අන්වීක්ෂීය ශිල්පක්රම, සෛලවාදය සහ ඉන්ද්රියිකාවල ව්යූහය හා කෘත්ය
ආලෝක අන්වීක්ෂය සහ ඉලෙක්ට්රෝන අන්වීක්ෂ (TEM හා SEM), විශාලනය සහ විභේදන බලය (0.2 μm vs 0.2 nm), සෛලවාදයේ ඓතිහාසික ගමන්මග, ප්රාග්න්යෂ්ටික හා සූන්යෂ්ටික සෛලවල වෙනස්කම් සහ න්යෂ්ටියේ සිට සෛල සැකිල්ල හා සෛල සන්ධි දක්වා සියලුම උපසෛලීය හා බහිස්සෛලීය සංඝටකවල ව්යූහය හා කෘත්යය කතා කරන භාෂාවෙන් තේරුම් ගනිමු.
මිනිස් ඇසකට පියවි ඇසින් වෙන් කරලා අඳුරගන්න පුළුවන් කුඩාම දුර (විභේදන බලය) මිලිමීටර් 0.1 mm (එනම් මයික්රොමීටර 100 μm) විතර වෙනවා. හැබැයි අපේ ඇඟේ තියෙන බොහෝ සෛලවල විෂ්කම්භය 10 – 30 μm විතරයි; බැක්ටීරියාවක් ගත්තොත් 1 – 5 μm විතරයි! ඒ කියන්නේ අන්වීක්ෂය (Microscope) සොයාගන්නකම් මිනිසා දැනගෙන හිටියේවත් නැහැ අපේ ඇඟ "සෛල" කියන කුඩා කාමර ට්රිලියන ගණනකින් හැදිලා තියෙන්නේ කියලා!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්න — ඔයා උගුරේ ආසාදනයක් හෝ නියුමෝනියාව හැදුණු රෝගියෙකුට Azithromycin, Erythromycin හෝ Tetracycline වැනි ප්රතිජීවක (Antibiotics) ලියලා දෙනකොට, ඒ බෙහෙත රෝගියාගේ ඇඟ ඇතුළේ ඉන්න බැක්ටීරියා විතරක් මරලා දාලා රෝගියාගේම මිනිස් සෛලවලට කිසිම හානියක් නොකර බේරන්නේ කොහොමද? උත්තරේ තියෙන්නේ අද පාඩමේ! බැක්ටීරියා (ප්රාග්න්යෂ්ටික) සතුව තියෙන්නේ 70S රයිබොසෝම හා පෙප්ටිඩොග්ලයිකෑන් සෛල බිත්තියක්; හැබැයි අපේ මිනිස් සෛල (සූන්යෂ්ටික) සයිටොසෝලයේ තියෙන්නේ 80S රයිබොසෝම සහ සෛල බිත්තියක් ඇත්තෙම නැහැ! ඒ වගේම ව්යාධිවේදියෙක් (Pathologist) Biopsy පටක කදාවක් ආලෝක අන්වීක්ෂයෙන් බලලා පිළිකා සෛල හඳුනාගන්නෙත් මේ පාඩමේ මූලධර්මවලින්මයි!
1. අන්වීක්ෂීය ශිල්පක්රම — විශාලනය හා විභේදන බලය (නිපුණතා මට්ටම 2.2.1)
විභාගයේදී ළමයි නිතරම පටලවා ගන්න වචන දෙකක් තමයි විශාලනය සහ විභේදන බලය. මේ දෙකේ වෙනස හරියටම දුරකථන ඡායාරූපයක් Zoom කරනවා වගේ හිතන්න: Photo එකක් ඕන තරම් Zoom කරන්න (විශාල කරන්න) පුළුවන්, හැබැයි කැමරාවේ Megapixels (විභේදන බලය) මදි නම් Photo එක බොඳ වෙලා යනවා නේද? මෙන්න නිල නිර්වචන දෙක:
- 📌 විශාලනය (Magnification): වස්තුවක සැබෑ ප්රමාණයට සාපේක්ෂව එහි ප්රතිබිම්බයේ ප්රමාණය කොපමණ ගුණයකින් විශාල වී ඇත්ද යන අනුපාතයයි. සංයුක්ත ආලෝක අන්වීක්ෂයකදී: මුළු විශාලනය = උපනෙතේ විශාලනය × අවනෙතේ විශාලනය (උදා:
×10 × ×40 = ×400). - 📌 විභේදන බලය (Resolution / Resolving Power): එකිනෙකට ඉතා ආසන්නව පිහිටි ලක්ෂ්ය දෙකක් වෙන් වෙන් වූ ලක්ෂ්ය දෙකක් ලෙස පැහැදිලිව හඳුනාගත හැකි අවම දුර ප්රමාණයයි. (මතක තියාගන්න: මේ අවම දුර අඩු වෙන තරමට විභේදන බලය ඉහළයි! විභේදන බලය රඳා පවතින්නේ භාවිත කරන විකිරණයේ තරංග ආයාමය මතයි).
