Explant) → MS මාධ්‍යය → කැලස (Callus) ඔක්සින : සයිටොකයිනින අනුපාතය • සයිටොකයිනින ↑ → ප්‍රරෝහ / අංකුර හටගනී • ඔක්සින ↑ → මුල් (Roots) හටගනී දැඩි කිරීම (Acclimatization) → ක්ෂේත්‍රයට වාසි: වෛරස-රහිත (අග්‍රස්ථ විභාජක), ඒකාකාරී ක්ලෝන පැළ කෙටි කලකින් ලක්ෂ ගණනක්! (කෙසෙල්/ඕකිඩ්) 2. ශ්‍රී ලංකාවේ වාහක මදුරුවන් 03 ඩෙංගු (Flavivirus DEN 1–4) Aedes aegypti (ප්‍රධාන) / A. albopictus (ද්විතීයික) පිරිසිදු එකතුවන ජලය • දිවා කාලයේ දෂ්ටනය • Bti බරවා (Wuchereria bancrofti නෙමටෝඩාවා) Culex quinquefasciatus • අපිරිසිදු කාණු ජලය රාත්‍රී දෂ්ටනය • වසා පද්ධතිය අවහිර වී ඉදිමීම මැලේරියාව (Plasmodium ප්‍රොටොසෝවාවා) Anopheles culicifacies • පිරිසිදු සෙමින් ගලන ජලය (2016 සිට WHO මැලේරියා නිදහස් — ආවේක්ෂණය අඛණ්ඩයි) 3. ප්‍රාථමික සෛල සහ නැනෝ තාක්ෂණය Totipotent (පූර්ණ ශක්‍ය — යුක්තාණුව) සම්පූර්ණ ජීවියා + වැදෑමහ සියල්ල සාදයි Pluripotent (බහුවිධ ශක්‍ය — කලල ICM) දේහයේ ඕනෑම පටක වර්ගයක් (200+) සාදයි Multipotent (බහු ශක්‍ය — රතු ඇටමිදුළු / පෙකණි) ආශ්‍රිත පෙළපතක සෛල පමණක් සාදයි (රුධිර සෛල) නැනෝ තාක්ෂණය: 1–100 nm පරිමාණය ඉලක්කගත පිළිකා ඖෂධ + Ag නැනෝ + ජෛව සංවේදක ආහාර පරිරක්ෂණ මූලධර්ම 03 (NIE 10.1.4): 1. ක්ෂුද්‍රජීවීන් ඇතුළු වීම වැළැක්වීම • 2. වර්ධනය/එන්සයිම නිෂේධනය • 3. ක්ෂුද්‍රජීවීන් විනාශ කිරීම පශ්චාත් අස්වනු හානිය අවම කිරීම: නිසි පරිණත අවධියේ නෙළීම • ප්ලාස්ටික්/වාතාශ්‍රිත කූඩ භාවිතය • ශීත දාම ගබඩාකරණය
රූප සටහන: ව්‍යවහාරික ජීව විද්‍යාව — ජලජීවී වගාව, පටක රෝපණය, වාහක මර්දනය, ආහාර සංරක්ෂණය හා ප්‍රාථමික සෛල (විශාල කර බැලීමට රූපය මත ක්ලික් කරන්න)

A/L ජීව විද්‍යා ගමනේ අවසානම ඒකකයට ඔයා දැන් ඇවිත් ඉන්නේ — සුබ පැතුම්! මෙච්චර කල් 01 වන ඒකකයේ ඉඳන් 09 වන ඒකකය වෙනකම් ඔයා ඉගෙනගත්ත සෛල, හෝමෝන, ප්‍රවේණිය, ක්ෂුද්‍රජීවීන් ගැන දැනුම සැබෑ ජීවිතයේදී රටට විදේශ විනිමය ගේන්නත්, ලක්ෂ ගණනක් ගොවීන්ගේ අස්වැන්න රැකගන්නත්, ඩෙංගු වසංගතය පාලනය කරන්නත්, සුව කළ නොහැකි රෝග ප්‍රාථමික සෛලවලින් (Stem cells) සුව කරන්නත් පාවිච්චි කරන හැටි තමයි අපි අද 10 වන ඒකකයෙන් (ව්‍යවහාරික ජීව විද්‍යාව) ඉගෙන ගන්නේ!

🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු හා ජෛව තාක්ෂණ විද්‍යාඥයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?

