ප්ලාස්ම පටලය, ද්රව්ය පරිවහනය සහ සෛල චක්රය (අනූනනය හා ඌනනය)
සිංගර් හා නිකල්සන්ගේ තරල විචිත්ර ආකෘතිය, ප්ලාස්ම පටලය හරහා ද්රව්ය ගමන් කරන ක්රම (විසරණය, ආස්රැතිය, සුසාධිත විසරණය, Na⁺/K⁺ සක්රිය පොම්පය හා තොග පරිවහනය), සෛල චක්රයේ G₁-S-G₂-M කලා හා පිරික්සුම් ස්ථාන, අනූනනයේ අවධි 5, ඌනනය (උපාගම පට සංකීර්ණය හා අවතරණය) සහ පිළිකා ඇතිවන ආකාරය සරල කතාබහෙන් ඉගෙන ගනිමු.
හිතන්න ඔයාගේ සෛලය වටා තියෙන ප්ලාස්ම පටලය (Plasma Membrane) ගැන — ඒක ගඩොල් තාප්පයක් වගේ ගල් ගැහිච්ච එකක්ද? නැහැ! ඒක හරියටම ගලා යන තෙල් මුහුදක් මැද පාවෙන ප්රෝටීන "අයිස් කුට්ටි" තියෙන, ඇතුළට යන එන හැම අණුවක්ම පරීක්ෂා කරලා ඇතුළට ගන්න බුද්ධිමත් ආරක්ෂක දොරටුවක් වගේ! ඒ වගේම එක සෛලයක් බෙදිලා දෙකක්, හතරක් වෙලා මුළු මිනිස් සිරුරම හැදෙන සෛල චක්රය, අනූනනය සහ ඌනනය කියන්නේ ජීව විද්යාවේ තියෙන ලස්සනම යාන්ත්රණයයි. අපි මේ දෙකම අද පැහැදිලිව තේරුම් ගමු!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
පිළිකා වාට්ටුවක (Oncology Ward) රෝගියෙකුට දෙන Paclitaxel (Taxol) හෝ Vincristine වැනි පිළිකා නාශක ඖෂධ (Chemotherapy) වැඩ කරන්නේ කොහොමද කියලා ඔයා දන්නවද? පිළිකා සෛල කියන්නේ සෛල චක්රයේ පිරික්සුම් ස්ථාන (Checkpoints) අක්රිය වෙලා පාලනයකින් තොරව අනූනන විභාජනය වෙන සෛලයි. මේ ඖෂධ කරන්නේ අනූනන තර්කුවේ ක්ෂුද්රනාලිකා (Spindle microtubules) ගල් කරලා හෝ බිඳලා සෛල විභාජනය M කලාවේදීම නතර කරන එකයි! ඒ වගේම කොලරාව (Cholera) හෝ පාචනය හැදුණු දරුවෙකුට ජීවනී (ORS) දෙනකොට බඩවැලේ සෛල පටලයේ තියෙන Na+-ග්ලූකෝස් සම-පරිවහන ප්රෝටීන හරහා ජලය ආස්රැතියෙන් රුධිරයට ඇදගෙන දරුවාගේ ජීවිතය බේරගන්නෙත් අද ඔයා ඉගෙනගන්න ප්ලාස්ම පටල පරිවහන මූලධර්මයෙන්මයි!
1. ප්ලාස්ම පටලයේ "තරල විචිත්ර ආකෘතිය" (Fluid Mosaic Model — 1972)
1972 දී සිංගර් සහ නිකල්සන් (Singer & Nicolson) ඉදිරිපත් කළ තරල විචිත්ර ආකෘතියට අනුව ප්ලාස්ම පටලය (ඝනකම ~7–8 nm) ප්රධාන වශයෙන් පොස්ෆොලිපිඩ සහ ප්රෝටීනවලින් සමන්විත වෙනවා:
- ඇයි "තරල" (Fluid) කියන්නේ? පොස්ෆොලිපිඩ ද්විස්තරයේ ජලකාමී හිස් පිටත හා ඇතුළත ජලීය මාධ්ය දෙසටත්, ජලභීතික මේද අම්ල වලිග පටලයේ මැදටත් යොමු වී ඇති අතර, පොස්ෆොලිපිඩ හා බොහෝ ප්රෝටීන එකම ස්තරය තුළ පාර්ශ්විකව එහා මෙහා චලනය විය හැකියි!