| ලක්ෂණය | ආලෝක අන්වීක්ෂය (Light Microscope) | ඉලෙක්ට්රෝන අන්වීක්ෂය (TEM සහ SEM) |
|---|---|---|
| විකිරණ ප්රභවය හා කාච | දෘශ්ය ආලෝකය (400–700 nm) සහ වීදුරු කාච මගින් ආලෝකය වර්තනය කරයි. |
ඉතා කෙටි තරංග ආයාමයක් සහිත ඉලෙක්ට්රෝන කදම්බයක් සහ විද්යුත් චුම්බක කාච භාවිත කරයි. |
| විභේදන බලය | 0.2 μm (200 nm) — මිනිස් ඇසට වඩා 500–1000 ගුණයකින් වැඩිය. |
0.2 nm පමණ (ප්රායෝගිකව ~2 nm) — ආලෝක අන්වීක්ෂයට වඩා 100–1000 ගුණයකින් ඉහළයි! |
| උපරිම ඵලදායී විශාලනය | ×1000 සිට ×1500 දක්වා පමණ. |
×100,000 සිට ×500,000+ දක්වා. |
| සජීවී නිදර්ශක හා වර්ණ | සජීවී හා අජීවී යන දෙවර්ගයේම නිදර්ශක ස්වාභාවික වර්ණවලින් හෝ වර්ණක (Methylene blue / Safranin) යොදා බැලිය හැක. | ඉහළ රික්තකයක් (Vacuum) තුළ ක්රියා කරන බැවින් හා බැර ලෝහවලින් පිළියෙල කරන බැවින් මියගිය (අජීවී) නිදර්ශක පමණි; ප්රතිබිම්බ කළු-සුදු වේ. |
| TEM හා SEM වෙනස | සම්පූර්ණ සෛල/පටක කඩ හරහා ආලෝකය ගමන් කර 2D ප්රතිබිම්බයක් දෙයි. | TEM (සම්ප්රේෂණ): ඉතා තුනී කඩ හරහා e- ගමන් කර අභ්යන්තර අතිසියුම් ව්යූහය (2D) පෙන්වයි.SEM (පරිලෝකන): රන් පටලයකින් ආලේපිත නිදර්ශකයේ පෘෂ්ඨයෙන් e- පරාවර්තනය වී බාහිර පෘෂ්ඨයේ ත්රිමාණ (3D) රූප ලබා දෙයි. |
45°) තබා සෙමෙන් පහත් කළ යුතුය. නිරීක්ෂණය සැමවිටම අවබල අවනෙතෙන් (Low power) ආරම්භ කළ යුතු අතර, අධිබල අවනෙත (High power) යටතේදී කිසිවිටෙකත් දළ සීරුමාරුව (Coarse adjustment) භාවිත නොකර සියුම් සීරුමාරුව (Fine adjustment) පමණක් භාවිත කළ යුතුය!
2. සෛලවාදය (Cell Theory) සහ ප්රාග්න්යෂ්ටික vs සූන්යෂ්ටික සෛල (නිපුණතා මට්ටම 2.2.2)
සෛලය පිළිබඳ ඓතිහාසික ගමන්මගේ විද්යාඥයන් 5 දෙනා පිළිවෙළින් මතක තියාගන්න:
- රොබට් හුක් (Robert Hooke — 1665): කිරළ (Cork) පොත්තේ මළ සෛල බිත්ති නිරීක්ෂණය කර මුලින්ම "Cell" (සෛලය) යන නම හඳුන්වා දුන්නා.
- ඇන්ටන් වෑන් ලියුවන්හුක් (Anton van Leeuwenhoek — 1674): වැඩිදියුණු කළ තනි කාච අන්වීක්ෂයකින් මුලින්ම සජීවී තනි සෛල (බැක්ටීරියා, ප්රොටොසෝවා, ශුක්රාණු) නිරීක්ෂණය කළා.
