ශාක රාජධානියේ පරිණාමය — බ්රයෝෆයිටා සිට ඇන්ජියෝස්පර්මේ දක්වා
හරිත ඇල්ගාවන්ගෙන් ගොඩබිම ආක්රමණය කළ ශාක රාජධානියේ පරිණාමික ගමන්මඟ: විනාල ශාක (Pogonatum, Marchantia, Anthoceros), බීජ රහිත සනාල ශාකවල සමබීජාණුකතාව (Nephrolepis, Lycopodium) හා විෂමබීජාණුකතාව (Selaginella), විවෘත බීජක ශාක (Gnetum, Cycas, Pinus) සහ ඇන්තොෆයිටා වංශයේ ඒකබීජපත්රී හා ද්විබීජපත්රී ශාක සංසන්දනය.
දැන් අපි යන්නේ හරිම ලස්සන ගමනක්! අවුරුදු මිලියන 470කට විතර කලින් ජලයේ හිටපු හරිත ඇල්ගී (ක්ලෝරොෆයිටා) පූර්වජයෙකුගෙන් පැවත ආපු ශාක, වියළි ගොඩබිම ජයගත්තේ කොහොමද කියලා ඔයා නිකමටවත් හිතලා තියෙනවද? ජලයේ ඉන්නකොට වතුර වටේම තියෙනවා, ඉපිලුම් බලයෙන් දේහය කෙළින් තියෙනවා, කශිකාධර ජන්මාණුවලට පිහිනලා යන්න පුළුවන්. හැබැයි ගොඩබිමට ආපු ගමන් වියළී යාම (Desiccation), ගුරුත්වාකර්ෂණයට එරෙහිව කෙළින් සිටීම සහ ජලය නැතුව සංසේචනය කරගැනීම කියන දැවැන්ත අභියෝග තුනට මුහුණ දෙන්න වුණා!
🎓 විශ්වවිද්යාල අධ්යාපනයේදී හා ඖෂධවේදයේදී (Pharmacognosy, Biotech & Agriculture) ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
පිළිකා රෝගීන්ගේ ජීවිත බේරන සුපිරිම ඖෂධ දෙකක් වන Paclitaxel (Taxol) නිස්සාරණය කරන්නේ කේතුධර විවෘත බීජක ශාකයකින් (Taxus), ඒ වගේම ළමා ලියුකේමියාව සුව කරන Vincristine ගන්නේ මිනීමල් (Catharanthus roseus) කියන ආවෘත බීජක ශාකයෙන්! විශ්වවිද්යාලයේ වෛද්ය, ඖෂධවේදය, කෘෂි විද්යාව, ජෛව තාක්ෂණය හා වන විද්යා පීඨවලදී ශාක වංශවල පරිණාමික බන්ධුතා දැනගැනීම නව ඖෂධ සෙවීමටත්, ඉහළ අස්වැන්නක් දෙන බෝග අභිජනනයටත් සෘජුවම උදව් වෙනවා.
1. හරිත ඇල්ගාවන්ගෙන් භෞමික ශාක වෙන් කරන ප්රධාන ව්යුත්පන්න ලක්ෂණ 4
NIE සම්පත් පොතට (පිටුව 91) අනුව, භෞමික ශාක සතු නමුත් හරිත ඇල්ගාවන් සතුව නොමැති ප්රධාන ගොඩබිම් අනුවර්තන 4 හොඳින් මතක තියාගන්න:
- බීජාණුධානි (Sporangia) මගින් නිපදවන බිත්ති සහිත බීජාණු (ස්පෝරොපොලිනින් සහිත බිත්ති නිසා වියළීමට ඔරොත්තු දෙයි).
- බහුසෛලික ජන්මාණුධානි (Multicellular gametangia) — ඩිම්බය නිපදවන අණ්ඩාණුධානිය (Archegonium) සහ ශුක්රාණු නිපදවන ශුක්රාණුධානිය (Antheridium).
- මාතෘ ශාකය මත රැඳුණු පරායත්ත කලලය (Dependent embryo) — ජන්මාණු ශාක පටක මගින් පෝෂණය හා ආරක්ෂාව ලබයි.
- අග්රස්ථ විභාජක (Apical meristems) — මුල් හා ප්රරෝහ කෙළවර අඛණ්ඩ සෛල විභජනයෙන් ආලෝකය හා ජලය කරා වැඩීමට උපකාරී වේ.
මීට අමතරව ජල හානිය වැළැක්වීමට ඉටිමය උච්චර්මය (Cuticle) සහ වායු හුවමාරුව සඳහා පූටිකා (Stomata) ද භෞමික ශාකවල පරිණාමය වුණා. විස්තෘත සනාල පටක පද්ධතියක් පිහිටීම හෝ නොපිහිටීම මත ශාක රාජධානිය විනාල ශාක සහ සනාල ශාක (සියලු ශාක විශේෂවලින් 93%ක්!) ලෙස ප්රධාන කාණ්ඩ දෙකකට බෙදෙනවා.
