ජෛව විවිධත්ව තර්ජන, ගෝලීය පාරිසරික ගැටලු සහ සංරක්ෂණ සම්මුති
ජෛව විවිධත්ව මට්ටම් 3, ශ්රී ලංකාවේ ආවේණික, අවශිෂ්ට, ධජයධාරී හා ආක්රමණික විශේෂ (සැල්වීනියා, ජපන් ජබර, ගඳපාන, ට්රවුට්), IUCN රතු දත්ත කාණ්ඩ (EX/EW/CR/EN/VU), හරිතාගාර ආචරණය, ඕසෝන් ක්ෂය වීම, අම්ල වැසි, සුපෝෂණය, ස්ථානීය හා විතැන් සංරක්ෂණය සහ CITES, CBD, Ramsar, Montreal, Kyoto, Paris හා Basel සම්මුති සියල්ලම එක පාඩමකින්!
පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්න — අපේ ලංකාවේ සිංහරාජ වනාන්තරයේ ඉන්න සමහර ගස් ගෙම්බන්, උරගයන්, මිරිදිය මසුන් සහ ශාක විශේෂ මුළු ලෝකයෙන්ම ජීවත් වෙන්නේ අපේ මේ පුංචි දූපත ඇතුළේ විතරමයි! ඒ කියන්නේ යම් හෙයකින් ඒ විශේෂයක් ලංකාවෙන් වඳ වෙලා ගියොත් මුළු විශ්වයෙන්ම සදහටම නැති වෙලා යනවා. හැබැයි අද වන විට වනාන්තර එළි කිරීම, ආක්රමණික ශාක සහ ගෝලීය උණුසුම නිසා ජෛව ලෝකය දැවැන්ත අනතුරකට මුහුණ දීලා ඉන්නවා. අද ඒකකය 08.2න් අපි ජෛව විවිධත්ව තර්ජන, ගෝලීය පාරිසරික ගැටලු සහ ඒවා විසඳන්න ලෝකය එකතු වෙලා හදාගත්ත ජාත්යන්තර සම්මුති ගැන හැම කරුණක්ම පැහැදිලිව ඉගෙන ගමු!
🎓 පාරිසරික කළමනාකරණයේදී හා මහජන සෞඛ්ය වෛද්ය විද්යාවේදී ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
පාරිසරික ගැටලු කියන්නේ ගස්වැල්වලට විතරක් බලපාන දෙයක් නෙමෙයි — ඒවා කෙළින්ම මිනිස් සෞඛ්යයට පහර දෙනවා! ඕසෝන් වියන හායනය වුණාම UV-B කිරණ වැඩි වෙලා සමේ පිළිකා (Melanoma) සහ ඇසේ සුද (Cataracts) ඇති වෙනවා; ගෝලීය උණුසුම වැඩි වෙනකොට කලින් මදුරුවන් නොසිටි සීතල කඳුකර ප්රදේශවලටත් ඩෙංගු සහ මැලේරියා වාහක මදුරුවන් ව්යාප්ත වෙනවා; ජලාශ සුපෝෂණය වුණාම සයනොබැක්ටීරියා ධූලක පානීය ජලයට එකතු වෙනවා. ඒ නිසා අනාගත වෛද්යවරයෙකුට වගේම පරිසර විද්යාඥයෙකුටත් මේ පාඩම ජීවිතයත් එක්කම බැඳිලා තියෙනවා!
1. ජෛව විවිධත්ව මට්ටම් 03, උණුසුම් කලාප සහ විශේෂ කාණ්ඩ 08 (NIE 8.3.1)
පෘථිවිය මත ජීවයේ විචල්යතාව ජෛව විවිධත්වය (Biodiversity) ලෙස හඳුන්වන අතර එය මට්ටම් 3කින් අධ්යයනය කෙරේ: (1) ප්රවේණික විවිධත්වය (එකම විශේෂයක් තුළ ඇති ඇලීල විවිධත්වය — උදා: ශ්රී ලංකාවේ දේශීය වී ප්රභේද 2,000කට වැඩි ගණන!), (2) විශේෂ විවිධත්වය (ප්රජාවක විශේෂ පොහොසත්කම හා සාපේක්ෂ සුලභතාව), සහ (3) පරිසර පද්ධති විවිධත්වය.
