ශාක ඛනිජ පෝෂණය, සහජීවී පෝෂණ ක්රම සහ සපුෂ්ප ශාක ජීවන චක්රය
අත්යවශ්ය මහා හා ක්ෂුද්ර මූලද්රව්ය 17හි ඌනතා ලක්ෂණ මතක තියාගන්න කෙටි ක්රම, Rhizobium, මයිකොරයිසා, පරපෝෂී හා මාංසභක්ෂක ශාක, Pogonatum සිට සපුෂ්ප ශාක දක්වා පරම්පරා ප්රත්යාවර්තනයේ භෞමික පරිණාමය, ද්විත්ව සංසේචනය (2n යුක්තාණුව + 3n භ්රෑණපෝෂය), පාතනෝඵලනය සහ බීජ සුප්තතාව සරලව ඉගෙන ගනිමු.
ආයුබෝවන්! අද අපි 04.4 පාඩමෙන් කතා කරන්නේ ශාක ජීවිතයේ අතිශය වැදගත් කුළුණු දෙකක් ගැනයි: (1) ශාක පෝෂණ ක්රම හා අත්යවශ්ය මූලද්රව්ය 17 (NIE 4.3.1 හා 4.3.2) සහ (2) භෞමික ශාක ජීවන චක්ර පරිණාමය හා සපුෂ්ප ශාකවල ද්විත්ව සංසේචනය (NIE 4.4.1 හා 4.4.2). ගොඩක් ළමයි ඛනිජ ඌනතා වගුවයි ජීවන චක්ර 5යි දැකලා පැටලෙනවා — හැබැයි අද අපි මේ ටික හරිම ලස්සන තර්කයකින් මතක තියාගමු!
🎓 විශ්වවිද්යාල අධ්යාපනයේදී හා ප්රායෝගික විද්යා ක්ෂේත්රයේදී (කෘෂි ජෛව තාක්ෂණය, බෝග අභිජනනය හා පාංශු විද්යාව) ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
විශ්වවිද්යාලයේ කෘෂි විද්යා සහ ජෛව තාක්ෂණ (Agri-Biotech & Plant Breeding) විද්යාඥයෝ රසායනික යූරියා පොහොර භාවිතය අඩු කරන්න Rhizobium හා මයිකොරයිසා ජෛව පොහොර (Biofertilizers) නිපදවන්නෙත්, Hydroponics (නිර්පාංශු වගාව) සඳහා නිවැරදි පෝෂක ද්රාවණ හදන්නෙත් අද ඔයා ඉගෙනගන්න මූලද්රව්ය 17 දැනුමෙනුයි! ඒ වගේම දෙමුහුම් බීජ (F1 Hybrid seeds) නිෂ්පාදනය, ඇට නැති මිදි/පැණි කොමඩු (Parthenocarpy) බිහි කිරීම සහ වඳ වී යන ශාක බීජ බැංකුවල (Seed banks) සංරක්ෂණය කිරීම සම්පූර්ණයෙන්ම රඳා පවතින්නේ සපුෂ්ප ශාක ප්රජනන විද්යාව මතයි.
1. ශාකවල විවිධ පෝෂණ ක්රම — සහජීවනය හා මාංසභක්ෂක ශාක (NIE 4.3.1)
බහුතරයක් ශාක ප්රභාස්වයංපෝෂීන් (Photoautotrophs) වුවත්, පසේ නයිට්රජන් හෝ ආලෝකය හිඟ පරිසරවල ජීවත් වීම සඳහා ඇතැම් ශාක පුදුමාකාර විශේෂ පෝෂණ ක්රම පරිණාමය කරගෙන තියෙනවා:
- සහජීවනය (Symbiosis — විශේෂ දෙකක් සමීපව ජීවත් වීම) ආකාර 3කි:
- අන්යෝන්යාධාරය (Mutualism — දෙදෙනාටම වාසි සැලසේ):
- රනිල ශාක මූල ගැටිති + වායුගෝලීය නයිට්රජන් තිර කරන Rhizobium බැක්ටීරියාව.
- උසස් ශාක මුල් + දිලීර අතර පවතින දිලීරක මූල සංගමය (Mycorrhizae) — දිලීරය ජලය හා පොස්ෆේට් උරා දෙන අතර ශාකයෙන් සීනි ලබාගනී.