- ඇයි "විචිත්ර" (Mosaic) කියන්නේ? පොස්ෆොලිපිඩ ද්විස්තරය තුළ විවිධ ප්රෝටීන අණු අක්රමවත් විචිත්ර රටාවකට (ටයිල් ඇල්ලුවා වගේ) ගිලී හෝ බැඳී පවතින නිසයි:
- සම්පූරක ප්රෝටීන (Integral proteins): ජලභීතික හරය තුළට ගිලී ඇති අතර බොහෝ ඒවා පටලය හරහා සම්පූර්ණයෙන්ම විහිදෙන පාරපටල ප්රෝටීන (Transmembrane proteins) වේ.
- පර්යන්ත ප්රෝටීන (Peripheral proteins): ද්විස්තරය තුළට නොගිලී පටලයේ ඇතුළත හෝ පිටත පෘෂ්ඨයට ලිහිල්ව බැඳී පවතී.
- කොලෙස්ටරෝල් (සත්ත්ව සෛල පටලවල පමණි!): පොස්ෆොලිපිඩ අතර වැදී සිටිමින් "තාප ස්වාරක්ෂකයක්" ලෙස ක්රියා කරයි — ඉහළ උෂ්ණත්වයේදී පොස්ෆොලිපිඩ චලනය සීමා කර පටලය ඕනෑවට වඩා දියර වීම වළක්වන අතර, අඩු උෂ්ණත්වයේදී ළඟින් ඇසිරීම වළක්වා පටලය ඝන වීම වළක්වයි!
- ග්ලයිකොප්රෝටීන හා ග්ලයිකොලිපිඩ (පිටත පෘෂ්ඨයේ පමණි!): බහිස්සෛලීය පෘෂ්ඨයේ ඇති කෙටි අතු බෙදුණු කාබෝහයිඩ්රේට දාම සෛල-සෛල හඳුනාගැනීමට (උදා: A, B, AB, O රුධිර ගණ සහ ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය ආගන්තුක සෛල හඳුනාගැනීම) උදව් වෙනවා.
NIE සම්පත් පොතේ ප්ලාස්ම පටල කෘත්ය 6: (1) සෛල ප්ලාස්මය බහිස්සෛලීය පරිසරයෙන් භෞතිකව වෙන් කිරීම; (2) වරණීය පාරගම්ය පටලයක් ලෙස ද්රව්ය හුවමාරුව යාමනය කිරීම; (3) සෛල හඳුනාගැනීම හා යාබද සෛල සමඟ සන්නිවේදනය; (4) හෝමෝන හා ස්නායු සම්ප්රේෂක සඳහා ප්රතිග්රාහක (Receptors) ලෙස ක්රියා කිරීම; (5) සෛල සැකිල්ලට හා ECM වලට සම්බන්ධ වී සෛල හැඩය පවත්වා ගැනීම; (6) ඇතැම් පටල ප්රෝටීන එන්සයිම ලෙස ක්රියා කිරීම (උදා: කුඩා අන්ත්රයේ ක්ෂුද්ර අංගුලිකා පටලයේ ජීර්ණ එන්සයිම).
