ශාක වර්ධක යාමක (හෝමෝන 5), ප්රකාශ ආවර්තිතාව සහ ආතති ප්රතිචාර
ශාක ආලෝකයට (ෆයිටොක්රෝම් Pr/Pfr හා ක්රිප්ටෝක්රෝම්), ගුරුත්වයට (තුලාශ්ම කල්පිතය) සහ ස්පර්ශයට දක්වන ප්රතිචාර, ප්රධාන ශාක වර්ධක යාමක 5හි (ඔක්සින, ගිබරලින, සයිටොකයිනින, ABA හා එතිලීන්) කෘත්ය හා කෘෂිකාර්මික යෙදීම් මෙන්ම නියං, ශීතල, ලවණ හා ව්යාධිජනක ආතතිවලට එරෙහි ආරක්ෂක යාන්ත්රණ සහ ද්විතීයික පරිවෘත්තිජ ගැන ඉගෙන ගනිමු.
දැන් අපි එන්නේ 04 වෙනි ඒකකයේ අවසාන සහ හරිම ආකර්ෂණීය පාඩමට! ගොඩක් අය හිතාගෙන ඉන්නේ ගස්වලට ඇස්, කන් හෝ ස්නායු නැති නිසා ඒවා අවට වෙන දේවල් දන්නේ නැහැ කියලයි. හැබැයි ඇත්තම කතාව ඊට හාත්පසින්ම වෙනස්! ශාකයකට තමන්ට වැටෙන්නේ හිරු එළියද නැත්නම් වෙන ගහක හෙවණක්ද කියලා තරංග ආයාමයෙන්ම අඳුරගන්න පුළුවන්; රාත්රියේ පැය ගණන ගණන් කරලා මල් පිපෙන කාලය තීරණය කරන්න පුළුවන්; දළඹුවෙක් කොළයක් කනකොට විෂ රසායනික ආයුධ හදන්නත් පුළුවන්!
මේ 04.5 පාඩමෙන් (NIE නිපුණතා මට්ටම් 4.5.1, 4.5.2 සහ 4.5.3) අපි ආලෝක, ගුරුත්ව හා ස්පර්ශ ප්රතිචාර, ශාක වර්ධක යාමක (හෝමෝන) 5 සහ ජෛව/අජෛව ආතති ප්රතිචාර සම්පූර්ණයෙන්ම ඉගෙන ගනිමු!
🎓 විශ්වවිද්යාල අධ්යාපනයේදී හා ප්රායෝගික විද්යා ක්ෂේත්රයේදී (උද්යාන විද්යාව, කෘෂි තාක්ෂණය හා ඖෂධ රසායන විද්යාව) ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
විශ්වවිද්යාලයේ උද්යාන විද්යාව හා පටක රෝපණය (Horticulture & Tissue Culture) හදාරන විද්යාඥයෝ කැලසයකින් (Callus) මුල් හදවන්නද නැත්නම් අංකුර හදවන්නද කියලා තීරණය කරන්නේ මාධ්යයේ ඔක්සින : සයිටොකයිනින අනුපාතය වෙනස් කරලයි! අපනයන කැපූ මල් (Cut flowers), කෙසෙල් හා අන්නාසි වගාවේදී එතිලීන්, ගිබරලින හා ඔක්සින දිනපතා භාවිත වෙනවා. ඊටත් වඩා වෛද්ය හා ඖෂධවේදයේදී (Pharmacology) පිළිකා, මැලේරියා හා හෘද රෝග සුව කරන ඖෂධවලින් අතිවිශාල කොටසක් නිපදවා ගන්නේ ශාක තමන්ගේ ආරක්ෂාවට නිපදවන ද්විතීයික පරිවෘත්තිජ (ඇල්කලොයිඩ, ටර්පිනොයිඩ හා ෆීනෝලික සංයෝග) වලිනුයි!