- Cycas කොරල් හැඩ මුල් (Coralloid roots) + නයිට්රජන් තිර කරන Anabaena සයනොබැක්ටීරියාව.
- සහභෝජීතාව (Commensalism — එක් විශේෂයකට පමණක් වාසි, අනෙකාට වාසියක් හෝ හානියක් නැත): උස ගස්වල අතු මත වැඩෙන අපිශාකී ඕකිඩ් (Epiphytic orchids) — ආලෝකය ලබාගැනීමට ආධාරකයක් ලෙස පමණක් ගස භාවිත කරයි.
- පරපෝෂීතාව (Parasitism — පරපෝෂිතයාට වාසි, ධාරක ශාකයට හානි):
- අර්ධ පරපෝෂී ශාක: උදා: Loranthus (පිලිල) — කොළ පැහැති නිසා තමාම ප්රභාසංශ්ලේෂණය කරන නමුත් චූෂක මුල් මගින් ධාරක ශෛලමයෙන් ජලය හා ඛනිජ උරාගනී.
- පූර්ණ පරපෝෂී ශාක: උදා: Cuscuta (ආකාශවල්ලි) — හරිතප්රද නොමැති නිසා ධාරක ශාකයේ ශෛලමය හා ප්ලෝයමය යන දෙකෙන්ම ජලය, ඛනිජ හා කාබනික ආහාර උරාගනී.
- අන්යෝන්යාධාරය (Mutualism — දෙදෙනාටම වාසි සැලසේ):
- මාංසභක්ෂක ශාක (Carnivorous Plants): මතක තියාගන්න: මේවාත් ප්රභාසංශ්ලේෂක ශාකයි! හැබැයි නයිට්රජන් (N) හා ඛනිජ ඌන පස්වල වැඩෙන නිසා විකරණය වූ පත්ර මගින් කෘමීන් හා කුඩා සතුන් අල්ලා එන්සයිමවලින් ජීර්ණය කර N හා ඛනිජ ලබාගනී. උදා: Nepenthes (බාඳුරා), Drosera (වටැස්ස), Utricularia (නිල් මොණරැස්ස).
2. අත්යවශ්ය මූලද්රව්ය 17 — අධිමාත්ර (9) හා අංශුමාත්ර (8) ඌනතා ලක්ෂණ (NIE 4.3.2)
📌 නිල නිර්වචනය: ශාකයක ජීවන චක්රය සම්පූර්ණ කර ගැනීමටත්, තවත් පරම්පරාවක් (බීජ) නිපදවීමටත් අත්යවශ්ය වන මූලද්රව්ය අත්යවශ්ය මූලද්රව්ය (Essential elements — 17කි) නම් වේ. විශාල ප්රමාණවලින් අවශ්ය මූලද්රව්ය 9 අධිමාත්ර / මහා මූලද්රව්ය (C, O, H, N, P, S, K, Ca, Mg) වන අතර, ඉතා සුළු ප්රමාණවලින් අවශ්ය මූලද්රව්ය 8 අංශුමාත්ර / ක්ෂුද්ර මූලද්රව්ය (Cl, Fe, Mn, B, Zn, Cu, Ni, Mo) වේ.
ශාකය තුළ පහසුවෙන් එහා මෙහා ගමන් කළ හැකි (සංචල) මූලද්රව්ය (N, K, Mg, Mo, Ni) හිඟ වුණාම ශාකය ඒවා පරණ පත්රවලින් ගලවලා අලුත් ළපටි පත්රවලට යවන නිසා ඌනතා ලක්ෂණ මුලින්ම පෙන්වන්නේ මේරූ / වියපත් පත්රවලයි! ඊට ප්රතිවිරුද්ධව Ca, S, Fe, Mn, Cu, B වැනි අසංචල මූලද්රව්ය හිඟ වුණාම ඌනතා ලක්ෂණ මුලින්ම පෙන්වන්නේ ළපටි පත්රවල හා අග්රස්ථ විභාජකවලයි!