2. ප්ලාස්ම පටලය හරහා ද්රව්ය පරිවහන ක්රම — සංසන්දන වගුව
| පරිවහන ක්රමය | ATP ශක්තිය හා පටල ප්රෝටීන | සාන්ද්රණ අනුක්රමණය හා ගමන් කරන ද්රව්ය උදාහරණ |
|---|---|---|
| 1. සරල විසරණය (Simple Diffusion) | ATP නැත • ප්රෝටීන නැත | වැඩි සාන්ද්රණයේ සිට අඩු සාන්ද්රණයට පොස්ෆොලිපිඩ ද්විස්තරය හරහා සෘජුවම: O2, CO2, හයිඩ්රොකාබන, ස්ටෙරොයිඩ. |
| 2. ආස්රැතිය (Osmosis) | ATP නැත (ඇක්වාපොරීන හෝ ද්විස්තරය හරහා) | වරණීය පාරගම්ය පටලයක් හරහා ඉහළ ජල විභවයක (Ψw) සිට පහළ ජල විභවයක් කරා නිදහස් ජල අණු විසරණය වීම. |
| 3. සුසාධිත විසරණය (Facilitated Diffusion) | ATP නැත • නාලිකා හෝ වාහක ප්රෝටීන අවශ්යයි | සාන්ද්රණ අනුක්රමණය ඔස්සේ (වැඩි සිට අඩුට): ජලය (ඇක්වාපොරීන), Na+/K+/Ca2+ අයන, ග්ලූකෝස්, ඇමයිනෝ අම්ල. |
| 4. සක්රිය පරිවහනය (Active Transport) | ATP වැය වේ! • විශේෂිත වාහක ප්රෝටීන (පොම්ප) අවශ්යයි | සාන්ද්රණ අනුක්රමණයට එරෙහිව (අඩු සිට වැඩි සාන්ද්රණයට): උදා: Na+/K+ පොම්පය මගින් 3 Na+ සෛලයෙන් පිටතටත් 2 K+ ඇතුළතටත් පොම්ප කිරීම. |
| 5. තොග පරිවහනය (Bulk Transport) | ATP වැය වේ! • පටලමය ආශයිකා (Vesicles) මගින් | විශාල අණු (ප්රෝටීන, පොලිසැකරයිඩ) හා අංශු: • බහිඃසෛලිකතාව (Exocytosis): හෝමෝන/එන්සයිම ස්රාවය. • අන්තඃසෛලිකතාව: භක්ෂකසෛලිකතාව (ඝන — සුදු රුධිරාණු බැක්ටීරියා ගිලීම), පානසෛලිකතාව (තරල බිඳිති), ප්රතිග්රාහක-මැදිහත් අන්තඃසෛලිකතාව (LDL කොලෙස්ටරෝල් ගැනීම). |
3. සෛල චක්රය (Cell Cycle) සහ අනූනනයේ අවධි 5 (නිපුණතා මට්ටම 2.3.1)
නව සෛලයක් බිහි වූ මොහොතේ සිට එම සෛලයම බෙදී දුහිතෘ සෛල දෙකක් සාදන තෙක් සිදුවන ක්රමවත් සිදුවීම් අනුපිළිවෙළට අපි සෛල චක්රය කියනවා. සූන්යෂ්ටික වර්ණදේහයක් සෑදී ඇත්තේ දිගු රේඛීය DNA අණුවක් පබළු වැනි හිස්ටෝන (Histone) ප්රෝටීන වටා එතීමෙන් සෑදුණු ක්රොමැටින් (Chromatin) වලිනි.
G1කලාව (පළමු හිදැස් කලාව): සෛල පරිමාව වැඩි වේ; RNA, ප්රෝටීන හා මයිටොකොන්ඩ්රියා/ER වැනි ඉන්ද්රියිකා අලුතින් සෑදේ. (G1පිරික්සුම් ස්ථානයේදී ඉදිරියට යාමේ සංඥාව නොලැබුණහොත් සෛලය විභාජනය නොවනG0කලාවට ඇතුළු වේ — උදා: පරිණත මානව ස්නායු සෛල හා කංකාල/හෘද පේශි සෛල!).Sකලාව (සංශ්ලේෂණ කලාව): DNA ප්රතිවලිත වීම (DNA මට්ටම දෙගුණ වේ, නමුත් වර්ණදේහ ගණන2nලෙසම පවතී!) සහ හිස්ටෝන ප්රෝටීන සංශ්ලේෂණය සිදු වේ. එක් එක් වර්ණදේහය දැන් සහෝදර වර්ණදේහාංශ 2කින් යුක්තයි.G2කලාව (දෙවන හිදැස් කලාව): තර්කුවට අවශ්ය ටියුබියුලින් ප්රෝටීන හා ATP නිපදවේ; සත්ත්ව සෛලවල කේන්ද්රදේහය ද්වීකරණය වී අවසන් වේ.