2. විනාල ශාක (Non-vascular Plants / Bryophytes) — Pogonatum
විනාල ශාකවලට සත්ය මුල්, සත්ය කඳන්, සත්ය පත්ර හෝ ලිග්නින් සහිත සනාල පටක නැහැ! NIE නිර්දේශයට අනුව විනාල ශාක වංශ 3ක් තියෙනවා:
- වංශය Hepatophyta (අක්මා ශාක): උදා: Marchantia
- වංශය Bryophyta (පාසි ශාක): උදා: Pogonatum
- වංශය Anthocerophyta (අං ශාක): උදා: Anthoceros
Bryophyta වංශයේ (උදා: Pogonatum) ඔයා විභාගයට අනිවාර්යයෙන්ම ලිවිය යුතු ලක්ෂණ 6:
- විශේෂයෙන් තෙත්, සෙවණ සහිත භෞමික ස්ථානවල හමු වේ.
- ඒකගුණ (n) ජන්මාණු ශාකය ප්රමුඛ වන අතර එය ප්රභාසංශ්ලේෂණය සිදු කරන ස්වාධීන ශාකයකි; සනාල පටක රහිත වුවද 'පත්ර', 'කඳ' හා මූලාභ (Rhizoids) ලෙස බාහිරව විභේදනය වී ඇත.
- වෙන් වෙන්ව පවතින ජායා හා පුං ජන්මාණු ශාක මත අණ්ඩාණුධානි හා ශුක්රාණුධානි හටගන්නා බැවින් ජන්මාණු ශාක ද්විගෘහී (Dioecious) වේ.
- පුමාංගී ශාකය නිපදවන කශිකාධර ශුක්රාණු සංසේචනය සඳහා තුනී ජල පටලයක් තුළින් පිහිනා යයි.
- බීජාණු ශාකය (2n) ලපටි කාලයේ කොළ පැහැති වී ප්රභාසංශ්ලේෂණය කළත් ස්වාධීනව ජීවත් විය නොහැක — ජායා ජන්මාණු ශාකයට සවි වී ජලය හා පෝෂක අවශෝෂණය කරයි (පරායත්තයි).
- සියලු සනාල ශාකවල හමුවන පූටිකා (Stomata) බීජාණු ශාකයේ දක්නට ලැබේ; තවද මොවුන් සමබීජාණුක (Homosporous) වේ.
3. බීජ රහිත සනාල ශාක (Lycophyta සහ Pterophyta) — සමබීජාණුකතාව vs විෂමබීජාණුකතාව
සනාල ශාකවලදී ජීවන චක්රයේ බලය අනිත් පැත්ත හැරුණා! දැන් ද්විගුණ (2n) බීජාණු ශාකය ප්රමුඛ හා ස්වාධීනයි! බීජ රහිත සනාල ශාකවල ප්රධාන පරිණාමික ජයග්රහණ 3 බලන්න: (1) ලිග්නින් (Lignin) මගින් ශක්තිමත් වූ වාහකාභ හා තන්තු සහිත ශෛලම සහ කාබනික ආහාර පරිවහනය කරන ෆ්ලෝයම නිසා උසට වැඩීමට හැකි වීම, (2) මූලාභ වෙනුවට සත්ය මුල් පරිණාමය වීම, සහ (3) තනි නාරටියක් දරන ක්ෂුද්ර පත්ර (Microphylls) හා අතු බෙදුණු නාරටි දරන මහා පත්ර (Megaphylls) පරිණාමය වීම.
• සමබීජාණුකතාව: එක් වර්ගයක බීජාණුධානියකින් එක් වර්ගයක බීජාණු පමණක් නිපදවීම (එය සාමාන්යයෙන් ද්විලිංගික ජන්මාණු ශාකයක් බවට වැඩේ). උදා: Pogonatum, සියලුම ගදා පාසි (Lycopodium) සහ සියලුම ටෙරෝෆයිටාවන් (Nephrolepis)!
• විෂමබීජාණුකතාව: බීජාණුධානි දෙවර්ගයක් මගින් බීජාණු දෙවර්ගයක් නිපදවීම — මහා බීජාණුව (Megaspore) → ජායා ජන්මාණු ශාකය බවටත්, ක්ෂුද්ර බීජාණුව (Microspore) → පුං ජන්මාණු ශාකය බවටත් විකසනය වේ! උදා: සියලුම ශූකි පාසි (Selaginella) සහ සියලුම බීජ ශාක!
- වංශය Lycophyta: භෞමික හෝ අපිශාක වේ; බීජාණු ශාකය ප්රමුඛයි; ඍජු කඳන් හා පොළොවේ වැතිරී වැඩෙන කඳන් දරයි; පොළොවේ වැතිරී වැඩෙන කඳෙන් දෙබෙදුම් ලෙස බෙදෙන මුල් හටගනී; බීජාණු පත්ර ඒකරාශී වී ගදා හැඩැති සංකේතු (Strobili) සාදයි. ගදා පාසි (Club mosses — Lycopodium) සියල්ල සමබීජාණුක වන අතර ශූකි පාසි (Spike mosses — Selaginella) සියල්ල විෂමබීජාණුක වේ!