| මූලද්රව්යය (අවශෝෂණ ආකාරය) | ප්රධාන කෘත්යය (NIE සම්පත් පොත) | නිල ඌනතා ලක්ෂණ |
|---|---|---|
| C, O (CO2) සහ H (H2O) | ශාකයේ සියලුම කාබනික අණුවල ප්රධාන සංඝටක. | වර්ධනය ඌන වීම (H හිඟයේදී මැලවීමද සිදුවේ). |
| N (NO3-, NH4+) | ඇමයිනෝ අම්ල, ප්රෝටීන, න්යෂ්ටික අම්ල, නියුක්ලියෝටයිඩ, හරිතප්රද, එන්සයිම හා සහඑන්සයිම සංඝටකයකි. | කුරු වර්ධනය සහ විශේෂයෙන් වියපත් පත්රවල උග්ර හරිතක්ෂය (Chlorosis). |
| P (H2PO4-, HPO42-) | ATP, න්යෂ්ටික අම්ල සහ පොස්ෆොලිපිඩවල සංඝටකයකි. | ඉතා සෙමින් විකසනය, සිහින් කඳන්, නාරටි දම් පාට වීම, මල් හා ඵල හටගැනීම අඩාල වීම. |
| K (K+) | පූටිකා ක්රියාකාරිත්වය සහ බොහෝ එන්සයිමවල සහසාධකයකි. | පත්ර මායිම් කහ-දුඹුරු වීම, කඳන් දුර්වල වීම, මුල්වල දුර්වල විකසනය. |
| Ca (Ca2+) | සෛල බිත්තියේ හා මධ්ය සූස්තරයේ සංඝටකයකි; පටල ව්යූහය/පාරගම්යතාව හා ද්විතීයික සංඥා සම්ප්රේෂණය. | ළපටි පත්ර හැකිලීම සහ අග්රස්ථ අංකුර මිය යෑම. |
| Mg (Mg2+) vs S (SO42-) | Mg: ක්ලෝරොෆිල් අණුවේ සංඝටකයකි, එන්සයිම සක්රිය කරයි. S: සමහර ඇමයිනෝ අම්ල හා ප්රෝටීනවල සංඝටකයකි. |
Mg: මේරූ පත්රවල නාරටි අතර හරිතක්ෂය. S: ළපටි පත්රවල හරිතක්ෂය. |
| අංශුමාත්ර 8: Fe2+/Fe3+, Zn2+, B (H2BO3-), Cl-, Mn2+, Cu+/Cu2+, MoO42-, Ni2+ |
Fe: ක්ලෝරොෆිල් සංශ්ලේෂණය හා N තිර කිරීම; Zn: DNA පිටපත් කිරීම හා එන්සයිම සක්රියකරණය; B: සෛල බිත්ති හා පරාග නාල වර්ධනය; Cl, Mn: ප්රභාසංශ්ලේෂණය; Mo, Ni: නයිට්රජන් පරිවෘත්තිය. | Fe හා Mn: ළපටි පත්රවල නාරටි අතර හරිතක්ෂය; Zn: පත්ර රැළි වැටීම හා පර්ව කෙටි වීම; B: විභාජක මියයෑම හා ඝන චර්මල පත්ර; Cl: පත්ර මැලවීම හා කෙටි මහත මුල්; Mo: කඳ/මූල අග්ර මියයෑම හා මේරූ පත්ර හරිතක්ෂය; Ni: පත්ර අග්ර මියයෑම; Cu: පත්ර අග්ර වියළීම. |
3. පරම්පරා ප්රත්යාවර්තනය සහ භෞමික ජීවිතයට හැඩගැසීම (NIE 4.4.1)
සියලුම භෞමික ශාකවල ජීවන චක්රයේ බහුසෛලික ඒකගුණ ජන්මාණු ශාක පරම්පරාවක් (Gametophyte — n, අනූනනයෙන් ජන්මාණු නිපදවන) සහ බහුසෛලික ද්විගුණ බීජාණු ශාක පරම්පරාවක් (Sporophyte — 2n, ඌනනයෙන් ඒකගුණ බීජාණු නිපදවන) මාරුවෙන් මාරුවට පැමිණීම පරම්පරා ප්රත්යාවර්තනය (Alternation of generations) නම් වේ.
- Pogonatum (විසිරි පාසි): ජන්මාණු ශාකය (n) ප්රමුඛ හා ප්රභාසංශ්ලේෂක වන අතර බීජාණු ශාකය (පාදය, තන්ත්රය, ස්ඵෝටිකාව) ජන්මාණු ශාකය මත යැපේ; සමබීජාණුකයි; කශිකාධර ශුක්රාණුවලට බාහිර ජලය අත්යවශ්යයි.