M කලාව (10% — අනූනනයේ නිල අවධි 5 + සෛල ප්ලාස්ම විභාජනය):
NIE සම්පත් පොතට අනුව අනූනනයේ (න්යෂ්ටික විභාජනයේ) අවධි 5කි:
- ප්රාක් කලාව (Prophase): ක්රොමැටින් ඝන වී වර්ණදේහ පෙනේ (සෙන්ට්රොමියරයෙන් හා කොහෙසින් / Cohesin ප්රෝටීනවලින් බැඳුණු සහෝදර වර්ණදේහාංශ 2ක් සහිතව); න්යෂ්ටිකාව අතුරුදන් වේ; මුල් අනූනන තර්කුව සෑදී කේන්ද්රදේහ ධ්රැව දෙසට ගමන් කරයි.
- පෙරයෝග කලාව (Prometaphase): න්යෂ්ටි ආවරණය කැබලි වී බිඳ වැටේ; එක් එක් වර්ණදේහාංශයේ සෙන්ට්රොමියරයේ ඇති කයිනෙටොකෝව (Kinetochore) නම් ප්රෝටීන ව්යූහයට තර්කු ක්ෂුද්රනාලිකා සම්බන්ධ වේ.
- යෝග කලාව (Metaphase): කේන්ද්රදේහ ප්රතිවිරුද්ධ ධ්රැව දෙකට පැමිණ ඇති අතර සියලුම වර්ණදේහවල සෙන්ට්රොමියර සෛලයේ මැද යෝග කලා තලයේ (සමක තලයේ) පෙළගැසේ (වර්ණදේහ වඩාත්ම ඝන හා පැහැදිලිම අවධිය!).
- වියෝග කලාව (Anaphase — කෙටිම අවධිය!): කොහෙසින් ප්රෝටීන බිඳී සෙන්ට්රොමියර බෙදීමෙන් සහෝදර වර්ණදේහාංශ වෙන් වී (දැන් ඒවා ස්වාධීන දුහිතෘ වර්ණදේහ වේ!) කයිනෙටොකෝ ක්ෂුද්රනාලිකා කෙටි වීම නිසා ප්රතිවිරුද්ධ ධ්රැව දෙසට ඇදී යයි; කයිනෙටොකෝ නොවන ක්ෂුද්රනාලිකා දික් වී සෛලය දිගටි කරයි.
- අන්ත කලාව (Telophase): ධ්රැව දෙකෙහි දුහිතෘ න්යෂ්ටි ආවරණ හා න්යෂ්ටිකා යළි සෑදේ; වර්ණදේහ ලිහිල් වී ක්රොමැටින් බවට පත් වේ; තර්කුව බිඳ වැටේ.
4. ඌනනය (Meiosis I හා II) — ප්රභේදන බිහි කරන ලිංගික ප්රජනන විභාජනය
ද්විගුණ (2n) මාතෘ සෛලයකින් අර්ධගුණ (n) සහ ප්රවේණිකව එකිනෙකට වෙනස් දුහිතෘ සෛල 4ක් නිපදවන, එක් DNA ප්රතිවලිතයකින් පසු අනුගාමී විභාජන දෙකකින් (ඌනනය I — අඩුකාරක විභාජනය සහ ඌනනය II) සමන්විත විභාජනය ඌනනයයි. මෙහි වඩාත්ම තීරණාත්මක අවධිය වන්නේ ප්රාක් කලාව I (Prophase I) යි:
- උපාගමය (Synapsis) හා උපාගම පට සංකීර්ණය (Synaptonemal complex): මවගෙන් හා පියාගෙන් ලැබුණු සමජාත වර්ණදේහ (Homologous chromosomes) දෙක දිග් අතට නිවැරදිව යුගලනය වී සිපරයක් (Zipper) වැනි ප්රෝටීන ව්යූහයක් වන උපාගම පට සංකීර්ණයෙන් තදින් බැඳී ද්විසංයුජයක් / චතුර්ථකයක් (Bivalent / Tetrad — වර්ණදේහාංශ 4ක්) සාදයි.