- මැතියස් ශ්ලයිඩන් (1838 — උද්භිද විද්යාඥයා) සහ තියඩෝර් ශ්වාන් (1839 — සත්ත්ව විද්යාඥයා): සියලුම ශාක සහ සතුන් සෛලවලින් සෑදී ඇති බව ප්රකාශ කළා.
- රුඩොල්ෆ් වර්චොව් (Rudolf Virchow — 1855): සියලුම නව සෛල බිහි වන්නේ කලින් පැවති සෛල විභාජනය වීමෙන් බව ප්රකාශ කළා!
📌 සෛලවාදයේ (Cell Theory) නිල මූලධර්ම 3: (1) සියලුම ජීවීන් සෛල එකකින් හෝ වැඩි ගණනකින් සමන්විත වේ; (2) සෛලය යනු ජීවීන්ගේ මූලික ව්යූහමය හා කෘත්යමය ඒකකයයි; (3) සියලුම සෛල බිහි වන්නේ කලින් පැවති සෛලවල විභාජනයෙනි.
ප්රාග්න්යෂ්ටික (Prokaryotic) සහ සූන්යෂ්ටික (Eukaryotic) සෛල සංසන්දනය
සියලුම සෛලවලට පොදු ලක්ෂණ 4ක් තියෙනවා: ප්ලාස්ම පටලය, සයිටොසෝලය (අර්ධ තරල පූරකය), DNA වර්ණදේහ සහ රයිබොසෝම. හැබැයි බැක්ටීරියා හා ආකියා අයත් වන ප්රාග්න්යෂ්ටික සෛලත්, ප්රොටිස්ටා/දිලීර/ශාක/සත්ත්ව අයත් වන සූන්යෂ්ටික සෛලත් අතර විශාල වෙනස්කම් තියෙනවා:
| ලක්ෂණය | ප්රාග්න්යෂ්ටික සෛල (Bacteria & Archaea) | සූන්යෂ්ටික සෛල (Protista, Fungi, Plantae, Animalia) |
|---|---|---|
| සාමාන්ය විෂ්කම්භය | කුඩාය (0.5 – 5 μm පමණ) |
විශාලය (10 – 100 μm පමණ) |
| න්යෂ්ටිය හා DNA | න්යෂ්ටි ආවරණයක් නැත; DNA පිහිටන ප්රදේශය නියුක්ලියොයිඩය (Nucleoid) නම් වේ. තනි වෘත්තාකාර DNA අණුවකි (බැක්ටීරියාවල හිස්ටෝන නැත; ආකියාවල ඇතැම් හිස්ටෝන ඇත). | ද්විත්ව පටලමය න්යෂ්ටි ආවරණයකින් වටවූ සත්ය න්යෂ්ටියක් ඇත; හිස්ටෝන ප්රෝටීන සමඟ බැඳුණු රේඛීය DNA වර්ණදේහ කිහිපයකි. |
| රයිබොසෝම | කුඩා 70S රයිබොසෝම පමණි. |
සයිටොසෝලයේ හා රළු ER මත විශාල 80S රයිබොසෝම (මයිටොකොන්ඩ්රියා හා හරිතලව තුළ 70S ඇත). |
| පටලමය ඉන්ද්රියිකා | මයිටොකොන්ඩ්රියා, ER, ගොල්ගි, ලයිසොසෝම, හරිතලව කිසිවක් නැත. | සියලුම පටලමය ඉන්ද්රියිකා පවතී (ඉහළ ශ්රම විභජනයක් ඇත). |
| සෛල බිත්තිය හා විභාජනය | බැක්ටීරියාවල පෙප්ටිඩොග්ලයිකෑන් බිත්තියක් ඇත; සරල ද්විඛණ්ඩනයෙන් (Binary fission) බෙදේ (තර්කුවක් නොසෑදේ). | ශාකවල සෙලියුලෝස්, දිලීරවල කයිටීන්, සතුන්ගේ බිත්තියක් නැත; අනූනනය හා ඌනනය (තර්කු ක්ෂුද්රනාලිකා මගින්) සිදු වේ. |
3. සූන්යෂ්ටික සෛලයේ ඉන්ද්රියිකා සහ උපසෛලීය සංඝටක — පියවරෙන් පියවර
සූන්යෂ්ටික සෛලයක් හරියටම විවිධ දෙපාර්තමේන්තු තියෙන නවීන කර්මාන්තශාලාවක් වගේ! එකිනෙකට පරස්පර රසායනික ප්රතික්රියා (උදා: ප්රෝටීන හදන එකයි, ප්රෝටීන ජීර්ණය කරන එකයි) එකවර බාධාවකින් තොරව කරගන්න පටලමය කුටීර (Compartmentalization) උදව් වෙනවා. බලමු හැම කොටසකම ව්යූහය හා කෘත්යය:
- න්යෂ්ටිය: පිටත හා ඇතුළත පටල දෙකකින් (
20–40 nmපරතරයක් සහිත න්යෂ්ටි ආවරණය) වටවී ඇත. RNA හා ප්රෝටීන හුවමාරුව යාමනය කරන න්යෂ්ටික සිදුරු සංකීර්ණ ද, ඇතුළත පටලයට ආධාර දෙන න්යෂ්ටික තලාව (Nuclear lamina — අතරමැදි සූත්රිකා) ද, DNA + හිස්ටෝන සහිත ක්රොමැටින් ද,rRNAහා රයිබොසෝම උපඒකක නිපදවන න්යෂ්ටිකාව (Nucleolus) ද පිහිටයි. කෘත්යය: සෛලීය ක්රියා පාලනය හා ප්රවේණික තොරතුරු ගබඩා කිරීම. - රයිබොසෝම (පටල රහිතයි!):
rRNAසහ ප්රෝටීනවලින් සෑදුණු විශාල හා කුඩා උපඒකක 2කින් යුක්තයි. නිදහස් රයිබොසෝම සයිටොසෝලයට අවශ්ය ප්රෝටීන හදන අතර, බද්ධ රයිබොසෝම (රළු ER මත) පටලවලට හා ස්රාවය කිරීමට අවශ්ය ප්රෝටීන සංශ්ලේෂණය කරයි.
- රළු අන්තඃප්ලාස්මීය ජාලිකාව (RER): පැතලි මඩි (Cisternae) මත රයිබොසෝම බැඳී ඇත. ස්රාවී ප්රෝටීන (උදා: ඉන්සියුලින්) නැවීම, කාබෝහයිඩ්රේට එක් කර ග්ලයිකොප්රෝටීන සෑදීම, පරිවහන ආශයිකා තැනීම සහ නව පටල නිපදවීම (සෛලයේ "පටල කර්මාන්තශාලාව") සිදු කරයි.
- සිනිඳු අන්තඃප්ලාස්මීය ජාලිකාව (SER): නාලාකාරය, රයිබොසෝම නැත. කෘත්ය 4: ලිපිඩ/පොස්ෆොලිපිඩ හා ස්ටෙරොයිඩ හෝමෝන සංශ්ලේෂණය, කාබෝහයිඩ්රේට පරිවෘත්තිය, අක්මා සෛලවල ඖෂධ හා විෂ ද්රව්ය විෂහරණය (Detoxification) සහ පේශි සෛලවල
Ca2+අයන ගබඩා කිරීම. - ගොල්ගි උපකරණය (Golgi Apparatus): පැතලි පටලමය මඩි ගොන්නකි; ලබන මුහුණත (cis face — ER දෙසට) සහ නැව්ගත කරන මුහුණත (trans face) ඇත. ER වලින් එන ප්රෝටීන/ලිපිඩ විකරණය කර, වර්ග කර, ලේබල් කර ආශයිකා මගින් අදාළ ගමනාන්ත වෙත යවයි; ලයිසොසෝම සාදයි; ශාකවල සෙලියුලෝස් නොවන සෛල බිත්ති පොලිසැකරයිඩ (පෙක්ටීන්, හෙමිසෙලියුලෝස්) නිපදවයි.
- ලයිසොසෝම (Lysosomes — සත්ත්ව සෛලවල): ආම්ලික මාධ්යයේ ක්රියා කරන ජලවිච්ඡේදක එන්සයිම අඩංගු තනි පටලමය ආශයිකා වේ. භක්ෂකසෛලිකතාවෙන් ගත් ආහාර/බැක්ටීරියා ජීර්ණය, ගෙවී ගිය ඉන්ද්රියිකා ප්රතිචක්රීකරණය (ස්වයංභක්ෂණය / Autophagy) සහ ස්වයං-ජීර්ණය (Autolysis — උදා: ඉස්ගෙඩියාගේ වලිගය ක්ෂය වීම) සිදු කරයි.
- රික්තක (Vacuoles): ආහාර රික්තක, මිරිදිය ප්රොටිස්ටාවන්ගේ ජල තුල්යතාව රකින සංකෝචක රික්තක සහ පරිණත ශාක සෛලවල තනොප්ලාස්ටය (Tonoplast) නම් තනි පටලයෙන් වටවූ මධ්ය මහා රික්තකය (සෛල යුෂය, ඇන්තොසයනින් වර්ණක, ශූන්යතා පීඩනය/සන්ධාරණය හා සෛල විශාලනය).
