# ශාක ඛනිජ පෝෂණය, සහජීවී පෝෂණ ක්‍රම සහ සපුෂ්ප ශාක ජීවන චක්‍රය (Plant Mineral Nutrition, Symbiosis, Alternation of Generations & Angiosperm Reproduction)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-12/biology/u04-plant-mineral-nutrition-and-alternation-of-generations/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 12, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 4
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක් සහ II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත හා රචනා ප්‍රශ්න (ඌනතා ලක්ෂණ + ජීවන චක්‍ර + ද්විත්ව සංසේචනය)
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr12TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
අත්‍යවශ්‍ය මහා හා ක්ෂුද්‍ර මූලද්‍රව්‍ය 17හි ඌනතා ලක්ෂණ මතක තියාගන්න කෙටි ක්‍රම, Rhizobium, මයිකොරයිසා, පරපෝෂී හා මාංසභක්ෂක ශාක, Pogonatum සිට සපුෂ්ප ශාක දක්වා පරම්පරා ප්‍රත්‍යාවර්තනයේ භෞමික පරිණාමය, ද්විත්ව සංසේචනය (2n යුක්තාණුව + 3n භ්‍රෑණපෝෂය), පාතනෝඵලනය සහ බීජ සුප්තතාව සරලව ඉගෙන ගනිමු.

*English Summary:* Complete NIE Unit 04.4 (Competencies 4.3.1, 4.3.2, 4.4.1 & 4.4.2): Mutualism, commensalism, parasitism and carnivorous plants, all 17 essential macro and micronutrients with deficiency symptoms, life-cycle evolution from Pogonatum to Anthophyta, double fertilization, seed/fruit development, parthenocarpy vs parthenogenesis, and seed dormancy.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
ආයුබෝවන්! අද අපි **04.4 පාඩමෙන්** කතා කරන්නේ ශාක ජීවිතයේ අතිශය වැදගත් කුළුණු දෙකක් ගැනයි: **(1) ශාක පෝෂණ ක්‍රම හා අත්‍යවශ්‍ය මූලද්‍රව්‍ය 17 (NIE 4.3.1 හා 4.3.2)** සහ **(2) භෞමික ශාක ජීවන චක්‍ර පරිණාමය හා සපුෂ්ප ශාකවල ද්විත්ව සංසේචනය (NIE 4.4.1 හා 4.4.2)**. ගොඩක් ළමයි ඛනිජ ඌනතා වගුවයි ජීවන චක්‍ර 5යි දැකලා පැටලෙනවා — හැබැයි අද අපි මේ ටික හරිම ලස්සන තර්කයකින් මතක තියාගමු!

  
      
        🎓 විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනයේදී හා ප්‍රායෝගික විද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේදී (කෘෂි ජෛව තාක්ෂණය, බෝග අභිජනනය හා පාංශු විද්‍යාව) ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
        විශ්වවිද්‍යාලයේ **කෘෂි විද්‍යා සහ ජෛව තාක්ෂණ (Agri-Biotech & Plant Breeding)** විද්‍යාඥයෝ රසායනික යූරියා පොහොර භාවිතය අඩු කරන්න ***Rhizobium* හා මයිකොරයිසා ජෛව පොහොර (Biofertilizers)** නිපදවන්නෙත්, *Hydroponics* (නිර්පාංශු වගාව) සඳහා නිවැරදි පෝෂක ද්‍රාවණ හදන්නෙත් අද ඔයා ඉගෙනගන්න මූලද්‍රව්‍ය 17 දැනුමෙනුයි! ඒ වගේම දෙමුහුම් බීජ (F1 Hybrid seeds) නිෂ්පාදනය, **ඇට නැති මිදි/පැණි කොමඩු (Parthenocarpy)** බිහි කිරීම සහ වඳ වී යන ශාක බීජ බැංකුවල (Seed banks) සංරක්ෂණය කිරීම සම්පූර්ණයෙන්ම රඳා පවතින්නේ සපුෂ්ප ශාක ප්‍රජනන විද්‍යාව මතයි.

      
  
      
## 1. ශාකවල විවිධ පෝෂණ ක්‍රම — සහජීවනය හා මාංසභක්ෂක ශාක (NIE 4.3.1)

      බහුතරයක් ශාක **ප්‍රභාස්වයංපෝෂීන් (Photoautotrophs)** වුවත්, පසේ නයිට්‍රජන් හෝ ආලෝකය හිඟ පරිසරවල ජීවත් වීම සඳහා ඇතැම් ශාක පුදුමාකාර විශේෂ පෝෂණ ක්‍රම පරිණාමය කරගෙන තියෙනවා:

      
        - **සහජීවනය (Symbiosis — විශේෂ දෙකක් සමීපව ජීවත් වීම) ආකාර 3කි:**
          
            **අන්‍යෝන්‍යාධාරය (Mutualism — දෙදෙනාටම වාසි සැලසේ):**
              
                රනිල ශාක මූල ගැටිති + වායුගෝලීය නයිට්‍රජන් තිර කරන ***Rhizobium*** බැක්ටීරියාව.

                - උසස් ශාක මුල් + දිලීර අතර පවතින **දිලීරක මූල සංගමය (Mycorrhizae)** — දිලීරය ජලය හා පොස්ෆේට් උරා දෙන අතර ශාකයෙන් සීනි ලබාගනී.

                - ***Cycas* කොරල් හැඩ මුල් (Coralloid roots)** + නයිට්‍රජන් තිර කරන ***Anabaena*** සයනොබැක්ටීරියාව.

