ජීව දේහයේ මූලද්රව්යමය සංයුතිය සහ ජලයේ සුවිශේෂී ගුණ
ජීව දේහය ගොඩනැගී ඇති ප්රධාන මූලද්රව්ය (C, H, O, N — 96%) හා අංශුමාත්ර මූලද්රව්ය මොනවාද, කුඩා කෝණික ධ්රැවීය ජල අණුව හදන හයිඩ්රජන් බන්ධන නිසා ජලයට ලැබෙන සුවිශේෂී භෞතික හා රසායනික ගුණ 4 (සංසක්ති හැසිරීම, උෂ්ණත්වය මධ්යස්ථ කිරීම, හිමායනයේදී ප්රසාරණය හා 4°C උපරිම ඝනත්වය, ද්රාවක සර්වනිපුණත්වය) පෘථිවිය මත ජීවය රඳවා ගන්නා හැටි කතා කරන භාෂාවෙන් ඉගෙන ගනිමු.
ආයුබෝවන්! අද අපි A/L ජීව විද්යාවේ දෙවැනි මහා ඒකකයට — "ජීවයේ රසායනික හා සෛලීය පදනම" (Unit 02) — අඩිය තියන්නයි යන්නේ! ගොඩක් ළමයි 2 වෙනි ඒකකය කියපු ගමන් පොඩ්ඩක් ගැස්සෙනවා, මොකද A/L විභාග ප්රශ්න පත්රයෙන් ලොකුම ලකුණු කුට්ටියක් හැංගිලා තියෙන්නේ මේ ඒකකය ඇතුළේ. හැබැයි බය වෙන්න එපා! අපි මේ මුළු ඒකකයම කොටස් 6කට කඩාගෙන, කටපාඩම් කරනවා වෙනුවට ඇස් ඉදිරිපිට චිත්රපටියක් පේනවා වගේ තේරුම් ගන්නයි යන්නේ.
පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්නකෝ — ඔයාගේ අත, ඔයාගේ හදවත, ගහක කොළයක්, ගලක්, වාතය... මේ හැමදේම අන්තිමට හැදිලා තියෙන්නේ ආවර්තිතා වගුවේ තියෙන රසායනික මූලද්රව්යවලින්මයි නේද? එහෙනම් අජීවී ගලක නැති "පණක්" සෛලයකට ආවේ කොහොමද? ඒ රහස තියෙන්නේ සුවිශේෂී මූලද්රව්ය කිහිපයක් සහ පෘථිවියේ තියෙන පුදුමාකාරම ද්රවය වන ජලය (H2O) හැසිරෙන විදිහ ඇතුළෙයි. දැන් අපි බලමු ඒ කතාව මුල ඉඳන්ම!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
දවසක ඔයා රෝහලක හදිසි ප්රතිකාර ඒකකයේ (ETU / ICU) සේවය කරනකොට ඩෙංගු රක්තපාත උණ (Dengue Haemorrhagic Fever), දරුණු පාචනය හෝ අධික රුධිර වහනයක් නිසා විජලනය (Dehydration) හා කම්පනයට (Shock) පත්වුණු රෝගියෙක් ගෙනාවාම ඔයා මුලින්ම කරන්නේ මොකක්ද? ශිරාගත දියරයක් — Normal Saline (0.9% NaCl) හෝ Hartmann's / ORS ද්රාවණයක් — ලබා දෙන එකයි! ඇයි පිරිසිදු ආස්රැත ජලය කෙලින්ම නහරයට දෙන්නේ නැත්තේ? ඇයි ජලයේ දියවුණු Na+, K+, Cl- අයන හා ජලයේ තාප හා ද්රාවක ගුණ මිනිස් ජීවිතයක් තත්පර ගණනකින් බේරගන්නේ? ඒ වගේම යකඩ (Fe) ඌන වුණාම රක්තහීනතාවත් (Anaemia), අයඩින් (I) ඌන වුණාම ගලගණ්ඩයත් (Goitre) හැදෙන්නේ ඇයි කියන වෛද්ය විද්යාත්මක පදනම තියෙන්නේ අද ඔයා ඉගෙනගන්න මේ පාඩම ඇතුළෙයි!
