🎬 DP වීඩියෝ
05.6 • විනාඩි 22 ක කියවීමක්

මිනිස් ස්නායු පද්ධතිය, මොළයේ කොටස්, ක්‍රියා විභවය සහ උපාගම සම්ප්‍රේෂණය

Human Nervous System, Brain Regions, Action Potential & Synaptic Transmission
විෂය නිර්දේශ කෙටි සාරාංශය

13 ශ්‍රේණිය ජීව විද්‍යාවේ ආරම්භක පාඩමෙන් අපි සත්ත්ව වංශ 6ක ස්නායු සංවිධානය, මිනිස් CNS හා PNS ව්‍යූහය, මොළයේ සියලු කොටස්වල නිල NIE කෘත්‍ය, අනුවේගී හා ප්‍රත්‍යනුවේගී පද්ධති, -70 mV අක්‍රිය විභවයේ සිට +35 mV ක්‍රියා විභවය දක්වා ස්නායු ආවේග සම්ප්‍රේෂණය, රසායනික උපාගමය (Acetylcholine) සහ ස්නායු රෝගාබාධ වෛද්‍යවරයෙකු කියා දෙන අයුරින් ඉගෙන ගනිමු.

ක්‍රියා විභවයේ ප්‍රස්තාරික නිරූපණය (mV) සහ රසායනික උපාගමයේ ක්‍රියාකාරිත්වය (NIE 5.6.3) Click to Zoom • වම් පස: පටල විභව වෙනස්වීම (-70 mV → -50 mV දේහලීය අගය → +35 mV) • දකුණු පස: Ca²⁺ හා Acetylcholine උපාගමය 1. ක්‍රියා විභව වක්‍රය (Action Potential Graph) පටල විභවය (mV) කාලය (ms) +35 0 -50 දේහලීය අගය -70 -90 අක්‍රිය විභවය විධ්‍රැවණය (Na⁺ ඇතුළට) ප්‍රතිධ්‍රැවණය (K⁺ පිටතට) උපරිධ්‍රැවණය 2. රසායනික උපාගමය (Chemical Synapse) පූර්ව උපාගම අග්‍රස්ථය Ca²⁺ විසරණය උපාගම ආශයිකා (ඇසිටයිල්කෝලීන්) උපාගම පැල්ම පශ්ච උපාගම පටලය (ප්‍රතිග්‍රාහක අයන නාලිකා) Na⁺ හා K⁺ විසරණය → විධ්‍රැවණය → නව ක්‍රියා විභවයක්!
රූප සටහන: මිනිස් ස්නායු පද්ධතිය, මොළයේ කොටස්, ක්‍රියා විභවය සහ උපාගම සම්ප්‍රේෂණය (විශාල කර බැලීමට රූපය මත ක්ලික් කරන්න)

ආයුබෝවන්! 13 ශ්‍රේණියේ A/L ජීව විද්‍යාව (Unit 05 — II කොටස) ආරම්භ කරන ඔයාව ඉතාම ආදරයෙන් පිළිගන්නවා. 12 ශ්‍රේණියේදී අපි කතා කළා නේද ආහාර ජීර්ණය, රුධිර සංසරණය, ශ්වසනය සහ බහිස්ස්‍රාවය ගැන? දැන් පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්නකෝ — ඔයා පාර පනිනකොට එකපාරටම වේගයෙන් එන බස් එකක් දැක්කොත්, තත්පරයෙන් දශම ගණනක් ඇතුළත ඔයාගේ ඇස් ඒක දකිනවා, මොළය අනතුර තේරුම් ගන්නවා, හදවත වේගයෙන් ගැහෙනවා, කකුල්වල පේශි ක්‍රියාත්මක වෙලා ඔයා පස්සට පනිනවා! මේ සේරම පද්ධති එකම තූර්ය වාදක කණ්ඩායමක් (Orchestra) වගේ එකට ගළපලා මෙහෙයවන්නේ කවුද? අන්න ඒ විස්මිත ක්‍රියාවලියට තමයි අපි "සමායෝජනය" (Coordination) කියන්නේ!

🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු විදිහට (ස්නායු නිර්වින්දනය හා ආඝාතය — Stroke) මේ පාඩම ඔයාට කොච්චර වැදගත්ද?

දවසක ඔයා හදිසි ප්‍රතිකාර ඒකකයේ (ETU/ICU) ඉන්නකොට, එක පැත්තක අතපය පණ නැතිව, කට ඇද වෙලා රෝගියෙක් ගෙනාවොත් ඒක ආඝාතයක් (Stroke) — ඒ කියන්නේ මස්තිෂ්ක බාහිකයේ චාලක හෝ කථන ප්‍රදේශයකට යන රුධිර නාලයක් අවහිර වීමක්! රෝගියාගේ කණීනිකා ප්‍රතීකය (Pupillary reflex) බලලා මැද මොළය වැඩද කියලත්, හුස්ම ගැනීමෙන් සුෂුම්නා ශීර්ෂකය ආරක්ෂිතද කියලත් තත්පර 30න් තීරණය කරන්නේ මේ පාඩමේ දැනුමෙන්. ඒ විතරක් නෙමෙයි — දතක් ගලවද්දී හෝ සැත්කමකදී අපි විදින ලිග්නොකේන් (Lignocaine) වැනි ස්ථානීය නිර්වින්දක (Local Anesthetics) කරන්නේ අක්සනයේ Na+ නාලිකා අවහිර කරලා "ක්‍රියා විභවය" මොළයට යන එක නවත්වන එකයි! බලන්න මේ පාඩම කෙලින්ම වෛද්‍ය විද්‍යාවත් එක්ක බැඳිලා තියෙන හැටි!

1. සමායෝජනය (Coordination) සහ සත්ත්ව වංශවල ස්නායු පද්ධති පරිණාමය (5.6.1)

සතුන්ගේ දේහය ඇතුළේ නියත අභ්‍යන්තර පරිසරයක් පවත්වා ගන්නත්, උත්තේජ හා ප්‍රතිචාර අතර නිවැරදි සම්බන්ධතාවක් ගොඩනගන්නත් එකිනෙකට සහසම්බන්ධ පද්ධති දෙකක් වැඩ කරනවා: (1) ස්නායු පද්ධතිය සහ (2) අන්තරාසර්ග (හෝමෝන) පද්ධතිය. විභාගයේදී මේ පද්ධති දෙක සංසන්දනය කරන්න නිතරම අහනවා (NIE වගුව 5.1):

සංසන්දනාත්මක ලක්ෂණය ස්නායුක සමායෝජනය අන්තරාසර්ග (හෝමෝනමය) සමායෝජනය
සම්ප්‍රේෂණ මාර්ගය නියුරෝන (ස්නායු තන්තු) හරහා සිදු වේ. රුධිර ධාරාව හරහා සිදු වේ.
සම්ප්‍රේෂකයේ ස්වභාවය විද්‍යුත් හා රසායනික ස්වභාවයක් ගනී. සම්පූර්ණයෙන්ම රසායනික (හෝමෝන) වේ.
ප්‍රතිචාරයේ ව්‍යාප්තිය ස්ථානීය වේ (නිශ්චිත කාරකයකට සීමා වේ). විසිරිත වේ (දේහය පුරා ඉලක්ක සෛල කිහිපයකට බලපායි).
ප්‍රතිචාරය ඇරඹීමට ගතවන කාලය ඉතා ඉක්මනින් (ක්ෂණිකව) ක්‍රියාකාරී වේ. සාපේක්ෂව සෙමෙන් ක්‍රියාකාරී වේ.
ප්‍රතිචාරයේ කාලසීමාව කෙටි කාලීන වේ. දිගු කාලීන වේ.