මෝසම් වැස්ස පටන් ගත්ත ගමන් ලංකාවේ හැම රෝහලකම වාට්ටු ඩෙංගු රෝගීන්ගෙන් පිරෙනවා! වෛද්‍ය නිලධාරියෙකු (MOH / සායනික වෛද්‍යවරයෙකු) විදිහට Aedes aegypti ගේ බෝවීමේ රටාව, Bti ජෛව පාලනය සහ රුධිර ප්ලාස්ම කාන්දුවන අවදානම් අවධිය හඳුනාගැනීමෙන් ජීවිත දහස් ගණනක් බේරගන්න පුළුවන්. ඒ වගේම ලියුකේමියා හෝ තැලසීමියා දරුවෙකුට රතු ඇටමිදුළු / පෙකණි වැල රුධිර ප්‍රාථමික සෛල (Stem cell transplant) බද්ධ කිරීමත්, පිළිකා සෛලවලට විතරක් හරියටම බෙහෙත ගෙනියන නැනෝ ඖෂධ (Nanomedicine) භාවිතයත් අනාගත වෛද්‍ය ලෝකයේ හදවතයි!

1. විසිතුරු මත්ස්‍ය වගාව (Aquaculture) සහ ජලාල නඩත්තුව (NIE 10.1.1)

ශ්‍රී ලංකාවට ඉහළ විදේශ විනිමයක් ගෙන එන කර්මාන්තයක් වන ජලජීවී වගාව සඳහා තෝරාගන්නා විශේෂ සතුව වේගවත් වර්ධනය, කෘත්‍රිම ආහාර පිළිගැනීම, ඉහළ ගහන ඝනත්වයකට හා රෝගවලට ඔරොත්තු දීම සහ වහල් තත්ත්ව යටතේ පහසුවෙන් අභිජනනය කිරීමේ හැකියාව තිබිය යුතුය.

  • විසිතුරු මත්ස්‍ය ප්‍රභේද: පැටවුන් බිහි කරන ජීවප්‍රජනක (Live-bearers) මසුන් ලෙස ගප්පි (Poecilia reticulata), මොලී, ප්ලේටි සහ සෝඩ්ටේල් (Swordtail) ද, බිත්තර දමන අණ්ඩප්‍රජනක (Egg-layers) ලෙස ගෝල්ඩ්ෆිෂ්, ඒන්ජල් මසුන්, සීබ්‍රා ඩැනියෝ සහ ෆයිටර් (Betta splendens) ද බහුලව වගා කෙරේ.
  • ජලාල (Aquarium) නඩත්තු රන් නීති (NIE සම්පත් පොත): දිනපතා මසුන්ගේ හැසිරීම හා උෂ්ණත්වය පරීක්ෂා කරන්න; අධික ආහාර දීමෙන් ඇමෝනියා විෂවීම වැළැක්වීමට සතියකට එක් දිනක් වැඩිහිටි මසුන්ට ආහාර නොදී තබන්න; සති දෙකකට වරක් ජලයෙන් 20–25% ක් පතුලේ අපද්‍රව්‍ය සමඟ සයිපනයකින් ඉවත් කර ක්ලෝරීන් ඉවත් කළ (පැරණි කළ) ජලය පුරවන්න.
  • සුලභ මත්ස්‍ය රෝග 3: (1) සුදු ලප රෝගය (White spot / Ich) — Ichthyophthirius multifiliis පක්ෂ්මධර ප්‍රොටොසෝවාවා නිසා සම හා වරල් මත සුදු ලප ඇති වීම; (2) වරල් හා වලිග කුණුවීම (Fin/Tail rot) — අපිරිසිදු ජලයේ බැක්ටීරියා/දිලීර නිසා; (3) කරමල් කුණුවීම (Gill rot) — දිලීර/බැක්ටීරියා නිසා හුස්ම ගැනීම අපහසු වී මසුන් ජල මතුපිටට පැමිණීම. (පාරිසරික අවදානම: ටැංකි සුද්දා වැනි විදේශික මසුන් ස්වාභාවික ජලාශවලට මුදාහැරීමෙන් ආක්‍රමණික විශේෂ බවට පත්වීම!)

