දිලීර රාජධානිය — Zygomycota, Ascomycota සහ Basidiomycota
කයිටින් සෛල බිත්තියක් හා බහිස්සෛලීය එන්සයිම මගින් අවශෝෂක විෂමපෝෂී පෝෂණයක් පෙන්වන ෆන්ගයි (දිලීර) රාජධානියේ සම්පූර්ණ පාඩම: සංසෛලික හා ආවාර සහිත සූත්රිකා, ශෝෂක, Chytridiomycota (Chytridium/Allomyces), Zygomycota (Mucor), Ascomycota (Aspergillus, Saccharomyces, Penicillium) සහ Basidiomycota (Agaricus) වංශ සංසන්දනය.
ඉස්සර කාලේ මිනිස්සු හිතාගෙන හිටියේ හතු (Mushrooms) සහ පුස් වර්ග කියන්නේ හරිතප්රද නැති ශාක ජාතියක් කියලා! හැබැයි අද අණුක ජීව විද්යාවෙන් ඔප්පු වෙලා තියෙනවා දිලීර (Fungi) කියන්නේ ශාකවලට වඩා සතුන්ට සමීපව නෑකම් කියන සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් සුන්යෂ්ටික රාජධානියක් කියලා. ඇයි එහෙම කියන්නේ? ශාකවල සෛල බිත්තිය හැදිලා තියෙන්නේ සෙලියුලෝස්වලින් වුණාට, දිලීරවල සෛල බිත්තිය හැදිලා තියෙන්නේ කෘමීන්ගේ පිට සැකිල්ලේ තියෙන කයිටින් (Chitin) කියන ශක්තිමත් නම්යශීලී පොලිසැකරයිඩයෙන්!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු හා ක්ෂුද්රජීව විද්යාඥයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
වෛද්ය විද්යාවේ ඉතිහාසය වෙනස් කළ මුල්ම ප්රතිජීවකය — පෙනිසිලින් (Penicillin) — ඇලෙක්සැන්ඩර් ෆ්ලෙමින් සොයාගත්තේ Penicillium කියන ඇස්කොමයිකෝටා දිලීරයෙන්! ඒ වගේම අනිත් පැත්තෙන් බැලුවොත්, පුස් කෑ ධාන්ය හා රටකජුවල වැවෙන Aspergillus දිලීරය නිපදවන ඇෆ්ලටොක්සින් (Aflatoxin) අක්මා පිළිකා ඇති කරනවා; සමේ අළුහම්/දද, Candida ආසාදන සහ ප්රතිශක්තිය අඩු රෝගීන්ගේ පෙණහලු දිලීර ආසාදනවලට ප්රතිකාර කරන්න නම් දිලීර සෛලයේ ව්යූහය බැක්ටීරියාවලින් හා මිනිස් සෛලවලින් වෙනස් වෙන හැටි වෛද්යවරයෙක් හරියටම දැනගෙන ඉන්න ඕනේ!
1. ෆන්ගයි / දිලීර රාජධානියේ පොදු ලාක්ෂණික ලක්ෂණ
NIE සම්පත් පොතට (පිටුව 99 — නිපුණතා මට්ටම 3.2.5) අනුව දිලීර රාජධානියේ පොදු ලක්ෂණ පියවරෙන් පියවර තේරුම් ගමු:
- සෛලීය සංවිධානය හා බිත්තිය: සියල්ලෝම සුන්යෂ්ටිකයෝ (Eukaryotes) වෙති. සෛල බිත්තිය ශක්තිමත් හා නම්යශීලී පොලිසැකරයිඩයක් වන කයිටින්වලින් (Chitin) සැදී ඇත.
- අවශෝෂක විෂමපෝෂී පෝෂණය (Absorptive Heterotrophy): සතුන් වගේ ආහාර ගිලලා ඇඟ ඇතුළේ ජීර්ණය කරනවා වෙනුවට දිලීර කරන්නේ හරිම අපූරු වැඩක්! ඔවුන් ආහාර උපස්තරය මතට බහිස්සෛලීය එන්සයිම (Exoenzymes) ශ්රාවය කරලා, සංකීර්ණ කාබනික අණු සෛලයෙන් පිටතදීම සරල අණු බවට බිඳ හෙළලා ඉන්පසු දේහ පෘෂ්ඨයෙන් අවශෝෂණය කරගන්නවා!
- පාරිසරික භූමිකා 3: විවිධ විශේෂ වියෝජකයන් (Decomposers/මෘතෝපජීවීන්), පරපෝෂිතයන් (Parasites) සහ අන්යෝන්යාධාර සහජීවීන් (Mutualists — උදා: මයිකොරයිසා සහ ලයිකන) ලෙස ජීවත් වේ.
- දේහ ආකාරය — සූත්රිකා (Hyphae) සහ දිලීර ජාලය (Mycelium): ඊස්ට් (Saccharomyces) වැනි සුළු සංඛ්යාවක් ඒකසෛලික වන අතර, අනෙක් බහුතරය සිහින් නාලාකාර බහුසෛලික දිලීර සූත්රිකා (Hyphae) නිපදවයි. අතු බෙදුණු සූත්රිකා සමූහය එකතු වී පෝෂක අවශෝෂණයට ඉහළ පෘෂ්ඨීය ක්ෂේත්රඵලයක් සපයන දිලීර ජාලය (Mycelium) සාදයි.
- ආවාර සහිත (Septate) සහ සංසෛලික / නිරාවාර (Coenocytic) සූත්රිකා:
- ආවාර සහිත සූත්රිකා: හරස් බිත්ති හෙවත් ආවාර (Septa) මගින් සෛලවලට බෙදී ඇත. හැබැයි ඒ ආවාරවල සිදුරු පිහිටන නිසා රයිබොසෝම, මයිටොකොන්ඩ්රියා සහ න්යෂ්ටිවලට පවා සෛලයෙන් සෛලයට ගමන් කළ හැකිය!