දැන් අපි බලමු සත්ත්ව රාජධානියේ සරලම සතාගේ ඉඳන් මිනිසා දක්වා ස්නායු පද්ධතිය පියවරෙන් පියවර සංකීර්ණ වුණේ කොහොමද කියලා (NIE වගුව 5.2 — MCQ වලට අනිවාර්යයෙන්ම එන කොටසක්!):

  • නිඩාරියා (Cnidaria — උදා: Hydra / හයිඩ්‍රා): සත්ත්ව රාජධානියේ හමුවන සරලතම ස්නායු පද්ධතිය! මොළයක් හෝ ගැංග්ලියා නැහැ; තනි නියුරෝන එකිනෙක සම්බන්ධ වී සැදුණු විසිරුණු ස්නායු දැලක් / ස්නායු ජාලයක් (Nerve net) පමණයි තියෙන්නේ.
  • ප්ලැටිහෙල්මින්තෙස් (Platyhelminthes — උදා: Planaria / ප්ලැනේරියා): පූර්ව කෙළවරේ ගැංග්ලියා යුගලක් (සරල "මොළයක්" — ඒ අසල ප්‍රකාශ ප්‍රතිග්‍රාහක ලෙස ක්‍රියා කරන අක්ෂි ලප ඇත) සහ අන්වායාම ස්නායු රජ්ජු දෙකක් (හරස්/තිරස් ස්නායු මගින් සම්බන්ධ වූ ඉණිමං ආකාර සැකැස්මක්) පිහිටනවා.
  • ඇනිලිඩා (Annelida — උදා: කූඩැල්ලා) සහ ආත්‍රොපෝඩා (Arthropoda — උදා: කැරපොත්තා): තරමක් සංකීර්ණ මොළයක්, උදරීය ස්නායු රැහැනක් (Ventral nerve cord) සහ එහි ඛණ්ඩිකව සැකසුණු ඛණ්ඩික ගැංග්ලියා (Segmental ganglia) දරනවා.
  • එකයිනොඩර්මේටා (Echinodermata — උදා: තාරකා මාළුවා): මොළයක් නැහැ; මධ්‍ය ස්නායු වලයක් (Nerve ring) සහ අරීය ස්නායු (Radial nerves) මගින් බාහුවල චලන සමායෝජනය කරනවා.
  • කෝඩේටා (Chordata — උදා: හූනා, මිනිසා): ඉතා ඉහළින් විකසනය වූ මධ්‍ය ස්නායු පද්ධතියක් (CNS — මොළය හා පෘෂ්ඨීය කුහරමය සුෂුම්නාව) සහ පර්යන්ත ස්නායු පද්ධතියක් (PNS — ස්නායු හා ගැංග්ලියා) දරනවා.

2. මිනිස් මධ්‍ය ස්නායු පද්ධතිය (CNS) — මොළයේ කලල සම්භවය, ආරක්ෂාව හා කොටස් (5.6.2)

කලල අවධියේදී අපේ මධ්‍ය ස්නායු පද්ධතිය හැදෙන්නේ පෘෂ්ඨීය කුහරමය ස්නායු රැහැනකින් (Dorsal hollow nerve cord). එහි ඉදිරිපස කෙළවර විශාල වෙලා ප්‍රධාන කොටස් 3ක් හදනවා: පූර්ව මොළය, මධ්‍ය මොළය සහ අපර මොළය.