- අවතරණය (Crossing Over) හා කයස්මාව (Chiasmata): සමජාත වර්ණදේහ යුගලයේ සහෝදර නොවන වර්ණදේහාංශ (Non-sister chromatids) අතර DNA කොටස් හුවමාරු වීමෙන් නව ජාන සංයෝජන (ප්රතිසංයෝජිත වර්ණදේහ) සෑදේ! ඒවා හරස් වී බැඳී පෙනෙන X-හැඩැති ස්ථානය කයස්මාව නම් වේ.
- යෝග කලාව I හා වියෝග කලාව I: යෝග කලා තලයේ සමජාත වර්ණදේහ යුගල අහඹු ලෙස පෙළගැසෙන අතර (ස්වාධීන සංරචනය), වියෝග කලාව I දී සමජාත වර්ණදේහ වෙන් වී ධ්රැව කරා යයි (සහෝදර වර්ණදේහාංශ තවමත් එකට බැඳී පවතී!).
- ඌනනය II: DNA ප්රතිවලිතයකින් තොරව සිදුවන අතර අනූනනයට සමානව වියෝග කලාව II දී සහෝදර වර්ණදේහාංශ වෙන් වී අවසානයේ අර්ධගුණ (
n) සෛල 4ක් සාදයි.
5. අනූනනය සහ ඌනනය සංසන්දනය + පිළිකා ඇතිවීම
| සංසන්දන නිර්ණායකය | අනූනනය (Mitosis) | ඌනනය (Meiosis) |
|---|---|---|
| සිදුවන සෛල හා විභාජන ගණන | දෛහික සෛල (2n හෝ n) • න්යෂ්ටික විභාජන 1කි. |
ප්රජනක මාතෘ සෛල (2n පමණි) • න්යෂ්ටික විභාජන 2කි (I හා II). |
| උපාගමය, කයස්මා හා අවතරණය | සිදු නොවේ. | ප්රාක් කලාව I දී සිදු වේ (ප්රවේණික ප්රභේදන ඇති කරයි). |
| දුහිතෘ සෛල ගණන හා ගුණය | මාතෘ සෛලයට ප්රවේණිකව සර්වසම දුහිතෘ සෛල 2ක් (2n → 2n). |
ප්රවේණිකව වෙනස් අර්ධගුණ දුහිතෘ සෛල 4ක් (2n → n). |
| ජීව විද්යාත්මක වැදගත්කම | ප්රවේණික ස්ථායීතාව, බහුසෛලික වර්ධනය, පටක අලුත්වැඩියාව, අලිංගික ප්රජනනය. | පරම්පරා හරහා වර්ණදේහ සංඛ්යාව නියතව තැබීම හා පරිණාමයට අවශ්ය ප්රභේදන ඇති කිරීම. |
ගඩු, අර්බුද සහ පිළිකා (Tumours & Cancer): DNA විකෘති නිසා සෛල චක්රයේ G1, G2 හා M පිරික්සුම් ස්ථානවල පාලනය ගිලිහී ගිය විට (හා ස්පර්ශ නිෂේධනය නැති වූ විට) පාලනයකින් තොර වේගවත් අනූනන විභාජනයෙන් අර්බුදයක් / ගඩුවක් (Tumour) සෑදේ. මුල් ස්ථානයේම සීමා වී පවතින ඒවා අහිංසක අර්බුද (Benign tumours) වන අතර, අවට පටක ආක්රමණය කර රුධිරය/වසා හරහා දේහයේ වෙනත් අවයව කරා පැතිරී (ස්ථානාන්තරණය / Metastasis) නව අර්බුද සාදන ඒවා මාරාන්තික අර්බුද හෙවත් පිළිකා (Malignant tumours / Cancers) ලෙස හැඳින්වේ.
S කලාවෙන් පසු මිනිස් සෛලයක (2n = 46) වර්ණදේහ කීයක් සහ වර්ණදේහාංශ කීයක් තියෙනවද? (වර්ණදේහ 46යි, සහෝදර වර්ණදේහාංශ 92යි!)
(2) දැන් දකුණු පස තියෙන MCQ 8 කරලා ඔයාගේ දැනුම පරීක්ෂා කරගන්න!