              
            
            - **සහභෝජීතාව (Commensalism — එක් විශේෂයකට පමණක් වාසි, අනෙකාට වාසියක් හෝ හානියක් නැත):** උස ගස්වල අතු මත වැඩෙන **අපිශාකී ඕකිඩ් (Epiphytic orchids)** — ආලෝකය ලබාගැනීමට ආධාරකයක් ලෙස පමණක් ගස භාවිත කරයි.

            - **පරපෝෂීතාව (Parasitism — පරපෝෂිතයාට වාසි, ධාරක ශාකයට හානි):**
              
                **අර්ධ පරපෝෂී ශාක:** උදා: ***Loranthus* (පිලිල)** — කොළ පැහැති නිසා තමාම ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය කරන නමුත් චූෂක මුල් මගින් ධාරක ශෛලමයෙන් ජලය හා ඛනිජ උරාගනී.

                - **පූර්ණ පරපෝෂී ශාක:** උදා: ***Cuscuta* (ආකාශවල්ලි)** — හරිතප්‍රද නොමැති නිසා ධාරක ශාකයේ ශෛලමය හා ප්ලෝයමය යන දෙකෙන්ම ජලය, ඛනිජ හා කාබනික ආහාර උරාගනී.

              
            
          
        
        - **මාංසභක්ෂක ශාක (Carnivorous Plants):** *මතක තියාගන්න: මේවාත් ප්‍රභාසංශ්ලේෂක ශාකයි!* හැබැයි **නයිට්‍රජන් (N) හා ඛනිජ ඌන පස්වල** වැඩෙන නිසා විකරණය වූ පත්‍ර මගින් කෘමීන් හා කුඩා සතුන් අල්ලා එන්සයිමවලින් ජීර්ණය කර N හා ඛනිජ ලබාගනී. උදා: ***Nepenthes* (බාඳුරා), *Drosera* (වටැස්ස), *Utricularia* (නිල් මොණරැස්ස)**.

      
  
      
## 2. අත්‍යවශ්‍ය මූලද්‍රව්‍ය 17 — අධිමාත්‍ර (9) හා අංශුමාත්‍ර (8) ඌනතා ලක්ෂණ (NIE 4.3.2)

      **📌 නිල නිර්වචනය:** ශාකයක ජීවන චක්‍රය සම්පූර්ණ කර ගැනීමටත්, තවත් පරම්පරාවක් (බීජ) නිපදවීමටත් අත්‍යවශ්‍ය වන මූලද්‍රව්‍ය **අත්‍යවශ්‍ය මූලද්‍රව්‍ය (Essential elements — 17කි)** නම් වේ. විශාල ප්‍රමාණවලින් අවශ්‍ය මූලද්‍රව්‍ය 9 **අධිමාත්‍ර / මහා මූලද්‍රව්‍ය (C, O, H, N, P, S, K, Ca, Mg)** වන අතර, ඉතා සුළු ප්‍රමාණවලින් අවශ්‍ය මූලද්‍රව්‍ය 8 **අංශුමාත්‍ර / ක්ෂුද්‍ර මූලද්‍රව්‍ය (Cl, Fe, Mn, B, Zn, Cu, Ni, Mo)** වේ.

  
      
        **💡 ඌනතා ලක්ෂණ මතක තියාගන්න සුපිරි රහස (සංචලතා නීතිය):**
        ශාකය තුළ පහසුවෙන් එහා මෙහා ගමන් කළ හැකි (සංචල) මූලද්‍රව්‍ය (**N, K, Mg, Mo, Ni**) හිඟ වුණාම ශාකය ඒවා පරණ පත්‍රවලින් ගලවලා අලුත් ළපටි පත්‍රවලට යවන නිසා **ඌනතා ලක්ෂණ මුලින්ම පෙන්වන්නේ මේරූ / වියපත් පත්‍රවලයි!** ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව **Ca, S, Fe, Mn, Cu, B** වැනි අසංචල මූලද්‍රව්‍ය හිඟ වුණාම **ඌනතා ලක්ෂණ මුලින්ම පෙන්වන්නේ ළපටි පත්‍රවල හා අග්‍රස්ථ විභාජකවලයි!**
      
  
      
        | 
          
            මූලද්‍රව්‍යය (අවශෝෂණ ආකාරය) 
            | ප්‍රධාන කෘත්‍යය (NIE සම්පත් පොත) 
            | නිල ඌනතා ලක්ෂණ 
          

        
        
          
            | **C, O** (CO2) සහ **H** (H2O) 
            | ශාකයේ සියලුම කාබනික අණුවල ප්‍රධාන සංඝටක. 
            | වර්ධනය ඌන වීම (H හිඟයේදී මැලවීමද සිදුවේ). 
          

          
            | **N** (NO3-, NH4+) 
            | ඇමයිනෝ අම්ල, ප්‍රෝටීන, න්‍යෂ්ටික අම්ල, නියුක්ලියෝටයිඩ, හරිතප්‍රද, එන්සයිම හා සහඑන්සයිම සංඝටකයකි. 
            | කුරු වර්ධනය සහ **විශේෂයෙන් වියපත් පත්‍රවල උග්‍ර හරිතක්ෂය (Chlorosis)**. 
          

          
            | **P** (H2PO4-, HPO42-) 
            | ATP, න්‍යෂ්ටික අම්ල සහ පොස්ෆොලිපිඩවල සංඝටකයකි. 
            | ඉතා සෙමින් විකසනය, සිහින් කඳන්, **නාරටි දම් පාට වීම**, මල් හා ඵල හටගැනීම අඩාල වීම. 
          