  • පූර්ව මොළයෙන් (Forebrain): මස්තිෂ්කය, තැලමස, හයිපොතැලමස සහ කේතු දේහය විකසනය වේ.
  • මධ්‍ය මොළයෙන් (Midbrain): මස්තිෂ්ක වෘන්තයේ (මොළ කඳේ) ඉහළ කොටස සෑදේ.
  • අපර මොළයෙන් (Hindbrain): අනුමස්තිෂ්කය, වැරෝලි සේතුව සහ සුෂුම්නා ශීර්ෂකය සෑදේ.
📌 විභාග රන් උපදෙස — මස්තිෂ්ක වෘන්තය (Brainstem) හා ආරක්ෂක ස්තර:
  • මස්තිෂ්ක වෘන්තය (මොළ කඳ) සෑදී ඇති කොටස් 3: මධ්‍ය මොළය + වැරෝලි සේතුව + සුෂුම්නා ශීර්ෂකය! (අනුමස්තිෂ්කය මස්තිෂ්ක වෘන්තයට අයත් නොවන බව හොඳට මතක තියාගන්න!)
  • මස්තිෂ්ක කෝෂිකා (Ventricles) 4 සහ මස්තිෂ්ක සුෂුම්නා තරලය (CSF): මොළය ඇතුළේ කුහර (කෝෂිකා) 4ක් තියෙනවා — පූර්ව මොළයේ 3ක් සහ අපර මොළයේ 1ක්. මේ කෝෂිකා 4ත්, සුෂුම්නාවේ මධ්‍ය නාලයත් මස්තිෂ්ක සුෂුම්නා තරලයෙන් (CSF) පිරිලා තියෙනවා. CSF මගින් CNS තුළ ඒකාකාර පීඩනයක් පවත්වා ගැනීම, කම්පන අවශෝෂණය (මොළය හා කපාලය අතර), පෝෂක හා හෝමෝන සංසරණය සහ අපද්‍රව්‍ය ඉවත් කිරීම සිදු කරනවා.
  • මෙනින්ජ පටල (Meninges) 3: හිස්කබලට හා කශේරුවට අමතරව CNS වටා පිටත සිට ඇතුළතට පිළිවෙළින් වරාශිකාව (Dura mater) → ජාලාකාර පටලය (Arachnoid) → චීනාංශුකාව (Pia mater) යන පටක ස්තර 3 පිහිටනවා.

මස්තිෂ්කය (Cerebrum) ගැඹුරු පැල්මකින් වම් හා දකුණු මස්තිෂ්ක අර්ධගෝල දෙකකට බෙදෙන අතර, ඒ දෙක කැලෝස දේහය (Corpus callosum) නම් ශ්වේත ද්‍රව්‍ය ගොනුවෙන් යා වෙලා තියෙනවා. පිටතින් තියෙන ධූසර ද්‍රව්‍යය (සෛල දේහ) මස්තිෂ්ක බාහිකය සාදන අතර, එහි නැමුම් නිසා පෘෂ්ඨ වර්ගඵලය ඉහළ යනවා. සෑම අර්ධගෝලයක්ම ලලාට (Frontal), පාර්ශ්වික (Parietal), ශංඛක (Temporal) සහ අපර කපාල (Occipital) ලෙස ඛණ්ඩිකා 4කට බෙදෙනවා. මස්තිෂ්ක බාහිකයේ ප්‍රධාන කෘත්‍යමය ප්‍රදේශ 3යි: (1) සංවේදක ප්‍රදේශ (දෘෂ්ටිය, ශ්‍රවණය, ස්පර්ශය, වේදනාව ලබා ගැනීම), (2) සංගාමී ප්‍රදේශ (තොරතුරු අර්ථකථනය, මතකය, බුද්ධිය, තර්කනය, විනිශ්චය හා චිත්තවේග), සහ (3) චාලක ප්‍රදේශ (ඉච්ඡානුග කංකාල පේශි චලන මෙහෙයවීම).

විභාගයේදී රචනා සහ ව්‍යුහගත ප්‍රශ්නවලට අනිවාර්යයෙන්ම අහන මොළයේ සියලු කොටස්වල පිහිටීම හා නිල NIE කෘත්‍ය මේ වගුවෙන් එක බැල්මකින් පාඩම් කරගමු:

මොළයේ / CNS කොටස පිහිටීම නිල NIE සම්පත් පොතේ ප්‍රධාන කෘත්‍ය
තැලමස (Thalamus) කැලෝස දේහයට වහාම පහළින්. සංවේදන ප්‍රතිග්‍රාහකවලින් එන සංවේදන ලබාගෙන තෝරා බේරා (Sorting), මස්තිෂ්ක බාහිකයේ අදාළ විශේෂිත ප්‍රදේශ වෙත යොමු කරන ප්‍රධාන හුවමාරු මධ්‍යස්ථානයයි.
හයිපොතැලමස (Hypothalamus) තැලමසට ඉදිරියෙන් හා පහළින්, පිටියුටරියට වහාම ඉහළින්. (1) දේහ උෂ්ණත්ව යාමනය, (2) පිපාසය හා ජල තුල්‍යතාව යාමනය, (3) ආහාර රුචිය යාමනය, (4) නින්ද හා අවදි චක්‍ර යාමනය, (5) ලිංගික හැසිරීම්, (6) පහර දීමේ හෝ පලා යාමේ ප්‍රතිචාර ඇරඹීම, (7) පූර්ව පිටියුටරිය යාමනය කරන හෝමෝන ස්‍රාවය හා අපර පිටියුටරි හෝමෝන (ADH, Oxytocin) නිපදවීම, (8) ස්වයංසාධක ස්නායු පද්ධතිය පාලනය.
මධ්‍ය මොළය (Midbrain) මස්තිෂ්ක වෘන්තයේ ඉහළම කොටස (3 හා 4 කෝෂිකා යා කරන තරලය වටා). ආරෝහණ හා අවරෝහණ ස්නායු තන්තු හුවමාරු (Relay) මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියා කිරීම; දෘෂ්ටි හා ශ්‍රවණ සංවේදක තොරතුරු සංකලනය සහ දෘෂ්ටි හා ශ්‍රවණ ප්‍රතීක සමායෝජනය.
වැරෝලි සේතුව (Pons Varolii) මධ්‍ය මොළයට පහළින්, සුෂුම්නා ශීර්ෂකයට ඉහළින්, අනුමස්තිෂ්කයට ඉදිරියෙන්. අනුමස්තිෂ්ක අර්ධගෝල දෙක අතර පාලමක් සෑදීම; පූර්ව මොළය, මධ්‍ය මොළය හා PNS අතර තොරතුරු සම්ප්‍රේෂණය; දිවීම, නැගීම වැනි විශාල පරිමාණ දේහ චලන සමායෝජනය; සුෂුම්නා ශීර්ෂකය සමඟ එක්ව ශ්වසන ක්‍රියාවලිය යාමනය.
සුෂුම්නා ශීර්ෂකය (Medulla oblongata) මස්තිෂ්ක වෘන්තයේ පහළම කොටස (සුෂුම්නාවට අඛණ්ඩව සම්බන්ධ වේ). PNS හා ඉහළ මොළය අතර තොරතුරු හුවමාරුව; හෘත් වාහිනී මධ්‍යස්ථානය හා ශ්වසන මධ්‍යස්ථානය මගින් හුස්ම ගැනීම, හෘද ස්පන්දනය හා රුධිර පීඩනය පාලනය; වමනය, ගිලීම, කැස්ස, කිවිසුම් යාම වැනි අනිච්ඡානුග ප්‍රතීක පාලනය.
අනුමස්තිෂ්කය (Cerebellum) වැරෝලි සේතුවට පිටුපසින්, මස්තිෂ්කයේ අපර කොටසට පහළින්. ඉච්ඡානුග පේශි චලන සමායෝජනය, දේහ ඉරියව්ව හා සමබරතාව පවත්වා ගැනීම, චාලක හැකියා ඉගෙනීමට හා මතක තබා ගැනීමට උපකාර වීම.
සුෂුම්නාව (Spinal cord) කශේරු නාලය තුළ (මැද ධූසර ද්‍රව්‍යය හා පිටත ශ්වේත ද්‍රව්‍යය ඇත). මොළය දෙසට හා ඉන් ඉවතට ස්නායු ආවේග ප්‍රචාරණය කිරීම සහ ප්‍රතීක ක්‍රියා (Reflexes) ඇති කර සමායෝජනය කිරීම.

3. පර්යන්ත (PNS) හා ස්වයංසාධක ස්නායු පද්ධතිය — අනුවේගී vs ප්‍රත්‍යනුවේගී (5.6.2)

පර්යන්ත ස්නායු පද්ධතියේ අපවාහී (චාලක) අංශය කොටස් දෙකකට බෙදෙනවා: ඉච්ඡානුග කංකාල පේශි පාලනය කරන චාලක පද්ධතිය සහ සිනිඳු පේශි, හෘද පේශි හා ග්‍රන්ථි (අනිච්ඡානුග ක්‍රියා) පාලනය කරන ස්වයංසාධක ස්නායු පද්ධතිය (ANS). ස්වයංසාධක පද්ධතියේ අනුවේගී (Sympathetic) සහ ප්‍රත්‍යනුවේගී (Parasympathetic) කොටස් දෙක හරියට වාහනයක ඇක්සලරේටරයයි (Accelerator) බ්‍රේක් එකයි (Brake) වගේ එකිනෙකට ප්‍රතිවිරුද්ධව වැඩ කරනවා!