1. ජීව දේහයේ මූලද්රව්යමය සංයුතිය (නිපුණතා මට්ටම 2.1.1)
ස්වභාවධර්මයේ ස්වාභාවිකව හමුවන මූලද්රව්ය 92ක් තියෙනවා කියලා ඔයා රසායන විද්යාවේදී ඉගෙනගෙන ඇති. හැබැයි පුදුමය කියන්නේ, මේ 92න් ජීවීන්ට නිරෝගීව ජීවත් වෙන්න සහ ප්රජනනය කරන්න අත්යවශ්ය වෙන්නේ ඉන් 20%–25%ක් පමණ ප්රමාණයක් විතරයි! ඒවාට තමයි අපි අත්යවශ්ය මූලද්රව්ය (Essential Elements) කියන්නේ.
විභාගයට අහන පොඩි වෙනසක් මෙතන තියෙනවා — හොඳට බලන්න: මිනිසාට අත්යවශ්ය මූලද්රව්ය 25ක් අවශ්ය වෙන අතර, ශාකවලට අත්යවශ්ය මූලද්රව්ය 17ක් පමණක් ප්රමාණවත් වෙනවා! දැන් අපි බලමු අපේ ඇඟේ බරෙන් වැඩිම කොටස හදලා තියෙන්නේ කවුද කියලා:
- ප්රධාන මූලද්රව්ය 4 (96%): ඕනෑම ජීව දේහයක (විශේෂයෙන් මිනිස් සිරුරේ) ස්කන්ධයෙන් 96%ක්ම හැදිලා තියෙන්නේ මූලද්රව්ය හතරකින් විතරයි! ඒ තමයි ඔක්සිජන් (O — ~65%), කාබන් (C — ~18.5%), හයිඩ්රජන් (H — ~9.5%) සහ නයිට්රජන් (N — ~3.3%). (මතක තියාගන්න ලේසි කෙටි නම: CHON = 96%!) ඇයි ඔක්සිජන් ප්රතිශතය 65%ක් තරම් ඉහළ? මොකද අපේ සෛලවල බරෙන් 70%–85%ක්ම තියෙන්නේ ජලය (H2O), ජල අණුවේ බරම පරමාණුව ඔක්සිජන්නේ!
- ඉතිරි ~4% හදන මහා මූලද්රව්ය (Macro-elements): කැල්සියම් (
Ca), පොස්ෆරස් (P), පොටෑසියම් (K), සල්ෆර් (S), සෝඩියම් (Na), ක්ලෝරීන් (Cl) සහ මැග්නීසියම් (Mg) යන මූලද්රව්ය 7 මගින් දේහ බරෙන් ඉතිරි 4% ආවරණය කරනවා. - අංශුමාත්ර මූලද්රව්ය (Trace Elements — 0.01%ට අඩු): දේහ බරෙන් 0.01%කටත් වඩා ඉතාම සුළු ප්රමාණයකින් ඕන වුණත්, මේවා නැති වුණොත් ජීවියාට මැරෙන්න වුණත් පුළුවන්! උදාහරණ: යකඩ (
Fe— සියලුම ජීවීන්ට අවශ්යයි; රුධිරයේ හිමොග්ලොබින් හා සයිටොක්රෝම් සඳහා), අයඩින් (I— කශේරුකයන්ගේ තයිරොක්සින් හෝමෝනය නිපදවීමට), සින්ක් (Zn), තඹ (Cu), මැංගනීස් (Mn), මොලිබ්ඩිනම් (Mo), ෆ්ලුවොරීන් (F) සහ බෝරෝන් (B).
- සජීව පදාර්ථයේ බහුලම මූලද්රව්ය 4 (ස්කන්ධයෙන් 96%): O, C, H, N.
- මහා මූලද්රව්ය යනු වියළි බරෙන්
0.01%හෝ ඊට වැඩි (ශාකවල නම් වියළි බරෙන්1000 mg/kgට වැඩි) මූලද්රව්ය වන අතර, අංශුමාත්ර මූලද්රව්ය යනු දේහ ස්කන්ධයෙන්0.01%ට වඩා අඩුවෙන් අවශ්ය වන මූලද්රව්යයි.