- වංශය Pterophyta (මීවන): බොහෝ බීජාණු ශාක භූගත කඳක් වන රයිසෝමයක් (Rhizome) දරන අතර එහි කෙළවරින් පිහාටු ආකාරයට අතිශයින් විච්ඡේදනය වූ සංයුක්ත පත්ර (Fronds) නිපදවයි. සියලුම විශේෂ සමබීජාණුක වන අතර ද්විලිංගික ජන්මාණු ශාක සාදයි. උදා: Nephrolepis.
4. බීජ ශාකවල (Seed Plants) විශිෂ්ට ලක්ෂණ 5 සහ විවෘත බීජක වංශ 3
ගොඩබිම සම්පූර්ණයෙන්ම ජයගන්න බීජ ශාකවලට උදව් වුණු වැදගත් ලක්ෂණ 5 (NIE පිටු 96–97) රචනා ප්රශ්නවලට ඉතාම වැදගත්:
මහා බීජාණුධානිය + මහා බීජාණුව + ආරක්ෂක ඩිම්බාවරණ (Integuments) = ඩිම්බය! ඒ තුළ ජායා ජන්මාණු ශාකය හා අණ්ඩය (Egg) විකසනය වේ.
විවෘත බීජක ශාක (Gymnosperms — බීජ කුටීරයකින් වැසී නැති නග්න බීජ ශාක) වංශ 3:
- 1. වංශය Gnetophyta (උදා: Gnetum): MCQ සුපිරි කරුණ: සෛලමයේ වාහිනී (Xylem vessels) දරන එකම විවෘත බීජක ශාක කාණ්ඩය මෙයයි! සපුෂ්ප ශාක පත්ර වැනි පළල් පත්ර ද, ආවෘත බීජක ඵලයක් වැනි පෙනුමක් ඇති බීජ ද දරයි.
- 2. වංශය Cycadophyta (උදා: Cycas — මඩු): තාල (Palm) ශාක පත්ර වැනි පත්ර සහ විශාල කේතු ඇත; කශිකාධර ශුක්රාණු දරයි!
- 3. වංශය Coniferophyta (උදා: Pinus, රෙඩ්වුඩ්, සයිප්රස්): විශාල කේතුධර වෘක්ෂ ඇතුළත් වේ; වෙන්ව පවතින කේතුවල බීජාණු ආකාර දෙකක් නිපදවයි.
5. ආවෘත බීජක ශාක — වංශය ඇන්තොෆයිටා (Anthophyta): ඒකබීජපත්රී vs ද්විබීජපත්රී
සියලුම සපුෂ්ප ශාක අයත් වන්නේ Anthophyta වංශයටයි. මොවුන්ගේ අනන්ය ලක්ෂණ දෙක වන්නේ පුෂ්ප (රේණුවල පරාග කණිකා ද, අණ්ඩප තුළ මහා බීජාණු/කලල කෝෂය ද සෑදේ) සහ ඵල (Fruits) නිපදවීමයි (සංසේචනයෙන් පසු ඩිම්බය බීජය බවටත්, ඩිම්බකෝෂ බිත්තිය ඝන වී බීජ ආරක්ෂා කරන හා ව්යාප්ත කරන ඵලය බවටත් පත්වේ). කලලයේ බීජ පත්ර ගණන අනුව බෙදෙන වර්ග දෙකේ නිල NIE සංසන්දනය බලන්න:
| ලක්ෂණය | Class Monocotyledoneae (ඒකබීජපත්රී) | Class Dicotyledoneae (ද්විබීජපත්රී) |
|---|---|---|
| 1. කලලයේ බීජ පත්ර | තනි බීජ පත්රයක් (1) දරයි | බීජ පත්ර දෙකක් (2) දරයි |
| 2. මූල පද්ධතිය | තන්තුමය මූල පද්ධතිය (Fibrous roots) | මුදුන් මූල පද්ධතිය (Tap root) |
| 3. පත්ර නාරටි වින්යාසය | සමාන්තර නාරටි වින්යාසය | ජාලාභ නාරටි වින්යාසය |
| 4. පුෂ්ප කොටස් සංඛ්යාව | ත්රි-අංක (Trimerous) පුෂ්ප (3 හෝ 3හි ගුණාකාර) | චතුර්අංක හෝ පංචාංක පුෂ්ප (4 හෝ 5 ගුණාකාර) |
| 5. පරිපුෂ්පය (Perianth) | මණිපත්ර හා දළ පත්ර ලෙස විභේදනය වී නැත | මණිපත්ර හා දළ පත්ර ලෙස පැහැදිලිව වෙන්කර හඳුනාගත හැකිය |
| 6. පරාග කණිකාවේ විවර | එක් විවරයක් (1 pore) පමණක් සහිතයි | විවර තුනක් (3 pores) සහිතයි |
| 7. කඳේ සනාල කලාප සහ උදාහරණ | සනාල කලාප විසිරී ඇත; කැම්බියම නැත (උදා: තෘණ, පොල්, වී) | සනාල කලාප වලයාකාරව ඇත; කැම්බියම සහිතය (උදා: රෝස, වද, Cucurbita) |