1. ආලෝකය, ගුරුත්වය හා ස්පර්ශයට ශාක දක්වන ප්රතිචාර (NIE 4.5.1)
(අ) ප්රභාරූපජනනය (Photomorphogenesis) සහ ප්රකාශ ප්රතිග්රාහක වර්ග 2
📌 නිල නිර්වචනය: ශාකයක වර්ධනය හා විකසනයේදී ආලෝකය මගින් ක්රියාරම්භ වන (ප්රභාසංශ්ලේෂණය හැර අනෙකුත්) ප්රධාන සිදුවීම් සියල්ල ප්රභාරූපජනනය නම් වේ. ක්රියා වර්ණාවලියට අනුව මෙය නියාමනය කරන වැදගත්ම වර්ණ රතු (Red) සහ නිල් (Blue) ආලෝකය වන අතර ඒ සඳහා ප්රධාන ප්රකාශ ප්රතිග්රාහක කාණ්ඩ 2ක් ඇත:
- ක්රිප්ටෝක්රෝම් / නිල් ආලෝක ප්රභා ප්රතිග්රාහක (Blue-light photoreceptors): ප්රරෝහයේ ප්රභාවර්තනය (Phototropism), ආලෝකය මගින් පූටිකා විවෘත වීම සහ බීජ පැළය පස මතුපිටට පැමිණි පසු බීජාධරය (Hypocotyl) දික්වීම නිෂේධනය කිරීම පාලනය කරයි.
- ෆයිටොක්රෝම් (Phytochrome — Pr ⇄ Pfr): රතු ආලෝකය (
660 nm) සහ ධූර රක්ත කිරණ / Far-red (730 nm) අවශෝෂණය කරන ප්රධාන ප්රතිග්රාහකයයි (උඩ රූප සටහන බලන්න!):- බීජ ප්රරෝහණය: ආහාර සංචිතය සීමිත කුඩා බීජවල (උදා: සලාද) රතු ආලෝකය (
660 nm, Pr → Pfr) බීජ ප්රරෝහණ ප්රතිශතය වැඩි කරන අතර, ධූර රක්ත කිරණ (730 nm, Pfr → Pr) බීජ ප්රරෝහණය නිෂේධනය කරයි! (පස සීසෑමේදී හෝ වියනේ ගසක් මියගිය විට බීජවලට රතු ආලෝකය ලැබී ප්රරෝහණය ඇරඹේ). - ශාක පරතරය පවත්වා ගැනීම / සෙවණ මගහැරීම (Shade avoidance): වනාන්තර වියන රතු ආලෝකය උරාගෙන ධූර රක්ත කිරණ පහළට යවන නිසා, වියන යටදී ශාකය උසින් වර්ධනය වීමට වැඩි සම්පත් යොදවයි. සෘජු හිරු එළියේදී (රතු ආලෝකය වැඩි විට) උස වැඩිවීම නිෂේධනය වී අතු බෙදීම උත්තේජනය වෙයි!
- ප්රකාශ ආවර්තිතාව සහ පුෂ්ප හටගැනීම (Photoperiodism): පැය 24ක කාලයක් තුළ ශාකය ආලෝකයට නිරාවරණය වන කාලය ප්රකාශ අවධිය නම් වේ. ෆයිටොක්රෝම් මගින් (ධූර රක්ත : රතු අනුපාතය සහ අවධි අඳුරු කාලය මැනීමෙන්) කෙටි දින ශාක හා දිගු දින ශාකවල පුෂ්ප හටගැනීම පාලනය කරයි.
- ප්රභාවර්තනය (Phototropism): ආලෝකය නොලැබෙන (සෙවණ) පැත්තේ ඔක්සින වැඩි වීමෙන් එම පැත්තේ සෛල වේගයෙන් දික් වන නිසා ප්රරෝහය ආලෝකය දෙසට (ධන ප්රභාවර්තීව) නැමී ප්රභාසංශ්ලේෂණය උපරිම කරයි.
- බීජ ප්රරෝහණය: ආහාර සංචිතය සීමිත කුඩා බීජවල (උදා: සලාද) රතු ආලෝකය (
(ආ) ගුරුත්වාවර්තනය (Gravitropism) — තුලාශ්ම කල්පිතය (Statolith Hypothesis)
බීජය ප්රරෝහණය වූ විගසම මුල ධන ගුරුත්වාවර්තීව පස තුළටත්, ප්රරෝහය සෘණ ගුරුත්වාවර්තීව ඉහළටත් වැඩෙයි. මුල ගුරුත්වය හඳුනාගන්නේ කොහොමද? මූලාග්ර කොපුවේ විශේෂ සෛල තුළ ඇති පිෂ්ඨ කණිකා ගහන විශේෂිත ලව වන "තුලාශ්ම" (Statoliths) ගුරුත්වය යටතේ සෛලයේ පහළම කොටසේ තැන්පත් වෙයි → එමගින් Ca2+ ප්රතිව්යාප්තිය හා ඔක්සිනවල පාර්ශ්වික පරිවහනය සිදු වී මුලේ සෛල දික්වන කලාපයේ යටි පැත්තේ Ca2+ හා ඔක්සින ඒකරාශී වේ → මතක තියාගන්න: අධික ඔක්සින සාන්ද්රණය මුලේ සෛල දික්වීම නිෂේධනය කරයි! එනිසා උඩු පැත්ත වේගයෙන් දික් වී මුල පහළට නැමෙයි!