          
            | **K** (K+) 
            | **පූටිකා ක්‍රියාකාරිත්වය** සහ බොහෝ එන්සයිමවල සහසාධකයකි. 
            | **පත්‍ර මායිම් කහ-දුඹුරු වීම**, කඳන් දුර්වල වීම, මුල්වල දුර්වල විකසනය. 
          

          
            | **Ca** (Ca2+) 
            | සෛල බිත්තියේ හා **මධ්‍ය සූස්තරයේ** සංඝටකයකි; පටල ව්‍යූහය/පාරගම්‍යතාව හා ද්විතීයික සංඥා සම්ප්‍රේෂණය. 
            | **ළපටි පත්‍ර හැකිලීම සහ අග්‍රස්ථ අංකුර මිය යෑම**. 
          

          
            | **Mg** (Mg2+) vs **S** (SO42-) 
            | **Mg:** ක්ලෝරොෆිල් අණුවේ සංඝටකයකි, එන්සයිම සක්‍රිය කරයි.**S:** සමහර ඇමයිනෝ අම්ල හා ප්‍රෝටීනවල සංඝටකයකි. 
            | **Mg: මේරූ පත්‍රවල නාරටි අතර හරිතක්ෂය.****S: ළපටි පත්‍රවල හරිතක්ෂය.** 
          

          
            | **අංශුමාත්‍ර 8:**Fe2+/Fe3+, Zn2+, B (H2BO3-), Cl-, Mn2+, Cu+/Cu2+, MoO42-, Ni2+ 
            | **Fe:** ක්ලෝරොෆිල් සංශ්ලේෂණය හා N තිර කිරීම; **Zn:** DNA පිටපත් කිරීම හා එන්සයිම සක්‍රියකරණය; **B:** සෛල බිත්ති හා **පරාග නාල වර්ධනය**; **Cl, Mn:** ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය; **Mo, Ni:** නයිට්‍රජන් පරිවෘත්තිය. 
            | **Fe හා Mn:** ළපටි පත්‍රවල නාරටි අතර හරිතක්ෂය; **Zn:** පත්‍ර රැළි වැටීම හා පර්ව කෙටි වීම; **B:** විභාජක මියයෑම හා ඝන චර්මල පත්‍ර; **Cl:** පත්‍ර මැලවීම හා කෙටි මහත මුල්; **Mo:** කඳ/මූල අග්‍ර මියයෑම හා මේරූ පත්‍ර හරිතක්ෂය; **Ni:** පත්‍ර අග්‍ර මියයෑම; **Cu:** පත්‍ර අග්‍ර වියළීම. 
          

        
      
  
      
## 3. පරම්පරා ප්‍රත්‍යාවර්තනය සහ භෞමික ජීවිතයට හැඩගැසීම (NIE 4.4.1)

      සියලුම භෞමික ශාකවල ජීවන චක්‍රයේ බහුසෛලික **ඒකගුණ ජන්මාණු ශාක පරම්පරාවක් (Gametophyte — n, අනූනනයෙන් ජන්මාණු නිපදවන)** සහ බහුසෛලික **ද්විගුණ බීජාණු ශාක පරම්පරාවක් (Sporophyte — 2n, ඌනනයෙන් ඒකගුණ බීජාණු නිපදවන)** මාරුවෙන් මාරුවට පැමිණීම **පරම්පරා ප්‍රත්‍යාවර්තනය (Alternation of generations)** නම් වේ.

      
        - ***Pogonatum* (විසිරි පාසි):** **ජන්මාණු ශාකය (n) ප්‍රමුඛ හා ප්‍රභාසංශ්ලේෂක** වන අතර බීජාණු ශාකය (පාදය, තන්ත්‍රය, ස්ඵෝටිකාව) ජන්මාණු ශාකය මත යැපේ; සමබීජාණුකයි; කශිකාධර ශුක්‍රාණුවලට බාහිර ජලය අත්‍යවශ්‍යයි.

        - ***Nephrolepis* (මීවන):** **බීජාණු ශාකය (2n) ප්‍රමුඛයි** (සනාල පටක, උච්චර්මය, භූගත රයිසෝමය හා කුණ්ඩලාකාර ප්‍රාක්පත්‍රනය ඇත; පත්‍රිකා යටි පැත්තේ කසුවෙන් වැසුණු සෝරස තුළ සමබීජාණු සාදයි). ජන්මාණු ශාකය හෘදයාකාර ස්වාධීන කොළ පැහැති තලසයකි (ප්‍රාක්පත්‍රය); සංසේචනයට තවමත් බාහිර ජලය අවශ්‍යයි.

        - ***Selaginella*:** ප්‍රමුඛ බීජාණු ශාකයේ සංකේතුව තුළ මහා හා ක්ෂුද්‍ර බීජාණු දෙවර්ගයක් සාදන **විෂමබීජාණුකතාව (Heterospory)** පෙන්වයි! ජන්මාණු ශාක බීජාණු බිත්ති තුළ ක්ෂීණ වුවත් කශිකාධර ශුක්‍රාණුවලට තවමත් බාහිර ජලය අවශ්‍යයි.

        - ***Cycas* (විවෘත බීජක):** ද්විගෘහී, විෂමබීජාණුක, ද්විතීයික වර්ධනය සහිත ප්‍රමුඛ බීජාණු ශාකයකි. මහා බීජාණුව නිදහස් නොකර **ඩිම්බාවරණයෙන් වට වූ ඩිම්බය** තුළම ජායා ජන්මාණු ශාකය සාදයි; සුළඟින් පරාගණය වී **පරාග නාලයක්** සෑදුවද, එමගින් **විශාල කශිකාධර ශුක්‍රාණු 2ක්** අණ්ඩාණුධානි කුටීරයට නිදහස් කර සංසේචනයෙන් නග්න බීජ සාදයි!