ජෛව විවිධත්ව උණුසුම් කලාපයක් (Biodiversity Hotspot) යනු කුමක්ද? ඉතා ඉහළ ඒකදේශීය ශාක විවිධත්වයක් දරන (අවම වශයෙන් සනාල ශාක විශේෂ 1,500ක් හෙවත් ලෝක සනාල ශාකවලින් 0.5%ක් ඒකදේශීය වූ) සහ මේ වන විට තම මුල් ස්වාභාවික වෘක්ෂලතාවෙන් අවම වශයෙන් 70%ක් අහිමි වී දැඩි තර්ජනයට ලක්ව ඇති භූගෝලීය කලාපයකි. ලෝකයේ හඳුනාගත් උණුසුම් කලාප 36 අතුරින් "බටහිර ඝාට්ස් සහ ශ්රී ලංකාව" (Western Ghats & Sri Lanka) ප්රමුඛතම කලාපයකි!
විභාගයේ කෙටි ප්රශ්නවලදී නිතරම අහන විශේෂ කාණ්ඩ 8 සහ ඒවායේ ශ්රී ලාංකික උදාහරණ හරියටම බලාගන්න:
- 1. ඒකදේශීය / ආවේණික විශේෂ (Endemic): ස්වාභාවිකව ලෝකයේ එක් නිශ්චිත භූගෝලීය ප්රදේශයකට (රටකට) පමණක් සීමා වූ විශේෂ. උදා: ශ්රී ලංකා වළි කුකුළා (Gallus lafayettii), කළු වඳුරා, කැහිබෙල්ලා (Sri Lanka Blue Magpie), හොර (Dipterocarpus zeylanicus), බන්දුල පෙතියා.
- 2. දේශීය විශේෂ (Indigenous / Native): මිනිස් මැදිහත්වීමකින් තොරව ස්වාභාවිකව අප රටේ මෙන්ම වෙනත් රටවලද හමුවන විශේෂ. උදා: කොහොඹ, පොල්කිච්චා, කබරගොයා, ආසියානු අලියා.
- 3. විදේශික / ආගන්තුක විශේෂ (Exotic / Alien): වෙනත් රටක සිට මිනිසා විසින් හිතාමතා හෝ අහඹු ලෙස හඳුන්වා දුන් විශේෂ. උදා: තේ, රබර්, අර්තාපල්, තිලාපියා, Pinus.
- 4. පර්යටන විශේෂ (Migratory): ආහාර හා අභිජනනය සඳහා ශීත සෘතුව මඟහැර වාර්ෂිකව නිශ්චිත මාර්ග ඔස්සේ රටින් රටට ගමන් කරන විශේෂ. උදා: අවිච්චියා (Indian Pitta), සියක්කාරයා (Greater Flamingo), අළු කෑදැත්තා නොව සුදු රෙදි හොරා (Asian Paradise Flycatcher — පර්යටන ප්රභේදය) හා ගרגනි තාරාවා.
- 5. අවශිෂ්ට විශේෂ (Relict): අතීතයේ පුළුල්ව පැතිර සිටි විශාල තක්සෝන කාණ්ඩයකින් වර්තමානයේ ඉතා සීමිත ප්රදේශයක පමණක් ඉතිරි වී සිටින පැරණි පරිණාමීය විශේෂ. උදා: පාද රහිත උභයජීවී Ichthyophis, Lingula (බ්රැකියෝපෝඩාවා), නවසීලන්තයේ Tuatara.
- 6. ධජයධාරී විශේෂ (Flagship): මහජන ආකර්ෂණය හා සංරක්ෂණ සහයෝගය දිනාගැනීමට සංකේතයක් ලෙස යොදාගන්නා ජනප්රිය විශේෂ. උදා: ශ්රී ලංකා අලියා, ශ්රී ලංකා කොටියා, යෝධ පැන්ඩා.
- 7. මූලස්ථාන විශේෂ (Keystone): තම සංඛ්යාත්මක බහුලතාවට වඩා පරිසර පද්ධතියේ ව්යූහය හා අනෙක් විශේෂවල පැවැත්ම තීරණය කිරීමට අතිවිශාල බලපෑමක් කරන විශේෂ (ඉවත් කළහොත් මුළු පද්ධතියම බිඳ වැටේ — උදා: නුග/අත්තික්කා වැනි ශාක, කඩොලාන කකුළුවන්, මුහුදු දියබල්ලා).