(ඇ) යාන්ත්රික / ස්පර්ශ උත්තේජවලට දක්වන ප්රතිචාර 3
- ස්පර්ශරූපජනනය (Thigmomorphogenesis): සුළඟ අධික පරිසරවල වැඩෙන ගස්වල කඳන් සාමාන්ය ගස්වලට වඩා කෙටි හා මහත වීමෙන් සුළඟට ඔරොත්තු දීම.
- ස්පර්ශාවර්තනය (Thigmotropism — දිශානත අප්රතිවර්ත්ය වර්ධන චලනයකි): ආරෝහක වැල්වල පහුරු (Tendrils) ආධාරකයක් ස්පර්ශ වූ විට ප්රතිවිරුද්ධ පැතිවල විෂමාකාර වර්ධනය නිසා ආධාරකය වටා දඟර ගැසී එතීම.
- ස්පර්ශසන්නමනය (Thigmonasty — උත්තේජයේ දිශාවෙන් ස්වාධීන, ප්රතිවර්ත්ය ශූනතා චලනයකි): Mimosa pudica (නිදිකුම්බා) පත්ර ස්පර්ශ කළ විට පත්ර පාදයේ ඇති උපධානය (Pulvinus) නම් චාලක අවයවයේ සෛලවල ශූනතාව ක්ෂණිකව නැති වීමෙන් (විශූන වීමෙන්) පත්රිකා හැකිලී යෑම!
2. ශාක වර්ධක යාමක (හෝමෝන) 5 සහ කෘෂිකාර්මික යෙදීම් (NIE 4.5.2)
ඇතැම් ශාක සංඥා අණු වෙනත් ස්ථානයකට පරිවහනය නොවී නිපදවූ ස්ථානයේම ස්ථානීයව ක්රියා කරන නිසා "ශාක හෝමෝන" යන පදයට වඩා "ශාක වර්ධක යාමක" (Plant Growth Regulators) යන පදය ශාක විද්යාඥයෝ වඩාත් ප්රිය කරනවා. ඉතාම කුඩා සාන්ද්රණවලදී ක්රියා කරන ප්රධාන වර්ධක යාමක (ජැස්මොනික් අම්ලයද සහිතව) මේ වගුවෙන් එක බැල්මකින් මතක තියාගමු:
| වර්ධක යාමකය | ස්වාභාවික කායික කෘත්යයන් (NIE සම්පත් පොත) | නූතන කෘෂිකාර්මික භාවිත |
|---|---|---|
| 1. ඔක්සින (Auxins) (උදා: IAA, IBA, NAA, 2,4-D) |
• අඩු සාන්ද්රණයකදී කඳ දික්වීම උත්තේජනය කරයි • පාර්ශ්වික හා ආගන්තුක මුල් සෑදීම දිරිගන්වයි • අග්රස්ථ ප්රමුඛතාව දිරිගන්වයි • ප්රභාවර්තනය හා ගුරුත්වාවර්තනය සිදු කරයි • ඵල විකසනය හා සනාල පටක විභේදනය දිරිගන්වයි; පත්ර/ඵල අකලට ඡේදනය වළක්වයි |
• අතු කැබලිවල මුල් අද්දවා ගැනීමේ කුඩු (Rooting powder — IBA/NAA) • 2,4-D තෝරාගත් පළල් පත්ර (ද්විබීජපත්රී) වල්නාශකයක් ලෙස වී වගාවේ භාවිතය • බීජ රහිත ඵල (පාතනෝඵලනය) ප්රේරණය |
| 2. ගිබරලින (Gibberellins — GA) | • කඳ දික්වීම (පර්ව දික්වීම) උත්තේජනය කරයි • පරාග විකසනය හා පරාග නාල වර්ධනය උත්තේජනය කරයි • ඵල වර්ධනය සහ බීජ ප්රරෝහණය (සුප්තතාව බිඳීම) උත්තේජනය කරයි • ලිංග නිර්ණය හා යොවුන් අවධියේ සිට පරිණත අවධියට සංක්රමණය යාමනය කරයි |