      
  
      
## 4. සපුෂ්ප ශාක (Anthophyta) ප්‍රජනනය, ද්විත්ව සංසේචනය සහ ඵල/බීජ විකසනය (NIE 4.4.2)

      සපුෂ්ප ශාකවල පුෂ්පය යනු විකරණය වූ පත්‍ර වල 4ක් (වඳ **මනිපත්‍ර** හා **දළ පත්‍ර** + සරු **රේණු** හා **අණ්ඩප**) දරන විශේෂිත ප්‍රරෝහයකි:

  
      
        
          01
          
            **පරාග කණිකාව (පුං ජන්මාණු ශාකය) හා කලල කෝෂය (ජායා ජන්මාණු ශාකය) සෑදීම:**
            පරාගධානියේ ක්ෂුද්‍ර බීජාණු මාතෘ සෛල (2n) ඌනනයෙන් ක්ෂුද්‍ර බීජාණු (n) සාදා අනූනනයෙන් **නාල සෛලය + ජනක සෛලය** සහිත **පරාග කණිකාව** සාදයි. ඩිම්බයේ ක්‍රියාකාරී මහා බීජාණුව (n) විකසනයෙන් **සෛල 7ක් තුළ න්‍යෂ්ටි 8ක්** සහිත **කලල කෝෂය** (ප්‍රතිධ්‍රැව සෛල 3 + ධ්‍රැවීය න්‍යෂ්ටි 2ක් සහිත මධ්‍ය සෛලය + ආධාරක සෛල 2 + ඩිම්බ සෛලය 1) සාදයි.
          
        
        
          02
          
            **පරාගණය (Pollination) සහ පරපරාගණ අනුවර්තන:**
            ප්‍රවේණික ප්‍රභේදන වැඩි කර පරිණාමයට දායක වන **පරපරාගණය** දිරිගැන්වීමට ශාක තුළ වර්ණය හා සුවඳට අමතරව **විෂමකීලතාව (Heterostyly), ස්වවන්ධ්‍යතාව (Self-incompatibility) සහ ඒකලිංගික පුෂ්ප** වැනි අනුවර්තන පවතී.
          
        
        
          03
          
            **ආවෘත බීජකවලට අනන්‍ය "ද්විත්ව සංසේචනය" (Double Fertilization):**
            කලංකය මත පරාග නාලය කීලය දිගේ වැඩෙන අතර ජනක සෛලය අනූනනයෙන් බෙදී **කශිකා රහිත ශුක්‍රාණු 2ක්** අණුද්වාරය හරහා කලල කෝෂයට මුදා හරියි:
            • **1 වන ශුක්‍රාණුව (n) + ඩිම්බ සෛලය (n) → ද්විගුණ යුක්තාණුව (2n)** → කලලය (Embryo) බවට පත්වේ.
            • **2 වන ශුක්‍රාණුව (n) + ධ්‍රැවීය න්‍යෂ්ටි දෙක (n + n) → ත්‍රිගුණ න්‍යෂ්ටිය (3n)** → ආහාර සංචිත කරන **භ්‍රෑණපෝෂය (Endosperm)** බවට පත්වේ! *(වැදගත්කම: සංසේචනය නොවූ නිසරු ඩිම්බවලට ආහාර අපතේ යැවීම වළක්වයි!)*
          
        
        
          04
          
            **බීජ, ඵල, පාතනෝඵලනය හා බීජ සුප්තතාව:**
            සංසේචනයෙන් පසු **ඩිම්බය → බීජය** බවටත්, **ඩිම්බාවරණ → බීජාවරණය** බවටත්, **ඩිම්බකෝෂය → ඵලය** (ඩිම්බකෝෂ බිත්තිය → ඵලාවරණය) බවටත් පත්වේ.
            • **පාතනෝඵලනය / අනිෂේකඵලනය (Parthenocarpy):** සංසේචනය නොවී ඩිම්බකෝෂය **බීජ රහිත ඵලයක්** බවට පත්වීම *(ස්වාභාවික: කෙසෙල්; වර්ධක ද්‍රව්‍ය ප්‍රේරිත: මිදි, දොඩම්)*.
            • **පාතනෝද්භවය (Parthenogenesis):** සංසේචනයක් නොවී **බීජ** විකසනය වීම *(උදා: සමහර තෘණ)*.
            • **බීජ සුප්තතාව හා ප්‍රරෝහණය:** රසායනික නිෂේධක හෝ ඝන අපාරගම්‍ය බීජාවරණ නිසා අහිතකර කාලවලදී බීජ පැළ නොවී ආරක්ෂා වී ව්‍යාප්ත වීමට **බීජ සුප්තතාව** උපකාරී වේ. සුප්තතාව බිඳී ජලය, O2 හා ප්‍රශස්ත උෂ්ණත්වය ලැබුණු විට ජලය අවශෝෂණය වී, එන්සයිම සක්‍රිය වී, සංචිත ආහාර ජීර්ණය වී **බීජ මූලය (+ ගුරුත්වාවර්තී) පළමුව** පිටතට පැමිණේ!
          
        
      
  
      
        🌸 ඒකකය 04.4 සංකල්ප සිතියම — පෝෂණය හා ශාක ප්‍රජනනය
        
          
            **විශේෂ පෝෂණ ක්‍රම**
            අන්‍යෝන්‍යාධාරය (*Rhizobium*, Mycorrhizae, *Cycas-Anabaena*), සහභෝජී (ඕකිඩ්), පරපෝෂී (*Loranthus*/*Cuscuta*), මාංසභක්ෂක (*Nepenthes*).
          