2. තවාන් කළමනාකරණය, ආරක්ෂිත කෘෂිකර්මය සහ ශාක පටක රෝපණය (NIE 10.1.2)

තවාන් ගැටලු: අධික තෙතමනය, තදබදය හා අඩු හිරු එළිය නිසා Pythium, Fusarium, Rhizoctonia වැනි පාංශු දිලීර මගින් බීජ පැළවල පාදස්ථය කුණු වී ඇද වැටෙන දියමලන් කෑම (Damping-off) තවාන්වල ප්‍රධානතම රෝගයයි (ජීවාණුහරිත තවාන් මාධ්‍ය, හොඳ ජලවහනය හා දිලීරනාශක මගින් වළක්වයි). කෘමි හා දේශගුණික හානි වළක්වා උසස් තත්ත්වයේ අස්වැන්නක් ගැනීමට හරිතාගාර (Greenhouses) හා පොලිටනල් (Polytunnels) තුළ බෙල් පෙපර්, තක්කාලි, සලාද, ස්ට්‍රෝබෙරි සහ කැපූ මල් (රෝස, කානේෂන්, ජර්බෙරා, ක්‍රිසැන්තිමම්) වගා කෙරේ. මල් හා පලතුරු වගාවේදී අතු බැඳීම (Layering), දඬු කැබලි සහ බද්ධ කිරීම (Grafting / Budding — ශක්තිමත් මූල පද්ධතියක් සහිත ග්‍රාහකය / Stock මත උසස් ඵල/මල් දෙන අනුජය / Scion සවි කිරීම) යොදාගනී.

01
ශාක පටක රෝපණයේ (ක්ෂුද්‍ර ප්‍රචාරණයේ) මූලධර්මය — පූර්ණ ශක්‍යතාව (Totipotency): ඕනෑම ජීවී න්‍යෂ්ටි සහිත ශාක සෛලයකට සුදුසු පෝෂක හා වර්ධක හෝමෝන ලබා දුන් විට සම්පූර්ණ නව ශාකයක් බවට විකසනය වීමේ ප්‍රවේණික හැකියාව පූර්ණ ශක්‍යතාව නම් වේ.
02
පූතිරහිත රෝපණය, කැලස (Callus) සෑදීම සහ ඔක්සින : සයිටොකයිනින පාලනය: මතුපිට විෂබීජහරණය කළ පිපිරුමක් (Explant — අග්‍රස්ථ විභාජකය ගැනීමෙන් 100%ක් වෛරස-රහිත පැළ ලැබේ!) සුක්‍රෝස්, ඛනිජ, විටමින්, ඒගාර් හා හෝමෝන අඩංගු ජීවාණුහරිත මාධ්‍යයක රෝපණය කරයි. අවිභේදිත සෛල ගොනුවක් වන කැලස (Callus) සෑදුණු පසු: ඉහළ සයිටොකයිනින : අඩු ඔක්සින අනුපාතයෙන් ප්‍රරෝහ (අංකුර) ද, ඉහළ ඔක්සින : අඩු සයිටොකයිනින අනුපාතයෙන් මුල් (Roots) ද ප්‍රේරණය කරයි!
03
දැඩි කිරීම (Acclimatization / Hardening) සහ වාණිජ වැදගත්කම: නළය තුළ වැඩුණු පැළ ක්‍රමයෙන් බාහිර ආර්ද්‍රතාවට හා හිරු එළියට හුරු කර (දැඩි කර) ක්ෂේත්‍රයේ සිටුවයි. කෙසෙල්, අන්නාසි, ඕකිඩ්, ඇන්තූරියම් සහ අර්තාපල්වල ප්‍රවේණිකව සර්වසම (ක්ලෝන), රෝග-රහිත පැළ කුඩා ඉඩකදී කෙටි කලකින් ලක්ෂ ගණනක් නිපදවා ගත හැක!

3. වාහක මගින් පැතිරෙන රෝග — ඩෙංගු, බරවා සහ මැලේරියාව (NIE 10.1.3)

විභාගයේ වගු සංසන්දන ප්‍රශ්නවලට කෙළින්ම එන ඩෙංගු, බරවා හා මැලේරියා රෝග ත්‍රිත්වයේ සම්පූර්ණ සැසඳීම පහත දැක්වේ:

ලක්ෂණය ඩෙංගු (Dengue) බරවා (Filariasis) මැලේරියාව (Malaria)
රෝග කාරකයා (Pathogen) ඩෙංගු වෛරසය (Flavivirus — DEN 1, 2, 3, 4 දර්ශ 4කි; ssRNA වෛරසයකි). Wuchereria bancrofti (සහ Brugia malayi) — නෙමටෝඩා පරපෝෂිත පණුවා. Plasmodium vivax / P. falciparum — ප්‍රොටොසෝවා පරපෝෂිතයා.
ශ්‍රී ලංකාවේ වාහක මදුරුවා ප්‍රධාන: Aedes aegypti
ද්විතීයික: Aedes albopictus (කළු-සුදු ඉරි සහිතයි; දිවා කාලයේ දෂ්ට කරයි).
Culex quinquefasciatus (සහ Mansonia — රාත්‍රී කාලයේ දෂ්ට කරයි). Anopheles culicifacies ගැහැනු මදුරුවා (සන්ධ්‍යා/රාත්‍රී කාලයේ දෂ්ට කරයි).
මදුරුවා බෝවන ස්ථාන ඉවතලන ටයර්, පොල්කටු, ටින්, වැහි පීලි, මල් බඳුන්වල එකතුවන පැහැදිලි/පිරිසිදු ජලය (බිත්තර වියළීමට ඔරොත්තු දේ!). අවහිර වූ කාණු, කැඩුණු වැසිකිළි වළවල්, පොල්ලෙලි වළවල් වැනි කාබනික ද්‍රව්‍ය අධික අපිරිසිදු ජලය. හිරු එළිය වැටෙන පිරිසිදු, සෙමින් ගලා යන ගංගා ඉවුරු, වැලි වළවල් හා දියකඩිති.
ප්‍රධාන රෝග ලක්ෂණ තද උණ, ඇස් පිටුපස/හන්දි/පේශි වේදනාව, රුධිර පට්ටිකා අඩුවීම හා ප්ලාස්ම කාන්දුව (රක්තපාත/කම්පන තත්ත්වය). වසා නාල හා වසා ගැටිති අවහිර වී පාද, අත් හා වෘෂණ කෝෂ නිදන්ගතව ඉදිමීම (Elephantiasis). සීතල වෙව්ලීම සමඟ වාරිකව එන තද උණ, රතු රුධිරාණු බිඳීම නිසා රක්තහීනතාව හා ප්ලීහාව ඉදිමීම.
ඒකාබද්ධ වාහක මර්දනය ප්‍රභව ඉවත් කිරීම, ජල ටැංකිවලට ගප්පි/දන්ඩියා මසුන් දැමීම, Bacillus thuringiensis israelensis (Bti) ඉසීම, ධූමකරණය. අපිරිසිදු කාණු පිරිසිදු කිරීම, මදුරු දැල් භාවිතය, DEC + Albendazole ප්‍රතිපරපෝෂිත ප්‍රතිකාර. මදුරු දැල් (ITN), ගෘහස්ථ කෘමිනාශක ඉසීම, කීට භක්ෂක මසුන් සහ ආනයනික රෝගීන් කඩිනමින් හඳුනාගැනීම.

4. පශ්චාත් අස්වනු හානිය, ආහාර පරිරක්ෂණය, ප්‍රාථමික සෛල හා නැනෝ තාක්ෂණය (NIE 10.1.4 – 10.1.5)

පශ්චාත් අස්වනු හානිය සහ ආහාර පරිරක්ෂණ මූලධර්ම 03: නොමේරූ හෝ අධිකව ඉදුණු අවධියේ නෙළීම, ගෝනිවල තද කර ප්‍රවාහනයෙන් තැළීම, අධික උෂ්ණත්වය/ආර්ද්‍රතාව සහ ක්ෂුද්‍රජීවී/කෘමි හානි නිසා අස්වැන්නෙන් විශාල කොටසක් විනාශ වේ. වාතාශ්‍රය සහිත ප්ලාස්ටික් කූඩ (Crates) භාවිතය හා ශීත ගබඩා මගින් මෙය වළක්වා ගත හැක. ආහාර පරිරක්ෂණය පදනම් වන්නේ මූලධර්ම 3ක් මතයි: (1) ක්ෂුද්‍රජීවීන් ආහාරයට ඇතුළු වීම වැළැක්වීම (අපූති ඇසුරුම්), (2) ක්ෂුද්‍රජීවී වර්ධනය හා ස්වයං-ජීර්ණ එන්සයිම නිෂේධනය කිරීම (වියළීම — ජල සක්‍රියතාව අඩු කරයි; ලුණු හා සීනි දැමීම — ආස්‍රැතිකව ක්ෂුද්‍රජීවී සෛල ප්ලාස්මච්ඡේදනය කරයි; ශීතකරණය/අධිශීතනය; දුම් ගැසීම; සෝඩියම් බෙන්සොඒට් හා සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් වැනි රසායනික පරිරක්ෂක), සහ (3) ක්ෂුද්‍රජීවීන් හා එන්සයිම විනාශ කිරීම (පැස්චරීකරණය, UHT, ටින් කිරීම, ගැමා විකිරණ).