- මයිටොකොන්ඩ්රියා (Mitochondria): සිනිඳු පිටත පටලයක් සහ මියර (Cristae) ලෙස ඇතුළට නැවුණු ඇතුළත පටලයක් ඇත. ඇතුළත පූරකය (Matrix) තුළ වෘත්තාකාර DNA,
70Sරයිබොසෝම හා ක්රෙබ්ස් චක්රයේ එන්සයිම ඇත. ස්වායු ශ්වසනයෙන් ATP නිපදවයි. - හරිතලව (Chloroplasts — ශාක හා ඇල්ගී): ද්විත්ව පටලයකින් වටවූ පංජරය (Stroma — DNA, 70S රයිබොසෝම හා කැල්වින් චක්ර එන්සයිම සහිත) සහ ඒ තුළ පැතලි මඩි වන තයිලකොයිඩ ගොඩගැසීමෙන් සෑදුණු කණිකා (Grana) හා අන්තර්-කණිකා සූස්තර පවතී. සූර්ය ශක්තිය රසායනික ශක්තිය (සීනි) බවට හරවයි.
- පෙරොක්සිසෝම (Peroxisomes — තනි පටලමය, අන්තඃපටල පද්ධතියට අයත් නොවේ!): ඔක්සිකාරක එන්සයිම මගින් මේද අම්ල හා මද්යසාර ඔක්සිකරණය කර විෂ සහිත හයිඩ්රජන් පෙරොක්සයිඩ් (
H2O2) සාදා, කැටලේස් (Catalase) එන්සයිමය මගින් එය වහාමH2OහාO2බවට බිඳ හෙළයි! ශාක බීජවල ඇති විශේෂිත ග්ලයොක්සිසෝම (Glyoxysomes) මේද සීනි බවට පරිවර්තනය කරයි.
- ක්ෂුද්රනාලිකා (Microtubules): ටියුබියුලින් (Tubulin) ප්රෝටීනයෙන් සෑදුණු කුහරමය ඝනකමම නාලිකා; සෛල හැඩය, ඉන්ද්රියිකා ගමන් මාර්ග, තර්කු තන්තු, කේන්ද්රදේහයේ සෙන්ට්රියෝල (
9×3 + 0රටාව) සහ පක්ෂ්ම/කශිකා (9+2රටාව) සාදයි. - ක්ෂුද්රසූත්රිකා / ඇක්ටින් සූත්රිකා (Microfilaments): ඇක්ටින් (Actin) දාම දෙකක සිහින්ම තන්තු; ආතතිය දරාගැනීම, පේශි සංකෝචනය, ඇමීබාභ චලනය (ව්යාජ පාද), ශාක සෛල ප්ලාස්ම ප්රවාහය (Cytoplasmic streaming) හා සත්ත්ව සෛල විदलන ඇලිය සාදයි.
- අතරමැදි සූත්රිකා (Intermediate filaments): කෙරටින් වැනි තන්තුමය ප්රෝටීන; ස්ථිර යාන්ත්රික ශක්තිය, න්යෂ්ටිය නියමිත තැන රඳවා තැබීම හා න්යෂ්ටික තලාව සෑදීම සිදු කරයි.
- බහිස්සෛලීය සංඝටක හා සෛල සන්ධි: ශාකවල ප්රාථමික බිත්තිය, පෙක්ටීන් මධ්ය සූස්තරය, ලිග්නින් සහිත ද්විතීයික බිත්තිය සහ යාබද සෛල ප්ලාස්ම යා කරන ප්ලාස්මබන්ධ (Plasmodesmata) ඇත. සත්ත්ව සෛලවල කොලැජන්, ප්රෝටියොග්ලයිකෑන් හා ෆයිබ්රොනෙක්ටින් සහිත බහිස්සෛලීය පූරකය (ECM — ඉන්ටෙග්රින් හරහා බැඳුණු) සහ සෛල සන්ධි 3ක් ඇත: (i) තද සන්ධි (Tight junctions — තරල කාන්දුව වළක්වයි), (ii) ආසක්ත සන්ධි / ඩෙස්මොසෝම (Desmosomes — සෛල තදින් අමුණයි) සහ (iii) හිදැස් සන්ධි (Gap junctions — අයන හා කුඩා අණු හුවමාරු කරන සන්නිවේදන නාලිකා, උදා: හෘද පේශි).