          
            **අත්‍යවශ්‍ය මූලද්‍රව්‍ය 17**
            මහා 9 (C, O, H, N, P, S, K, Ca, Mg) + ක්ෂුද්‍ර 8 (Cl, Fe, Mn, B, Zn, Cu, Ni, Mo). Mg = මේරූ පත්‍ර; Fe/S/Ca = ළපටි පත්‍ර.
          
          
            **ජීවන චක්‍ර පරිණාමය**
            *Pogonatum* (n ප්‍රමුඛ) → *Nephrolepis* (2n ප්‍රමුඛ, සමබීජාණුක) → *Selaginella* (විෂමබීජාණුක) → *Cycas* → *Anthophyta*.
          
          
            **කලල කෝෂය හා පරාගය**
            පරාග කණිකාව = නාල සෛලය + ජනක සෛලය; කලල කෝෂය = සෛල 7ක් තුළ න්‍යෂ්ටි 8ක්.
          
          
            **ද්විත්ව සංසේචනය**
            2n යුක්තාණුව (කලලය) + 3n භ්‍රෑණපෝෂය (සංචිත ආහාර) එකවර සෑදීම ආවෘත බීජකවලට අනන්‍යයි.
          
          
            **පාතනෝඵලනය vs පාතනෝද්භවය**
            පාතනෝඵලනය = සංසේචනය නොවී බීජ රහිත ඵල (කෙසෙල්/මිදි); පාතනෝද්භවය = සංසේචනය නොවී බීජ (ඇතැම් තෘණ).
          
        
      
  
      
        **✅ පාඩම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න:**
        (1) *Cycas* සහ සපුෂ්ප ශාකවල ශුක්‍රාණු අතර තියෙන ප්‍රධානම වෙනස කුමක්ද? *(Cycas වල තවමත් විශාල කශිකාධර ශුක්‍රාණු 2ක් හැදෙනවා; සපුෂ්ප ශාකවල කශිකා රහිත නිශ්චල ශුක්‍රාණු 2ක් පරාග නාලයෙන් කෙළින්ම ගෙනයනවා!)*

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) ශාකවල "අන්‍යෝන්‍යාධාරය" සහ "පරපෝෂීතාව" යන පෝෂණ ක්‍රම උදාහරණ සහිතව පැහැදිලි කරන්න. (ආ) N, P, K, Ca සහ Mg යන මූලද්‍රව්‍යවලින් එක බැගින් ප්‍රධාන ඌනතා ලක්ෂණය සඳහන් කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) අන්‍යෝන්‍යාධාරය: ජීවීන් දෙදෙනාටම වාසි සැලසෙන සහජීවී සබඳතාවකි — උදා: රනිල මූල ගැටිති හා Rhizobium / Cycas කොරල් මුල් හා Anabaena / දිලීරක මූල සංගමය (Mycorrhizae).; පරපෝෂීතාව: පරපෝෂිතයාට වාසි හා ධාරකයාට හානි සිදුවන සබඳතාවකි — උදා: අර්ධ පරපෝෂී Loranthus (පිලිල) සහ පූර්ණ පරපෝෂී Cuscuta (ආකාශවල්ලි).; (ආ) N: වියපත් පත්‍රවල උග්‍ර හරිතක්ෂය හා කුරු වර්ධනය; P: නාරටි දම්පාට වීම හා සෙමින් විකසනය; K: පත්‍ර මායිම් කහ-දුඹුරු වීම; Ca: ළපටි පත්‍ර හැකිලීම හා අග්‍රස්ථ අංකුර මියයෑම; Mg: මේරූ පත්‍රවල නාරටි අතර හරිතක්ෂය.

### Q2: 2. (අ) ආවෘත බීජක ශාකවල "ද්විත්ව සංසේචනය" සිදුවන ආකාරය සහ එහි පරිණාමීය වැදගත්කම පැහැදිලි කරන්න. (ආ) "පාතනෝඵලනය" සහ "පාතනෝද්භවය" අතර වෙනස උදාහරණ සහිතව දක්වන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) පරාග නාලය අණුද්වාරය හරහා කලල කෝෂයට ශුක්‍රාණු දෙකක් මුදා හරියි: එක් ශුක්‍රාණුවක් (n) ඩිම්බය (n) සමඟ එක් වී ද්විගුණ (2n) යුක්තාණුව (කලලය) සාදන අතර, අනෙක් ශුක්‍රාණුව (n) මධ්‍ය සෛලයේ ධ්‍රැවීය න්‍යෂ්ටි දෙක (n+n) සමඟ එක් වී ත්‍රිගුණ (3n) භ්‍රෑණපෝෂය සාදයි.; වැදගත්කම: කලලය හා භ්‍රෑණපෝෂය එකවර විකසනය වීම නිසා, සංසේචනයක් සිදු නොවූ නිසරු ඩිම්බ සඳහා ශාකයේ පෝෂක අපතේ යාම වළක්වයි.; (ආ) පාතනෝඵලනය: සංසේචනය නොවී ඩිම්බකෝෂය බීජ රහිත ඵලයක් බවට විකසනය වීමයි (උදා: කෙසෙල්; වර්ධක ද්‍රව්‍ය ප්‍රේරිත මිදි/දොඩම්). පාතනෝද්භවය: සංසේචනයක් නොවී ඩිම්බයකින් බීජයක් විකසනය වීමයි (උදා: සමහර තෘණ විශේෂ).