2. ජල අණුවේ රසායනික ස්වභාවය — ඇයි ජලය මෙච්චර "විශේෂ" වුණේ? (නිපුණතා මට්ටම 2.1.2)
පෘථිවිය මත ජීවය මුලින්ම බිහි වුණෙත් ජලය තුළයි; අදටත් සජීවී සෛලයක බරෙන් 70% – 95% අතර ප්රමාණයක් ජලයෙන් පිරිලා තියෙනවා. අඟහරු ග්රහලෝකයේ ජීවය තියෙනවද කියලා හොයන NASA විද්යාඥයෝ මුලින්ම හොයන්නෙත් "වතුර තියෙනවද?" කියලයි! හැබැයි H2O කියන මේ පුංචි අණුවට එච්චර බලයක් ලැබුණේ කොහොමද? උඩ තියෙන රූප සටහනේ මැද කොටස Zoom කරලා බලන්න:
- කුඩා, කෝණික හැඩැති අණුවකි: එක් ඔක්සිජන් පරමාණුවක් හයිඩ්රජන් පරමාණු දෙකක් සමඟ සහසංයුජ බන්ධන දෙකකින් බැඳී
104.5°ක කෝණික (V-හැඩැති / Angular) ව්යූහයක් හදනවා. - ඉහළ ධ්රැවීයතාව (Polarity): ඔක්සිජන් පරමාණුවේ විද්යුත් ඍණතාව හයිඩ්රජන්වලට වඩා ගොඩක් වැඩියි. ඒ නිසා හවුලේ තබාගන්නා ඉලෙක්ට්රෝන යුගල ඔක්සිජන් දෙසට වැඩියෙන් ඇදී යනවා. මේ නිසා ඔක්සිජන් කෙළවරට භාගික ඍණ ආරෝපණයක් (
2δ-) සහ හයිඩ්රජන් කෙළවරවල් දෙකට භාගික ධන ආරෝපණ (δ+) ලැබෙනවා. එනම් ජලය ධ්රැවීය අණුවක් (Polar molecule)! - හයිඩ්රජන් බන්ධන (Hydrogen Bonds) සෑදීමේ හැකියාව: එක ජල අණුවක
δ+හයිඩ්රජන් පරමාණුවක් සහ ඊට යාබද ජල අණුවකδ-ඔක්සිජන් පරමාණුවක් අතර ඇතිවන දුර්වල ස්ථිති විද්යුත් ආකර්ෂණ බලයට අපි හයිඩ්රජන් බන්ධනයක් කියනවා. ද්රව ජලයේදී මේ H-බන්ධන ඉතාම භංගුරයි (තත්පරයෙන් ට්රිලියනයෙන් පංගුවක් තුළ කැඩි කැඩී ආයෙත් අලුතින් හැදෙනවා!), හැබැයි එකවර බිලියන ගණනක් පවතින නිසා ජලයට පුදුමාකාර ශක්තියක් ලැබෙනවා. එක් ජල අණුවකට උපරිම වශයෙන් යාබද ජල අණු 4ක් සමඟ H-බන්ධන සෑදිය හැකියි!
ඔයාට තේරුණාද මේ රහස? තනි ජල අණුවක තියෙන සහසංයුජ බන්ධනය ශක්තිමත්; හැබැයි ජල අණු දෙකක් අතර හැදෙන හයිඩ්රජන් බන්ධනය දුර්වලයි. ජලයේ සියලුම සුවිශේෂී ගුණ 4ම බිහි වෙන්නේ මේ හයිඩ්රජන් බන්ධන නිසාමයි!
3. පෘථිවිය මත ජීවය පවත්වා ගන්නා ජලයේ ප්රධාන ගුණ 4 (NIE සම්පත් පොතට 100% අනුකූලව)
විභාගයේ රචනා ප්රශ්නයකට "ජීවය පවත්වා ගැනීම සඳහා ජලයේ භෞතික හා රසායනික ගුණ දායක වන ආකාරය විස්තර කරන්න" කියලා ඇහුවොත්, NIE සම්පත් පොතේ තියෙන මේ ප්රධාන ශීර්ෂ 4 යටතේ උදාහරණ එක්ක ලිව්වාම ලකුණු 100%ක්ම ලැබෙනවා:
- සංසක්තිය (Cohesion): හයිඩ්රජන් බන්ධන මගින් ජල අණු එකිනෙකා අතර ඇතිවන ආකර්ෂණ බලයයි. මේ නිසා මීටර් 100ක් උස ගසක මුලේ ඉඳන් පත්ර දක්වා ශෛලම වාහිනී තුළින් ගුරුත්වයට එරෙහිව අඛණ්ඩ ජල කඳක් (Continuous water column) ලෙස ජලය හා ඛනිජ ලවණ ඉහළට ඇදී යනවා!
- ආසක්තිය (Adhesion): ජල අණු සහ වෙනත් ධ්රැවීය පෘෂ්ඨයක් අතර (උදා: ශෛලම බඳුන්වල සෙලියුලෝස් සෛල බිත්ති සමඟ) ඇතිවන H-බන්ධන ආකර්ෂණයයි. මෙය ගුරුත්වය නිසා ජල කඳ පහළට කඩා වැටීම වළක්වනවා.