- 8. ආක්රමණික ආගන්තුක විශේෂ (Invasive Alien Species — IAS): ස්වාභාවික සතුරන් නොමැති නිසා ඉතා වේගයෙන් බෝ වී දේශීය විශේෂ හා පරිසර පද්ධති විනාශ කරන විදේශික විශේෂ! ශ්රී ලංකාවේ ප්රධාන IAS උදාහරණ: ජලජ ශාක — සැල්වීනියා (Salvinia molesta), ජපන් ජබර (Eichhornia crassipes); භෞමික ශාක — ගඳපාන (Lantana camara), යෝධ නිදිකුම්බා (Mimosa pigra), කලපු අන්දර (Prosopis juliflora — බුන්දල), හෝර්ටන් තැන්නේ Ulex europaeus; සතුන් — දේදුනු ට්රවුට් (Oncorhynchus mykiss — හෝර්ටන් තැන්න), ටැංකි සුද්දා (Pterygoplichthys), ගොයම් ගොළුබෙල්ලා (Apple snail).
• හායන මාර්ග 5: 1. වාසස්ථාන අහිමි වීම හා කඩ කඩ වීම (Habitat loss & fragmentation — ප්රධානතම හේතුව!), 2. අධිපරිභෝජනය, 3. පරිසර දූෂණය, 4. ආක්රමණික ආගන්තුක විශේෂ (IAS) හඳුන්වා දීම, 5. ගෝලීය දේශගුණික විපර්යාස.
• විභාග උගුලක්! IUCN රතු දත්ත පොතේ "තර්ජනයට ලක් වූ" (Threatened) විශේෂ යටතට අයත් වන්නේ කාණ්ඩ 3ක් පමණි: අතිශයින් අන්තරායට ලක් වූ (
CR — උදා: බන්දුල පෙතියා, දාර කැස්බෑවා), අන්තරායට ලක් වූ (EN — උදා: ශ්රී ලංකා අලියා, කොටියා) සහ අන්තරායට ලක් වීමට ඉඩ ඇති (VU — උදා: ශ්රී ලංකා වලසා). EX (නෂ්ට වූ) සහ EW (වනමය ලෙස නෂ්ට වූ) ඊට ඉහළින් පිහිටයි!
2. ගෝලීය පාරිසරික ගැටලු — හේතු, රසායනය සහ බලපෑම් (NIE 8.4.1)
CO2, CH4, N2O, CFC සහ ජල වාෂ්ප) සාන්ද්රණය ඉහළ යයි. මේවා පෘථිවියෙන් ආපසු පරාවර්තනය වන දිගු තරංග අධෝරක්ත (IR) තාප විකිරණ රඳවා ගැනීමෙන් ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ යයි → ධ්රැවීය අයිස් දියවීම, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යෑම, කොරල් විරංජනය (Coral bleaching — උණුසුම නිසා Zooxanthellae ඇල්ගී ඉවත් වීම!) සහ ආන්තික නියං/ගංවතුර ඇති වේ.
O3) ස්තරය හානිකර UV-B කිරණ පෙරා හරියි. ශීතකරණ හා එයරොසෝල්වල භාවිත කළ CFC (ක්ලෝරොෆ්ලෝරොකාබන්), HCFC, හැලෝන සහ මෙතිල් බ්රෝමයිඩ් UV හමුවේ බිඳී නිදහස් කරන එක් ක්ලෝරීන් මුක්ත ඛණ්ඩකයකට (Cl•) ඕසෝන් අණු 100,000ක් පමණ දාම ප්රතික්රියාවකින් (Cl• + O3 → ClO• + O2) විනාශ කළ හැක! ප්රතිඵල: සමේ පිළිකා, ඇසේ සුද, ප්රතිශක්තිය අඩුවීම හා ශාක ප්ලවාංග විනාශ වීම.
pH < 5.6):
ගල්අඟුරු හා ඛනිජ තෙල් දහනයෙන් පිටවන සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් (SO2) සහ නයිට්රජන් ඔක්සයිඩ (NOx) වායුගෝලීය ජල වාෂ්ප සමඟ ප්රතික්රියා කර සල්ෆියුරික් අම්ලය (H2SO4) සහ නයිට්රික් අම්ලය (HNO3) සාදා වැසි ජලයේ pH අගය 5.6 ට වඩා පහළ දමයි → වනාන්තර මැරීම, පසෙන් Ca2+/Mg2+ ක්ෂීරණය වී විෂ Al3+ නිදහස් වීම, ජලජ මසුන් මියයෑම හා කිරිගරුඬ ගොඩනැගිලි ඛාදනය වීම සිදු වේ.