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: පහත දැක්වෙන සහජීවී සබඳතා අතුරින් <b>නයිට්‍රජන් තිර කරන සයනොබැක්ටීරියාවක්</b> සහ <b>විවෘත බීජක ශාකයක්</b> අතර පවතින අන්‍යෝන්‍යාධාර (Mutualistic) සබඳතාව කුමක්ද?
- [ ] (1) රනිල මූල ගැටිති සහ <i>Rhizobium</i>
- [✓] (2) <i>Cycas</i> කොරල් හැඩ මුල් සහ <i>Anabaena</i>
- [ ] (3) <i>Loranthus</i> (පිළිල) සහ අඹ ශාකය
- [ ] (4) පයිනස් මුල් සහ මයිකොරයිසා දිලීරය
> **පැහැදිලි කිරීම:** විවෘත බීජක (Gymnosperm) ශාකයක් වන <b><i>Cycas</i> (මඩු)</b> ශාකයේ පස මතුපිටට වැඩෙන විශේෂිත <b>කොරල් හැඩැති මුල් (Coralloid roots)</b> තුළ වායුගෝලීය N<sub>2</sub> තිර කරන <b><i>Anabaena</i></b> නම් සූත්‍රිකාමය සයනොබැක්ටීරියාව අන්‍යෝන්‍යාධාර සහජීවනයක් ගත කරනවා (ජලජ මීවන ශාකයක් වන <i>Azolla</i> පත්‍ර කුහර තුළද <i>Anabaena</i> වෙසේ). අනෙක් වරණ සැලකුවොත්: <b>රනිල මූල ගැටිති + <i>Rhizobium</i></b> යනු සපුෂ්ප (ආවෘත බීජක) ශාකයක් හා සාමාන්‍ය බැක්ටීරියාවක් අතර සබඳතාවක් වන අතර, <b><i>Loranthus</i> + අඹ</b> යනු අර්ධ-පරපෝෂී සබඳතාවකි; <b>පයිනස් + මයිකොරයිසා</b> යනු දිලීරයක් සමඟ පොස්ෆේට්/ජල අවශෝෂණයට පවත්වන සබඳතාවකි.

### MCQ 2: වගා බිමක ශාකවල <b>ළපටි පත්‍ර හැකිලීම සහ අග්‍රස්ථ අංකුර මිය යෑම</b> නිරීක්ෂණය විය. සෛල බිත්තියේ හා මධ්‍ය සූස්තරයේ සංඝටකයක් වන කුමන මූලද්‍රව්‍යයේ ඌනතාව මීට සෘජුවම හේතු වේද?
- [ ] (1) මැග්නීසියම් (Mg)
- [ ] (2) නයිට්‍රජන් (N)
- [✓] (3) කැල්සියම් (Ca)
- [ ] (4) පොටෑසියම් (K)
> **පැහැදිලි කිරීම:** ශාක තුළ ඛනිජ මූලද්‍රව්‍යවල <b>සංචලතාව (Mobility)</b> අනුව ඌනතා ලක්ෂණ මුලින්ම මතුවන ස්ථානය තීරණය වෙනවා: පැරණි පත්‍රවල සිට ළපටි කොටස් වෙත නැවත පරිවහනය කළ නොහැකි <b>අසංචල (Immobile)</b> මූලද්‍රව්‍යවල ඌනතා ලක්ෂණ මුලින්ම පෙන්වන්නේ <b>ළපටි පත්‍ර හා අග්‍රස්ථ විභාජකවලයි</b>! <b>කැල්සියම් (Ca<sup>2+</sup>)</b> සෛල බිත්තියේ හා මධ්‍ය සූස්තරයේ (කැල්සියම් පෙක්ටේට් ලෙස) මෙන්ම පටල පාරගම්‍යතාව පවත්වා ගැනීමට අත්‍යවශ්‍ය අසංචල අධිමාත්‍ර මූලද්‍රව්‍යයක් බැවින්, එහි ඌනතාවයේදී <b>ළපටි පත්‍ර විකෘති වී හැකිලීම සහ මූල/ප්‍රරෝහ අග්‍රස්ථ අංකුර මිය යෑම</b> සිදු වෙනවා. Mg, N සහ K යන තුනම ඉතා සංචල මූලද්‍රව්‍ය බැවින් ඒවායේ ඌනතා ලක්ෂණ මුලින්ම දිස්වන්නේ <b>මේරූ (පැරණි) පත්‍රවලයි</b>.

### MCQ 3: පහත සඳහන් මූලද්‍රව්‍ය අතුරින් ශාක සඳහා අත්‍යවශ්‍ය <b>අංශුමාත්‍ර (ක්ෂුද්‍ර) මූලද්‍රව්‍ය (Micronutrients) පමණක්</b> අඩංගු වරණය කුමක්ද?
- [✓] (1) Fe, Zn, B, Mo, Mn
- [ ] (2) Mg, S, Ca, Fe, Cl
- [ ] (3) N, P, K, Cu, Ni
- [ ] (4) C, H, O, Zn, B
> **පැහැදිලි කිරීම:** ශාකවලට අත්‍යවශ්‍ය මූලද්‍රව්‍ය 17 ප්‍රධාන කාණ්ඩ දෙකකට බෙදෙනවා: (1) විශාල ප්‍රමාණවලින් අවශ්‍ය <b>අධිමාත්‍ර (මහා) මූලද්‍රව්‍ය 9</b> වන්නේ <b>C, H, O, N, P, K, Ca, Mg සහ S</b> යන නවයයි; (2) ප්‍රධාන වශයෙන් එන්සයිම සහසාධක ලෙස ඉතා සුළු ප්‍රමාණවලින් අවශ්‍ය <b>අංශුමාත්‍ර (ක්ෂුද්‍ර) මූලද්‍රව්‍ය 8</b> වන්නේ <b>Cl, Fe, Mn, B, Zn, Cu, Ni සහ Mo</b> යන අටයි. පළමු වරණයේ ඇති <b>Fe, Zn, B, Mo සහ Mn</b> යන පහම අංශුමාත්‍ර මූලද්‍රව්‍ය වන අතර, දෙවන වරණයේ Mg, S, Ca ද, තුන්වන වරණයේ N, P, K ද, හතරවන වරණයේ C, H, O ද අධිමාත්‍ර මූලද්‍රව්‍ය වන නිසා ඒවා වැරදියි.