- ඉහළ පෘෂ්ඨික ආතතිය (High Surface Tension): ජල පෘෂ්ඨයේ ඉහළම තට්ටුවේ ඉන්න ජල අණු පහළ හා දෙපස ජල අණු මගින් තදින් ඇද තබාගන්නා නිසා ජල මතුපිට නොපෙනෙන "ඇදෙනසුලු පටලයක්" වගේ ක්රියා කරනවා. පොකුණු වතුර උඩ ගිලෙන්නේ නැතුව දිය ලිස්සන්නා (Water strider) වැනි කුඩා කෘමීන්ට ඇවිදගෙන යන්න පුළුවන් වෙන්නේ මේ නිසයි!
- ඉහළ විශිෂ්ට තාප ධාරිතාව (High Specific Heat Capacity): ජලයේ උෂ්ණත්වය
1°Cකින් ඉහළ නංවන්න නම් මුලින්ම H-බන්ධන විශාල ප්රමාණයක් බිඳ හෙළන්න විශාල තාප ශක්තියක් අවශෝෂණය කරගන්න ඕනේ. ඒ නිසා සාගර, ජලාශ සහ ජීවී දේහ තුළ ජලය තාප ස්වාරක්ෂකයක් (Thermal buffer) ලෙස ක්රියා කරමින් හදිසි උෂ්ණත්ව උච්චාවචනවලින් සෛල හා ජලජ ජීවීන් ආරක්ෂා කරනවා. - ඉහළ වාෂ්පීකරණ තාපය / වාෂ්පීකරණයේ ගුප්ත තාපය (High Heat of Vaporization): ද්රව ජලය
1 gක් වාෂ්ප බවට හරවන්න H-බන්ධන සියල්ලම බිඳිය යුතු නිසා විශාල තාපයක් උරාගන්නවා. මේ නිසා අවම ජල හානියකින් දේහ පෘෂ්ඨයෙන් විශාල තාපයක් ඉවත් කර සිසිල් කළ හැකියි! (උදා: මිනිස් සමෙන් දහඩිය / ස්වේදය වාෂ්ප වීමෙන් 37°C දේහ උෂ්ණත්වය පවත්වා ගැනීම සහ ශාක පත්රවල උත්ස්වේදනය මගින් පත්ර අධිකව රත් වීම වැළැක්වීම).
4°C දී එහි උපරිම ඝනත්වයට පත් වෙනවා! 4°C ට වඩා උෂ්ණත්වය අඩු වෙනකොට ජල අණුවල චලිතය අඩු වී එක් ජල අණුවක් තවත් ජල අණු 4ක් සමඟ ස්ථායී H-බන්ධන හදාගෙන ඈත් වූ ස්ඵටික දැලිසක් (Crystalline lattice) හදනවා. ඒ නිසා අයිස්වල ඝනත්වය ද්රව ජලයට වඩා අඩුයි — අයිස් ජලය මතුපිට පාවෙනවා! ශීත ඍතුවේදී ධ්රැවීය විල් සහ සාගරවල මතුපිට පමණක් මිදී තාප පරිවාරක තට්ටුවක් ලෙස ක්රියා කරන නිසා යට තියෙන 4°C ද්රව ජලයේ මසුන් ඇතුළු ජලජ ජීවීන් මිදී නොමැරී ජීවත් වෙනවා!
- අයනික සංයෝග (උදා:
NaCl):Na+කැටායන වටා ජල අණුවලδ-ඔක්සිජන් අන්තත්,Cl-ඇනායන වටාδ+හයිඩ්රජන් අන්තත් එකතු වී සජලන කවච (Hydration shells) සාදමින් දිය කරගන්නවා. - අයනික නොවන ධ්රැවීය අණු: ග්ලූකෝස්, සුක්රෝස්, ඇමෝනියා වැනි අණු සමඟ ජලය H-බන්ධන සාදමින් දිය කරගන්නවා.
- ධ්රැවීය හා අයනික ප්රදේශ සහිත විශාල ප්රෝටීන: උදාහරණයක් ලෙස කඳුළු හා ඛේටයේ ඇති ලයිසොසයිම් (Lysozyme) වැනි ගෝලීය ප්රෝටීන ජලයේ දිය වෙනවා! මේ නිසා සෛල ප්ලාස්මයේ සියලු පරිවෘත්තීය ප්රතික්රියා සඳහා මාධ්යය ලෙසත්, රුධිර ප්ලාස්මය සහ ශෛලම/ප්ලෝයම පරිවහන මාධ්යය ලෙසත් ජලය ක්රියා කරනවා.