ලක්ෂණය / අවයවය අනුවේගී කොටස (Sympathetic — "සටන් වැදීම හෝ පලා යාම") ප්‍රත්‍යනුවේගී කොටස (Parasympathetic — "විවේකය හා ජීර්ණය")
ස්නායු නික්මෙන ස්ථානය සුෂුම්නාවෙන් පමණි (උරස් හා කටී ප්‍රදේශවලින්). මොළයේ පාදස්ථයෙන් (කපාල ස්නායු) සහ සුෂුම්නාවේ ත්‍රිකාස්ථික පෙදෙසින්.
ප්‍රධාන ස්නායු සම්ප්‍රේෂකය නෝ-එපිනෙෆ්‍රින් (Norepinephrine) ස්‍රාවය කරයි. ඇසිටයිල්කෝලීන් (Acetylcholine) ස්‍රාවය කරයි.
ඇසේ කණීනිකාව (Pupil) කණීනිකාව විස්තාරණය කරයි (විශාල කරයි). කණීනිකාව සංකෝචනය කරයි (කුඩා කරයි).
හෘදය සහ පෙණහලු හෘද ස්පන්දන වේගය වැඩි කරයි; ශ්වාසනාලිකා ඉහිල් කරයි. හෘද ස්පන්දන වේගය අඩු කරයි; ශ්වාසනාලිකා සංකෝචනය කරයි.
ඛේට ග්‍රන්ථි, ආමාශය, අන්ත්‍රය හා අග්න්‍යාශය ස්‍රාවයන් හා ජීර්ණ ක්‍රියාවලි නිෂේධනය කරයි; අක්මාවෙන් ග්ලූකෝස් නිදහස් කිරීම උත්තේජනය කරයි. ඛේට ස්‍රාවය, ආමාශ-අන්ත්‍ර ක්‍රියාවලි, අග්න්‍යාශ හා පිත්තාශ ක්‍රියාවලි උත්තේජනය කරයි.
මුත්‍රාශය හා ප්‍රජනක අවයව මුත්‍රාශය හිස් වීම නිෂේධනය කරයි; ශුක්‍රාණු මුදාහැරීම දිරිගන්වයි. මුත්‍රාශය හිස් වීම දිරිගන්වයි; ලිංගේන්ද්‍රිය උද්ගමනය දිරිගන්වයි.

4. අක්‍රිය විභවය (-70 mV), ක්‍රියා විභවය (+35 mV) සහ රසායනික උපාගමය (5.6.3)

ඔයාට හිතෙනවා ඇති ස්නායුවක් දිගේ විදුලි පණිවිඩයක් යන්නේ කොහොමද කියලා. ආවේගයක් නොයන විවේක අවස්ථාවේදී නියුරෝන ප්ලාස්ම පටලය ඇතුළත ඍණ (-) ලෙසත්, පිටත ධන (+) ලෙසත් ආරෝපණය වෙලා තියෙනවා (මෙයට ධ්‍රැවණය / Polarization කියනවා). මේ අක්‍රිය පටල විභවය දර්ශීයව -70 mV (-60 mV සිට -80 mV පරාසය) ගන්නවා. ඒක පවත්වා ගන්නා සාධක 3 හොඳටම මතක තියාගන්න:

  1. අසමාන අයන ව්‍යාප්තිය: නියුරෝනය ඇතුළත K+ සාන්ද්‍රණය සහ පටලයෙන් පිටතට යා නොහැකි විශාල ඍණ ප්‍රෝටීන අයන ඉහළයි; පිටත බහිස්සෛලීය තරලයේ Na+ හා Cl- ඉහළයි.
  2. වරණීය පාරගම්‍යතාව: විවේක අවස්ථාවේදී කාන්දු වන (Leak) K+ නාලිකා විශාල සංඛ්‍යාවක් විවෘතව පවතින නිසා K+ පහසුවෙන් පිටතට විසරණය වෙයි; නමුත් විවෘත Na+ නාලිකා ඉතා අල්පයි.
  3. සෝඩියම්-පොටෑසියම් පොම්පය (Na+/K+ Pump): ATP ශක්තිය වැය කරමින් සෛලයෙන් පිටතට Na+ අයන 3ක් පොම්ප කරන සෑම විටම ඇතුළට ගන්නේ K+ අයන 2ක් පමණයි!