### MCQ 4: <b>මේරූ පත්‍රවල</b> නාරටි අතර හරිතක්ෂය ඇති කරන අධිමාත්‍ර මූලද්‍රව්‍යය සහ <b>ළපටි පත්‍රවල</b> නාරටි අතර හරිතක්ෂය ඇති කරන අංශුමාත්‍ර මූලද්‍රව්‍යය පිළිවෙළින් දැක්වෙන්නේ කුමන වරණයේද?
- [ ] (1) P සහ Cl
- [✓] (2) Mg සහ Fe (හෝ Mn)
- [ ] (3) Ca සහ Mo
- [ ] (4) S සහ K
> **පැහැදිලි කිරීම:** ක්ලෝරොෆිල් වළල්ලේ මධ්‍ය පරමාණුව වන <b>මැග්නීසියම් (Mg)</b> අධිමාත්‍ර මූලද්‍රව්‍යයක් මෙන්ම ශාකය තුළ ඉහළ සංචලතාවක් දරන නිසා, Mg හිඟ වූ විට පැරණි පත්‍රවල ක්ලෝරොෆිල් බිඳ දමා ළපටි පත්‍ර වෙත Mg ගෙන යන බැවින් මුලින්ම <b>මේරූ පත්‍රවල නාරටි අතර හරිතක්ෂය (Interveinal chlorosis — කහ වීම)</b> හටගන්නවා. ඊට වෙනස්ව ක්ලෝරොෆිල් සංශ්ලේෂණ එන්සයිමවලට හා ඉලෙක්ට්‍රෝන පරිවහනයට අත්‍යවශ්‍ය අංශුමාත්‍ර මූලද්‍රව්‍යයක් වන <b>යකඩ (Fe — හා මැංගනීස් Mn)</b> ප්ලෝයමය තුළ අසංචල බැවින්, එහි ඌනතාවයේදී පැරණි පත්‍ර කොළ පැහැයෙන් තිබියදීම <b>ළපටි පත්‍රවල නාරටි අතර හරිතක්ෂය</b> මතු වෙනවා.

### MCQ 5: භෞමික ශාක ජීවන චක්‍ර අතුරින් <b>විෂමබීජාණුකතාව (Heterospory)</b> පෙන්වන නමුත් සංසේචනය සඳහා තවමත් බාහිර පරිසරයේ ජල පටලයක් අත්‍යවශ්‍ය වන ශාකය කුමක්ද?
- [ ] (1) <i>Pogonatum</i>
- [ ] (2) <i>Nephrolepis</i>
- [✓] (3) <i>Selaginella</i>
- [ ] (4) <i>Cycas</i>
> **පැහැදිලි කිරීම:** Lycophyta වංශයට අයත් බීජ රහිත සනාල ශාකයක් වන <b><i>Selaginella</i></b> තම බීජාණුධානි ධරය (Strobilus) තුළ මහා බීජාණු හා ක්ෂුද්‍ර බීජාණු ලෙස දෙවර්ගයක් නිපදවමින් <b>විෂමබීජාණුකතාව</b> පෙන්නුම් කරනවා. එහෙත් එහි පරාග නාලයක් හෝ බීජ හට නොගන්නා අතර, ක්ෂුද්‍ර බීජාණුව තුළ සෑදෙන පුං ජන්මාණු ශාකයෙන් නිදහස් වන <b>ද්විකශිකාධර ශුක්‍රාණුවලට</b> මහා බීජාණුව තුළ ඇති අණ්ඩාණුධානිය වෙත පිහිනා ගොස් සංසේචනය වීමට තවමත් <b>බාහිර ජල පටලයක් අනිවාර්යයෙන්ම අවශ්‍යයි</b>! <i>Pogonatum</i> හා <i>Nephrolepis</i> බාහිර ජලය අවශ්‍ය වුවද <b>සමබීජාණුක</b> වන අතර, <i>Cycas</i> විෂමබීජාණුක බීජ ශාකයක් බැවින් සුළඟින් පරාගණය වී පරාග නාලයක් සාදන නිසා බාහිර ජලය අවශ්‍ය නොවෙයි.