- Nephrolepis (මීවන): බීජාණු ශාකය (2n) ප්රමුඛයි (සනාල පටක, උච්චර්මය, භූගත රයිසෝමය හා කුණ්ඩලාකාර ප්රාක්පත්රනය ඇත; පත්රිකා යටි පැත්තේ කසුවෙන් වැසුණු සෝරස තුළ සමබීජාණු සාදයි). ජන්මාණු ශාකය හෘදයාකාර ස්වාධීන කොළ පැහැති තලසයකි (ප්රාක්පත්රය); සංසේචනයට තවමත් බාහිර ජලය අවශ්යයි.
- Selaginella: ප්රමුඛ බීජාණු ශාකයේ සංකේතුව තුළ මහා හා ක්ෂුද්ර බීජාණු දෙවර්ගයක් සාදන විෂමබීජාණුකතාව (Heterospory) පෙන්වයි! ජන්මාණු ශාක බීජාණු බිත්ති තුළ ක්ෂීණ වුවත් කශිකාධර ශුක්රාණුවලට තවමත් බාහිර ජලය අවශ්යයි.
- Cycas (විවෘත බීජක): ද්විගෘහී, විෂමබීජාණුක, ද්විතීයික වර්ධනය සහිත ප්රමුඛ බීජාණු ශාකයකි. මහා බීජාණුව නිදහස් නොකර ඩිම්බාවරණයෙන් වට වූ ඩිම්බය තුළම ජායා ජන්මාණු ශාකය සාදයි; සුළඟින් පරාගණය වී පරාග නාලයක් සෑදුවද, එමගින් විශාල කශිකාධර ශුක්රාණු 2ක් අණ්ඩාණුධානි කුටීරයට නිදහස් කර සංසේචනයෙන් නග්න බීජ සාදයි!
4. සපුෂ්ප ශාක (Anthophyta) ප්රජනනය, ද්විත්ව සංසේචනය සහ ඵල/බීජ විකසනය (NIE 4.4.2)
සපුෂ්ප ශාකවල පුෂ්පය යනු විකරණය වූ පත්ර වල 4ක් (වඳ මනිපත්ර හා දළ පත්ර + සරු රේණු හා අණ්ඩප) දරන විශේෂිත ප්රරෝහයකි:
• 1 වන ශුක්රාණුව (n) + ඩිම්බ සෛලය (n) → ද්විගුණ යුක්තාණුව (2n) → කලලය (Embryo) බවට පත්වේ.
• 2 වන ශුක්රාණුව (n) + ධ්රැවීය න්යෂ්ටි දෙක (n + n) → ත්රිගුණ න්යෂ්ටිය (3n) → ආහාර සංචිත කරන භ්රෑණපෝෂය (Endosperm) බවට පත්වේ! (වැදගත්කම: සංසේචනය නොවූ නිසරු ඩිම්බවලට ආහාර අපතේ යැවීම වළක්වයි!)
• පාතනෝඵලනය / අනිෂේකඵලනය (Parthenocarpy): සංසේචනය නොවී ඩිම්බකෝෂය බීජ රහිත ඵලයක් බවට පත්වීම (ස්වාභාවික: කෙසෙල්; වර්ධක ද්රව්ය ප්රේරිත: මිදි, දොඩම්).
• පාතනෝද්භවය (Parthenogenesis): සංසේචනයක් නොවී බීජ විකසනය වීම (උදා: සමහර තෘණ).
• බීජ සුප්තතාව හා ප්රරෝහණය: රසායනික නිෂේධක හෝ ඝන අපාරගම්ය බීජාවරණ නිසා අහිතකර කාලවලදී බීජ පැළ නොවී ආරක්ෂා වී ව්යාප්ත වීමට බීජ සුප්තතාව උපකාරී වේ. සුප්තතාව බිඳී ජලය, O2 හා ප්රශස්ත උෂ්ණත්වය ලැබුණු විට ජලය අවශෝෂණය වී, එන්සයිම සක්රිය වී, සංචිත ආහාර ජීර්ණය වී බීජ මූලය (+ ගුරුත්වාවර්තී) පළමුව පිටතට පැමිණේ!