🚀 ඒකකය 10.1.5 — ජීව විද්‍යාවේ නව්‍ය තාක්ෂණ 03
1. ප්‍රාථමික සෛල (Stem Cells) • Totipotent (පූර්ණ ශක්‍ය): යුක්තාණුව/මොරුලා — කලලය හා වැදෑමහ ඇතුළු සියලුම සෛල සාදයි.
• Pluripotent (බහුවිධ ශක්‍ය): බ්ලාස්ටොකෝෂ්ඨයේ අභ්‍යන්තර සෛල ස්කන්ධයෙන් ගන්නා කලල ප්‍රාථමික සෛල (ESCs) — ඕනෑම දේහ පටකයක් සාදයි (කලලය විනාශ වන නිසා ආචාරධර්ම ගැටලු ඇත!).
• Multipotent (බහු ශක්‍ය): වැඩිහිටි රතු ඇටමිදුළු හා පෙකණි වැල රුධිර ප්‍රාථමික සෛල — ලියුකේමියා ඇටමිදුළු බද්ධයට යොදාගනී!
2. නැනෝ තාක්ෂණය (1 – 100 nm) නැනෝමීටර 1 සිට 100 දක්වා පරිමාණයේ ද්‍රව්‍ය හැසිරවීමයි. යෙදීම්: නිරෝගී සෛලවලට හානි නොකර පිළිකා සෛල වෙතම ඖෂධ ගෙන යන ඉලක්කගත ඖෂධ ප්‍රවාහනය (Targeted drug delivery), රුධිර ග්ලූකෝස්/ව්‍යාධිජනක හඳුනාගන්නා ජෛව සංවේදක (Biosensors) සහ තුවාල වෙළුම් පටිවල ප්‍රතිබැක්ටීරියා රිදී (Ag) නැනෝ අංශු.
3. මානව ජිනෝම ව්‍යාපෘතිය (HGP) 2003 දී සම්පූර්ණ කළ HGP මගින් මානව DNA හි භෂ්ම යුගල බිලියන ~3ක අනුපිළිවෙළ සහ ජාන ~20,000–25,000 හඳුනා ගන්නා ලදී — ප්‍රවේණික රෝග කල්තියා හඳුනාගැනීමට, පිළිකා ජාන විශ්ලේෂණයට සහ පුද්ගලයාට ගැළපෙන ඖෂධ ලබාදීමට (Pharmacogenomics) මඟ පෑදීය.
වාහක මර්දන ගැටලු රසායනික කෘමිනාශක අධික භාවිතය නිසා මදුරුවන් තුළ කෘමිනාශක ප්‍රතිරෝධය ඇති වීම, පරිසර දූෂණය සහ නාගරීකරණය සමඟ කැළිකසළ නිසි ලෙස බැහැර නොකිරීම ප්‍රධාන බාධක වේ.
✅ සමස්ත A/L ජීව විද්‍යා පාඨමාලාවම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න: (1) ශාක පටක රෝපණයේදී 100%ක් වෛරස-රහිත පැළ ලබාගැනීමට පිපිරුම (Explant) ලෙස ගන්නේ ශාකයේ කවර කොටසද? (පිළිතුර: අග්‍රස්ථ විභාජකය / Shoot apical meristem — මන්ද එහි සනාල පටක නොමැති නිසා හා වේගවත් සෛල විභාජනය නිසා වෛරස එහි නොපවතී!)
(2) දැන් දකුණු පස තියෙන MCQ පුහුණුව සහ පසුගිය විභාග MCQ බැංකුව (ප්‍රශ්න 90) සම්පූර්ණ කරලා A/L විභාගයේ ඉහළම 'A' සාමාර්ථයට සූදානම් වෙමු! ජය වේවා!