### MCQ 6: සපුෂ්ප (ආවෘත බීජක) ශාකයක පරිණත ජායා ජන්මාණු ශාකයේ (කලල කෝෂයේ / Embryo sac) අඩංගු <b>සෛල සංඛ්‍යාව</b> සහ <b>න්‍යෂ්ටි සංඛ්‍යාව</b> පිළිවෙළින් කීයද?
- [ ] (1) සෛල 8ක් සහ න්‍යෂ්ටි 8ක්
- [✓] (2) සෛල 7ක් සහ න්‍යෂ්ටි 8ක්
- [ ] (3) සෛල 4ක් සහ න්‍යෂ්ටි 4ක්
- [ ] (4) සෛල 2ක් සහ න්‍යෂ්ටි 3ක්
> **පැහැදිලි කිරීම:** සපුෂ්ප ශාකයක ඩිම්බය තුළ සක්‍රිය ඒකගුණ (n) මහා බීජාණුව පිට පිට අනූනන විභාජන තුනකට (2 → 4 → 8) ලක් වීමෙන් ඒකගුණ න්‍යෂ්ටි 8ක් නිපදවන අතර, ඒවා සෛල බිත්තිවලින් වෙන් වන විට <b>සෛල 7ක් හා න්‍යෂ්ටි 8ක්</b> සහිත පරිණත කලල කෝෂය (ජායා ජන්මාණු ශාකය) ගොඩනැගෙනවා: (1) අභියෝග කෙළවරේ <b>ප්‍රතිධ්‍රැව සෛල 3ක්</b> (න්‍යෂ්ටි 3), (2) අණුද්වාර කෙළවරේ <b>ආධාරක/සහායක සෛල 2ක්</b> හා <b>ඩිම්බ සෛලය 1ක්</b> (න්‍යෂ්ටි 3), සහ (3) මැද පිහිටි විශාල <b>මධ්‍ය සෛලය 1ක්</b> (ඒ තුළ <b>ධ්‍රැවීය න්‍යෂ්ටි 2ක්</b> පවතී!) ලෙස මුළු සෛල 3 + 2 + 1 + 1 = <b>7ක්</b> හා න්‍යෂ්ටි <b>8ක්</b> පිහිටනවා (සෛල 2/න්‍යෂ්ටි 3 ඇත්තේ පරාග කණිකාවේයි).

### MCQ 7: ආවෘත බීජක ශාකයක ද්විගුණ වර්ණදේහ සංඛ්‍යාව <b>2n = 24</b> නම්, එහි මූල අග්‍රස්ථ සෛලයක, පරාග කණිකාවේ ජනක සෛලයක සහ ප්‍රාථමික භ්‍රෑණපෝෂ සෛලයක වර්ණදේහ සංඛ්‍යාව පිළිවෙළින් කීයද?
- [✓] (1) 24, 12, 36
- [ ] (2) 24, 24, 24
- [ ] (3) 12, 12, 36
- [ ] (4) 24, 12, 24
> **පැහැදිලි කිරීම:** ශාකයේ ද්විගුණ බීජාණු ශාකයේ වර්ණදේහ සංඛ්‍යාව <b>2n = 24</b> බැවින් එහි ඒකගුණ සංඛ්‍යාව <b>n = 12</b> වෙනවා: (1) <b>මූල අග්‍රස්ථ සෛලය</b> යනු බීජාණු ශාකයේ දෛහික සෛලයක් බැවින් එය ද්විගුණ වේ (<b>2n = 24</b>); (2) <b>පරාග කණිකාවේ ජනක සෛලය</b> (සහ නාල සෛලය) ඌනනයෙන් සෑදුණු ක්ෂුද්‍ර බීජාණුවෙන් හටගත් පුං ජන්මාණු ශාකයේ සෛලයක් බැවින් එය ඒකගුණ වේ (<b>n = 12</b>); (3) ආවෘත බීජකවලට අනන්‍ය <b>ද්විත්ව සංසේචනයේදී</b> එක් ශුක්‍රාණු න්‍යෂ්ටියක් (n = 12) මධ්‍ය සෛලයේ ධ්‍රැවීය න්‍යෂ්ටි දෙක (n + n = 24) සමඟ විලයනය වීමෙන් <b>ත්‍රිගුණ (3n) භ්‍රෑණපෝෂය</b> සෑදෙන නිසා එහි 3 × 12 = <b>36</b> ක් වර්ණදේහ පවතිනවා.

### MCQ 8: සංසේචනයක් සිදු නොවී ඩිම්බකෝෂය උත්තේජනය වී <b>බීජ රහිත ඵල</b> හටගැනීමේ ක්‍රියාවලිය සහ ඊට ස්වාභාවික උදාහරණය කුමක්ද?
- [ ] (1) පාතනෝද්භවය (Parthenogenesis) — තෘණ
- [✓] (2) පාතනෝඵලනය (Parthenocarpy) — කෙසෙල්
- [ ] (3) ද්විත්ව සංසේචනය — වද පුෂ්පය
- [ ] (4) විෂමකීලතාව — පොල්
> **පැහැදිලි කිරීම:** සංසේචනයකින් තොරව ඩිම්බකෝෂය සෘජුවම ඵලයක් බවට විකසනය වීමෙන් <b>බීජ රහිත ඵල</b> නිපදවීම <b>පාතනෝඵලනය (Parthenocarpy)</b> ලෙස හඳුන්වන අතර <b>කෙසෙල්</b> සහ ඇතැම් අන්නාසි ප්‍රභේද මීට ස්වාභාවික නිදසුන් වෙනවා (කෘෂිකර්මයේදී ඔක්සින හෝ ගිබරලින ඉසීමෙන් මිදි, තක්කාලි හා දොඩම්වල ප්‍රේරිත පාතනෝඵලනය සිදු කෙරේ). මෙය <b>පාතනෝද්භවය (Parthenogenesis / අසංසේචන බීජතාව — උදා: සමහර තෘණ විශේෂ)</b> සමඟ පටලවා නොගත යුතුයි: පාතනෝද්භවයේදී සිදුවන්නේ සංසේචනයකින් තොරව <b>සරු බීජ</b> හටගැනීම මිස බීජ රහිත ඵල සෑදීම නොවෙයි! විෂමකීලතාව යනු ස්වපරාගණය වළක්වන අනුවර්තනයකි.