දැන් උඩ තියෙන ක්‍රියා විභව ප්‍රස්තාරය Click කරලා Zoom කරලා බලමින් මේ පියවර 6 හිතේ ඇඳගන්න:

01
විධ්‍රැවණය (Depolarization — -70 mV → -50 mV → +35 mV): උත්තේජයක් ලැබී පටල විභවය දේහලීය අගය (Threshold, -50 mV පමණ) ඉක්මවූ සැණින් වෝල්ටීයතා සංවේදී Na+ නාලිකා විවෘත වී Na+ අයන වේගයෙන් ඇතුළට ගලා එයි. සෛල අභ්‍යන්තරය +35 mV පමණ ධන අගයකට පත් වේ.
02
ප්‍රතිධ්‍රැවණය (Repolarization): උච්ච අවස්ථාවේදීම Na+ නාලිකා වැසී අක්‍රිය වන අතර, පොටෑසියම් (K+) නාලිකා විශාල ගණනක් විවෘත වී K+ සෛලයෙන් පිටතට ගලා යයි. ඇතුළත නැවතත් ඍණ බවට පත් වේ.
03
උපරිධ්‍රැවණය (Hyperpolarization) සහ අනස්සව කාලය (Refractory Period): Na+ නාලිකා වැසී තිබියදීත් K+ නාලිකා මොහොතක් වැඩිපුර විවෘතව පවතින නිසා විභවය -70 mV ටත් වඩා පහළට (වඩාත් ඍණ අගයකට) බසී. Na+ නාලිකා තාවකාලිකව අක්‍රියව පවතින අනස්සව කාලය නිසා ආවේගය කිසිවිටෙක ආපස්සට ගමන් කරන්නේ නැහැ!
04
අක්සනය දිගේ සන්නයන වේගය තීරණය කරන සාධක 2: (1) අක්සනයේ විෂ්කම්භය වැඩි වීම (වේගය වැඩි වේ) සහ (2) මයලිනීකෘත කොපුවක් පැවතීම — ක්‍රියා විභවය එක් රන්වියර් ගැටයක (Node of Ranvier) සිට ඊළඟ ගැටයට පනිමින් අධිවේගයෙන් ගමන් කරයි!
05
රසායනික උපාගමය (Chemical Synapse) හරහා සම්ප්‍රේෂණය: ක්‍රියා විභවය පූර්ව උපාගම අක්සන අග්‍රස්ථයට පැමිණ පටලය විධ්‍රැවණය වූ විට Ca2+ අයන අග්‍රස්ථය තුළට විසරණය වේ → උපාගම ආශයිකා පූර්ව උපාගම පටලයට බැඳී ස්නායු සම්ප්‍රේෂක (උදා: ඇසිටයිල්කෝලීන්) උපාගම පැල්මට නිදහස් කරයි → ඒවා විසරණය වී පශ්ච උපාගම පටලයේ විශිෂ්ට ප්‍රතිග්‍රාහක හා බැඳී Na+ සහ K+ අයන නාලිකා විවෘත කරයි → පශ්ච උපාගම පටලය විධ්‍රැවණය වී නව ක්‍රියා විභවයක් ජනනය කරයි → අවසානයේ ස්නායු සම්ප්‍රේෂකය (1) එන්සයිමීය ජලවිච්ඡේදනයෙන් හෝ (2) පූර්ව උපාගම අන්තයට ප්‍රතිග්‍රහණය කිරීමෙන් සංඥාව නවතාලයි!