- සංසෛලික (Coenocytic / නිරාවාර) සූත්රිකා: හරස් බිත්ති (ආවාර) නොමැති නිසා අඛණ්ඩ සෛල ප්ලාස්මීය ස්කන්ධයක් තුළ න්යෂ්ටි රාශියක් පිහිටයි (උදා: Mucor).
- ශෝෂක (Haustoria): සමහර පරපෝෂී හා සහජීවී දිලීර, ධාරක ශාක සෛල විනිවිද යාමට සහ ද්රව්ය හුවමාරුවට / අවශෝෂණයට විශේෂිත වූ ශෝෂක නම් සූත්රිකා අග්ර දරයි.
- ප්රජනනය: ලිංගික සහ අලිංගික ප්රජනනය යන දෙකම මගින් බීජාණු (Spores) නිපදවයි.
2. දිලීර රාජධානියේ නිල වංශ 4 සවිස්තරාත්මකව
NIE සම්පත් පොතේ (පිටු 99–100) සහ ප්රායෝගික පරීක්ෂණ අංක 13 හි ඇති දිලීර වංශ 4 එකිනෙකින් වෙන් කර හඳුනාගන්නා ලක්ෂණ දැන් අපි හොඳටම තේරුම් ගමු:
- අලිංගික ප්රජනනය: බීජාණුධානි තුළ අන්තර්ජන්යව (Endogenously) ප්රවේණිකව සමාන ඒකගුණ බීජාණුධානි බීජාණු (Sporangiospores) නිපදවයි.
- ලිංගික ප්රජනනය: ප්ලාස්මයෝගය හා න්යෂ්ටියෝගය මගින් වියළීමට හා අධික සීතලට/මිදීමට ඔරොත්තු දෙන, පරිවෘත්තීයව නිෂ්ක්රිය, දැඩි බහුන්යෂ්ටික සංයෝගාණුවක් (Zygosporangium) සාදයි. හිතකර පරිසර තත්ත්ව ලැබුණු විට ඉන් ප්රවේණිකව වෙනස් ඒකගුණ බීජාණු නිපදවයි! (ප්රායෝගික ඉඟිය: ජලයෙන් පෙඟවූ පාන් කැබැල්ලක් හෝ පාන් පිටි තලපයක් වසා අඳුරු තැනක තැබීමෙන් Mucor ලබාගත හැකිය).
- අලිංගික ප්රජනනය: විශේෂිත දිලීර සූත්රිකා වන කොනිඩිධර (Conidiophores) කෙළවර දාම ලෙස බහිර්ජන්ය කොනිඩියා (Exogenous conidia) නිපදවයි!
- ලිංගික ප්රජනනය: මල්ලක්/මඩියක් වැනි අස්කසය (Ascus) තුළ අන්තර්ජන්යව අස්ක බීජාණු (සාමාන්යයෙන් අස්කසයක් තුළ 8 බැගින්!) නිපදවයි. බොහෝ විශේෂ අස්කස වට කරමින් අස්කඵල (Ascocarps) සාදයි.
- ලිංගික ප්රජනනය: බැසිඩිඵලය (Basidiocarp) නම් ඵලාවරණය සාදන අතර එහි යටි පැත්තේ ඇති තැලි (Gills) මත බහිර්ජන්යව (Exogenously) බැසිඩි බීජාණු නිපදවයි.
- වැදගත් විභාග කරුණක්: Basidiomycota වංශයේ අලිංගික ප්රජනක ව්යූහ සුලබ නොවේ!
3. දිලීර වංශ 4 එක බැල්මකින් සංසන්දනය කරන විභාග වගුව
| දිලීර වංශය | දිලීර ජාලයේ ස්වභාවය | අලිංගික ප්රජනක බීජාණු | ලිංගික ප්රජනක ව්යූහය හා බීජාණු | නිල NIE උදාහරණ |
|---|---|---|---|---|
| Chytridiomycota | ඒකසෛලික හෝ බහුසෛලික සංසෛලික | කශිකාධර චල බීජාණු (Zoospores) | කශිකාධර ජන්මාණු / චල බීජාණු | Chytridium, Allomyces |
| Zygomycota | සංසෛලික හා නිරාවාර (ප්රජනක තැන්වල පමණක් ආවාර) | බීජාණුධානි තුළ අන්තර්ජන්ය බීජාණුධානි බීජාණු | ප්රතිරෝධී බහුන්යෂ්ටික සංයෝගාණුව (Zygosporangium) | Mucor, Rhizopus |
| Ascomycota | ඒකසෛලික හෝ ආවාර සහිත සූත්රිකාමය | කොනිඩිධර කෙළවර බහිර්ජන්ය කොනිඩියා | අස්කඵලය තුළ අස්කසයක අන්තර්ජන්ය අස්ක බීජාණු (8) | Aspergillus, Saccharomyces, Penicillium |
| Basidiomycota | ආවාර සහිත; ද්වින්යෂ්ටික (n+n) ජාලය ප්රමුඛයි | අලිංගික ප්රජනක ව්යූහ සුලබ නොවේ | බැසිඩිඵලයේ තැලි මත බහිර්ජන්ය බැසිඩි බීජාණු | Agaricus, බෝල හතු, රාක්ක හතු |
• අන්තර්ජන්ය (ඇතුළත): Mucor හි බීජාණුධානි බීජාණු සහ Ascomycota හි අස්ක බීජාණු!
• බහිර්ජන්ය (පිටතින්): Ascomycota හි කොනිඩියා (අලිංගික) සහ Basidiomycota හි බැසිඩි බීජාණු (ලිංගික)!