• මිදි පොකුරුවල නටු දික් කර විශාල බීජ රහිත මිදි ගෙඩි ලබා ගැනීම • උක් දඬුවල පර්ව දික් කර සීනි අස්වැන්න වැඩි කිරීම • බීජ සුප්තතාව බිඳ ඒකාකාර ප්රරෝහණය ලබා ගැනීම |
| 3. සයිටොකයිනින (Cytokinins) | • කඳන් හා මුල්වල සෛල විභාජනය යාමනය කරයි • අග්රස්ථ ප්රමුඛතාව විකරණය කර කක්ෂීය අංකුර වර්ධනය දිරිගන්වයි • අපායන පටකවලට පෝෂක චලනය දිරිගන්වයි • බීජ ප්රරෝහණය උත්තේජනය කරයි; පත්ර වෘද්ධතාව (Senescence) පමා කරයි! |
• පටක රෝපණයේදී ඔක්සින සමඟ යොදා අංකුර හා මුල් විභේදනය පාලනය කිරීම • කැපූ මල්, පලා වර්ග හා එළවළු කහ වීම (වෘද්ධතාව) පමා කර නැවුම් බව රැක ගැනීම |
| 4. ඇබ්සිසික් අම්ලය (ABA) | • වර්ධනය නිෂේධනය කරයි • නියං ආතතියේදී පූටිකා වැසී යෑම දිරිගන්වයි (වියළීම දරාගැනීම) • බීජ සුප්තතාව දිරිගන්වමින් කලින් ප්රරෝහණය වීම වළක්වයි • පත්ර වෘද්ධතාව දිරිගන්වයි |
• නියං කාලවල හා පැළ ප්රවාහනයේදී ජල හානිය අවම කරන ප්රති-උත්ස්වේදක ඉසීමක් ලෙස • ගබඩා කළ බීජ හා අල කලින් පැළවීම වැළැක්වීම |
| 5. එතිලීන් (Ethylene — වායුමය!) | • බොහෝ ඵල වර්ග ඉදීම හා පත්ර ඡේදනය දිරිගන්වයි; වෘද්ධතාව වේගවත් කරයි • බීජ පැළවල ත්රිත්ව ප්රතිචාරය (Triple response) දිරිගන්වයි (පසේ ගලක් වැනි බාධකයක් හමුවූ විට: කඳ දික්වීම නිෂේධනය, පාර්ශ්විකව මහත් වීම සහ තිරස් වර්ධනය) • මුල් හා මූලකේශ වර්ධනය දිරිගන්වයි • අන්නාසි කුලයේ ශාකවල මල් හටගැනීම ප්රේරණය කරයි |
• කෙසෙල්, අඹ, පැපොල්, තක්කාලි ඒකාකාරව ඉදවීමට (Ethephon) • අන්නාසි වගාවේ එකවර මල් පිපීම උත්තේජනය කිරීමට • රබර් ගස්වල කිරි වෑස්සීම වැඩි කිරීමට |
(අමතරව ජැස්මොනේට / ජැස්මොනික් අම්ලය ශාකභක්ෂක කෘමි හානි හා ව්යාධිජනක ප්රහාරවලදී ආරක්ෂක ප්රෝටීන නිපදවීම යාමනය කරන වැදගත් වර්ධක යාමකයකි!)
3. අජෛවීය හා ජෛවීය ආතති ප්රතිචාර සහ ද්විතීයික පරිවෘත්තිජ (NIE 4.5.3)
• ප්රේරිත (Induced — ආසාදනයෙන් පසු ඇතිවන) ආරක්ෂක: සෛල බිත්ති රූප විද්යාත්මකව ඝන වීම, ආසාදිත ස්ථානය වටා වල්ක හා ඡේද ස්තර සෑදීම, ෆීනෝලික/විෂ සංයෝග (Phytoalexins) සහ දිලීර සෛල බිත්ති හෝ කෘමි අවයව බිඳ හෙළන එන්සයිම නිපදවීම!