📌 සුලභ ස්නායු සම්ප්‍රේෂක කාණ්ඩ 5 (NIE 5.6.3): (1) ඇසිටයිල්කෝලීන්, (2) සමහර ඇමයිනෝ අම්ල, (3) ජෛව ජනන ඇමීන, (4) නියුරොපෙප්ටයිඩ, සහ (5) සමහර වායු වර්ග. එමෙන්ම පෘෂ්ඨවංශී ස්නායු පද්ධතියේ කෘත්‍යමය ඒකකය වන ප්‍රතීක චාපය (Reflex Arc) නියුරෝන 3කින් සමන්විතයි: ප්‍රතිග්‍රාහකය → (1) අභිවාහී / සංවේදක නියුරෝනය → (2) CNS තුළ අන්තර්හාර නියුරෝනය → (3) අපවාහී / චාලක නියුරෝනය → කාරකය (පේශිය/ග්‍රන්ථිය).

5. ස්නායු පද්ධතියේ සුලබ ආබාධ සහ රෝග තත්ත්ව (5.6.4 — සංකල්ප සිතියම)

🧠 මානව ස්නායු පද්ධතියේ ප්‍රධාන ආබාධ (NIE 5.6.4)
1. හීනෝන්මාදය (Schizophrenia) සැබෑ ලෝකය පිළිබඳ විකෘති වූ සංජානනය (Psychotic episodes), තමන්ට පමණක් ඇසෙන කටහඬවල් හා සැකය. මොළයේ ඩොපමයින් (Dopamine) භාවිත කරන ස්නායු මාර්ගවල විකෘතිතා බලපායි.
2. විශාදය (Depression) ස්නායු සම්ප්‍රේෂක මට්ටම් වෙනස් වීම, ප්‍රවේණික හා පාරිසරික සාධක නිසා දිගටම පවතින දැඩි කනගාටුව, නින්ද/ආහාර රුචිය/ශක්තිය අඩුවීම හා මනෝභාව දෝලනය (Mood swings). ඵලදායී ඖෂධ ප්‍රතිකාර ඇත.
3. ඇල්ශයිමර් රෝගය (Alzheimer's Disease) වයස්ගත වීමත් සමඟ මස්තිෂ්ක බාහිකයේ නියුරෝන ප්‍රගාමී හා අප්‍රතිවර්ත්‍ය ලෙස හායනය වීමෙන් මතකය නැති වීම (ඩිමෙන්ශියා) හා පවුලේ අය පවා හඳුනාගත නොහැකි වීම. තවම ස්ථිර සුවයක් නැත.
4. පාකින්සන්ස් රෝගය (Parkinson's Disease) මධ්‍ය මොළයේ / පාදස්ථ ගැංග්ලියාවල ඩොපමයින් නිදහස් කරන නියුරෝන හායනය වීමෙන් පේශි ගැස්ම (Tremor), චලන ප්‍රමාදය, මුහුණෙන් හැඟීම් ප්‍රකාශ කළ නොහැකි වීම හා සමබරතාව බිඳවැටීම. පාලනය කළ හැකි මුත් නිට්ටාවට සුව කළ නොහැක.
5. අපස්මාරය (Epilepsy) හා ආඝාතය (Stroke) මොළයේ නියුරෝනවල අසාමාන්‍ය විද්‍යුත් විසර්ජන නිසා ඇතිවන වලිප්පු තත්ත්ව (Epilepsy) සහ මොළයේ රුධිර සැපයුම අවහිර වීමෙන් හෝ රුධිර නාල පිපිරීමෙන් සිදුවන ස්නායු හානිය (Stroke — සායනික වැදගත්කම).
✅ විභාගයට පෙර අවසන් මතක පරීක්ෂාව: ඇල්ශයිමර් රෝගයේදී හායනය වන්නේ මස්තිෂ්ක බාහිකයේ නියුරෝන වන අතර, පාකින්සන්ස් රෝගයේදී හායනය වන්නේ මධ්‍ය මොළයේ / පාදස්ථ ගැංග්ලියාවල ඩොපමයින් නියුරෝන බව පටලවා ගන්න එපා! දැන් දකුණු පස ඇති MCQ 8 කරලා ඔයාගේ දැනුම පරීක්ෂා කරගන්න!