4. සංසක්තිය, ආසක්තිය සහ තාප ගුණ — ඉක්මන් සංසන්දන වගුව
| ජලයේ ගුණය | රසායනික හේතුව (H-බන්ධන පදනම) | ජීව විද්යාත්මක වැදගත්කම හා නිල උදාහරණය |
|---|---|---|
| සංසක්තිය (Cohesion) | ජල අණු සහ ජල අණු අතර ඇතිවන H-බන්ධන | ශෛලම වාහිනී තුළ ගුරුත්වයට එරෙහිව අඛණ්ඩ ජල කඳක් ලෙස ජලය හා ඛනිජ පරිවහනය; දිය ලිස්සන්නාට ජල පෘෂ්ඨය මත ඇවිදීමට හැකි ඉහළ පෘෂ්ඨික ආතතිය. |
| ආසක්තිය (Adhesion) | ජල අණු සහ වෙනත් ධ්රැවීය ද්රව්ය (සෛල බිත්ති) අතර H-බන්ධන | ශෛලම සෛල බිත්තිවලට ජල අණු ඇලී සිටිමින් ජල කඳ ගුරුත්වයෙන් පහළට ඇද වැටීම වැළැක්වීම. |
| ඉහළ විශිෂ්ට තාප ධාරිතාව | උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමට පෙර H-බන්ධන බිඳීමට විශාල තාපයක් උරාගැනීම | ජීව දේහ හා සාගර/ජලාශවල උෂ්ණත්ව උච්චාවචන අවම කරන තාප ස්වාරක්ෂකයක් (Thermal buffer) ලෙස ක්රියා කිරීම. |
| ඉහළ වාෂ්පීකරණ තාපය | ද්රව ජලය වාෂ්ප වීමේදී සියලු H-බන්ධන බිඳීමට අධික තාපයක් ගැනීම | අවම ජල හානියකින් දේහ පෘෂ්ඨය සිසිල් කිරීම (මිනිස් ස්වේදය වාෂ්ප වීම හා ශාක උත්ස්වේදනය). |
| 4°C උපරිම ඝනත්වය | 0°C දී එක් H2O අණුවක් අණු 4ක් සමඟ H-බන්ධන සාදා ප්රසාරණය වූ ස්ඵටික දැලිසක් තැනීම | අයිස් ජලය මතුපිට පාවී පරිවාරක ස්තරයක් තනන බැවින් ශීත ඍතුවේදී යට ඇති ද්රව ජලයේ ජලජ ජීවීන් නොනැසී පැවතීම. |
5. ජලයේ තවත් රසායනික වැදගත්කම් (ප්රතික්රියකයක් හා pH සමතුලිතතාව)
ජලය නිකන්ම ද්රව්ය දිය කරන මාධ්යයක් විතරක් නෙමෙයි — ජලය කෙලින්ම රසායනික ප්රතික්රියාවලටත් සහභාගී වෙනවා! බලන්න මේ අවස්ථා තුන:
- ජලවිච්ඡේදන ප්රතික්රියා (Hydrolysis): ආහාර ජීර්ණයේදී පිෂ්ටය, ප්රෝටීන, ලිපිඩ වැනි මහා අණු සරල අණු බවට බිඳ හෙළන්න ජල අණු එකතු වෙනවා.
- ප්රභාසංශ්ලේෂණයේ ආලෝක ප්රතික්රියාව: හරිතලව තුළදී ජල අණුව ප්රභාවිච්ඡේදනය (Photolysis) වෙලා හයිඩ්රජන්/ඉලෙක්ට්රෝන ලබා දෙන අතර වායුගෝලයට
O2වායුව නිදහස් කරනවා! - ආලෝක පාරගම්යතාව (Transparency): ජලය විනිවිද පෙනෙන නිසා ජලාශ පතුලේ ඉන්න ජලජ ශාක හා ඇල්ගී කරා සූර්යාලෝකය ගමන් කර ප්රභාසංශ්ලේෂණය සිදු කරන්නත්, අපේ ඇසේ කාචය හා අක්ෂි රස හරහා ආලෝකය දෘෂ්ටි විතානයට යන්නත් ඉඩ සලසනවා.