NO3-) හා පොස්ෆේට (PO43-) ජලාශවලට සේදී ගොස් ඇල්ගී හා සයනොබැක්ටීරියා අධිවර්ධනය (Algal bloom) වී ජලයේ දියවූ ඔක්සිජන් අවසන් වීම සුපෝෂණයයි.
3. සංරක්ෂණ ක්රම සහ ජාත්යන්තර පාරිසරික සම්මුති වගුව (NIE 8.5.1)
MCQ සහ II පත්රයේ කෙටි ප්රශ්නවලදී 100%ක්ම ලකුණු ගන්න මේ ජාත්යන්තර ගිවිසුම් වගුව හොඳටම මතක තියාගන්න:
| ජාත්යන්තර සම්මුතිය / ප්රඥප්තිය | ප්රධාන අරමුණ සහ ශ්රී ලාංකික අදාළත්වය |
|---|---|
| 1. CITES සම්මුතිය (1975) | වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්වූ වන සතුන් හා ශාක විශේෂවල (සහ ඇත්දළ, කොටි සම්, මඩු Cycas වැනි කොටස්වල) ජාත්යන්තර වෙළෙඳාම පාලනය හා නියාමනය කිරීම. |
| 2. ජෛව විවිධත්ව සම්මුතිය — CBD (1992 රියෝ) | ප්රධාන අරමුණු 3කි: (1) ජෛව විවිධත්වය සංරක්ෂණය, (2) එහි සංඝටක තිරසර ලෙස භාවිතය, සහ (3) ප්රවේණික සම්පත්වලින් ලැබෙන ප්රතිලාභ සාධාරණ හා සමානාත්මතාවෙන් බෙදා ගැනීම. |
| 3. රැම්සාර් (Ramsar) සම්මුතිය (1971) | ජලජ පක්ෂීන්ගේ වාසස්ථාන ඇතුළු ජාත්යන්තර වැදගත්කමක් ඇති තෙත්බිම් සංරක්ෂණය හා නැණවත් පරිහරණය (ලංකාවේ තෙත්බිම් 6: බුන්දල, ආනවිලුන්දාව, මාදු ගඟ, වන්කාලෙයි, කුමන, විල්පත්තුව). |
| 4. මාර්පෝල් (MARPOL) සම්මුතිය | නෞකා මගින් තෙල්, රසායනික හා අපද්රව්ය මුදාහැරීමෙන් සිදුවන සමුද්ර දූෂණය වැළැක්වීම. |
| 5. මොන්ට්රියල් ප්රඥප්තිය (Montreal Protocol — 1987) | ඕසෝන් ස්තරය හායනය කරන ද්රව්ය (CFC, හැලෝන) නිෂ්පාදනය හා භාවිතය ක්රමයෙන් නතර කිරීම. |
| 6. කියෝතෝ සම්මුතිය (1997) සහ පැරිස් ගිවිසුම (2015) | හරිතාගාර වායු විමෝචනය අඩු කර ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑම සීමා කිරීම (පැරිස් ගිවිසුමෙන් ගෝලීය උෂ්ණත්ව වැඩිවීම 2°C / 1.5°C ට මෙපිටින් තබාගැනීමට එකඟ විය). |
| 7. බාසල් සම්මුතිය (Basel Convention — 1989) | උපද්රවකාරී අපද්රව්ය (Hazardous wastes — ඊයම්, රසදිය, විද්යුත් අපද්රව්ය, සායනික අපද්රව්ය) දේශසීමා හරහා ප්රවාහනය හා බැහැර කිරීම පාලනය කිරීම. |
UV-B කිරණයි (මොන්ට්රියල් ප්රඥප්තිය). ගෝලීය උණුසුම ඇති වෙන්නේ CO2 හා CH4 මගින් අධෝරක්ත (IR) තාප කිරණ රඳවා ගැනීම නිසයි (කියෝතෝ/පැරිස් ගිවිසුම්)!