රුධිර සංසරණ පද්ධතිය, හෘද චක්රය, ECG සටහන, රුධිර පීඩනය සහ කැටි ගැසීම
විවෘත හා සංවෘත සංසරණය, ඒකීය හා ද්විත්ව සංසරණය, මිනිස් හෘදයේ ව්යූහය හා SA/AV/පර්කින්ජි සන්නායක පද්ධතිය, තත්පර 0.8ක හෘත් චක්රයේ අවධි 3, P-QRS-T ECG තරංග විශ්ලේෂණය, රුධිර පීඩනය (120/80 mmHg), කිරීටක සංසරණය, රුධිර කැටි ගැසීමේ යන්ත්රණය, ABO හා Rh රුධිර ගණ සහ හෘදයාබාධයකදී (MI) ECG කියවීමේ වෛද්ය වැදගත්කම සම්පූර්ණයෙන් ඉගෙන ගනිමු.
ඔයාගේ පපුවට අත තියලා බලන්න — ඔයා අම්මාගේ කුසේ ඉන්න කාලේ ඉඳන් අද වෙනකම්ම එක තත්පරයක්වත් නතර නොවී, දවසකට ලක්ෂ වාරයකටත් වඩා ස්පන්දනය වෙන පුදුමාකාර පොම්පයක් ඇතුළේ වැඩ කරනවා නේද? අද අපි ඒකකය 05හි වැඩිම MCQ සහ රචනා ප්රශ්න හැදෙන කොටස — රුධිර සංසරණ පද්ධතිය, හෘත් චක්රය, ECG සටහන සහ රුධිරයේ ක්රියාකාරිත්වය (NIE 5.3.1 – 5.3.3) — ලේසියෙන්ම තේරුම් ගමු!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට හෘදයාබාධයකදී (Myocardial Infarction) ECG කියවීම ජීවිතයක් බේරන්නේ කොහොමද?
රෑ මැදියමේ හදිසි ප්රතිකාර ඒකකයට (ETU) පපුවේ තද වේදනාවක් (Angina) එක්ක රෝගියෙක් ගෙනාවාම, වෛද්යවරයෙක් තත්පර 60ක් ඇතුළත මුලින්ම ගන්නේ ECG (විද්යුත් ඛන්තුක රේඛනය) පටියක්! කිරීටක ධමනියක් රුධිර කැටියකින් අවහිර වෙලා හෘද පේශිය මියයමින් පවතින හෘදයාබාධයකදී (Myocardial Infarction / MI) ECG සටහනේ S සහ T තරංග අතර කොටස ඉහළට එසවී (ST-elevation) පැහැදිලිවම පෙනෙනවා. ඒ තත්පරයේම රුධිර කැටි දිය කරන ඖෂධ හෝ Stent ප්රතිකාරය දීලා රෝගියාගේ ජීවිතය බේරගන්න පදනම තමයි අද ඔයා ඉගෙනගන්න P-QRS-T තරංග දැනුම!
1. සත්ත්ව රාජධානියේ සංසරණ පද්ධති: විවෘත vs සංවෘත සහ ඒකීය vs ද්විත්ව (NIE 5.3.1)
නිඩාරියාවන් (Hydra) සහ පැතලි පණුවන් (Planaria) වගේ සරල සතුන්ට විශේෂිත සංසරණ පද්ධතියක් ඕන වෙන්නේ නැහැ — මොකද ඒගොල්ලන්ගේ හැම සෛලයක්ම බාහිර පරිසරයට ළඟින් තියෙන නිසා සරල විසරණය ප්රමාණවත්. හැබැයි සතුන් විශාල හා සංකීර්ණ වෙනකොට විසරණ දුර වැඩි වෙන නිසා (1) හෘදය (පේශිමය පොම්පය), (2) රුධිර වාහිනී සහ (3) සංසරණ තරලය (රුධිරය / රුධිර වසා) යන මූලික සංරචක 3න් සමන්විත සංසරණ පද්ධති පරිණාමය වුණා.
| සංසන්දන නිර්ණායකය | විවෘත සංසරණ පද්ධතිය (Open) | සංවෘත සංසරණ පද්ධතිය (Closed) |
|---|---|---|
| සංසරණ තරලය හා ගමන් මග | රුධිර වසා (Hemolymph) අන්තරාල තරලයෙන් වෙන් නොවේ; කෝටරක (Sinuses) තුළ අවයව සෘජුවම නහවයි. | රුධිරය වාහිනී තුළටම සීමා වෙමින් අන්තරාල තරලයෙන් වෙන්ව පවතී. |
| හෘදයට ආපසු ඇතුළු වීම හා පීඩනය | හෘදය ඉහිල් වන විට කපාට සහිත ප්රථ (Ostia) හරහා ඇතුළු වේ; රුධිර පීඩනය අඩුය. | ශිරා ඔස්සේ හෘදයට පැමිණේ; සාපේක්ෂව ඉහළ රුධිර පීඩනයක් සහිත බැවින් ඉතා කාර්යක්ෂමයි. |
| සත්ත්ව වංශ / උදාහරණ | ආත්රොපෝඩාවන් (තණකොළ පෙත්තා) හා සමහර මොලුස්කාවන්. | ඇනලිඩාවන් (ගැඩවිලා), සෙෆලොපෝඩාවන් හා සියලුම පෘෂ්ඨවංශීන්. |
පෘෂ්ඨවංශීන්ගේ සංවෘත සංසරණය තවත් ආකාර 2කට බෙදෙනවා:
- ඒක සංසරණය (Single Circulation): පූර්ණ සංසරණයකදී රුධිරය හෘදය හරහා යන්නේ එක් වරක් පමණයි. හෘදයේ කුටීර 2කි (කර්ණිකාව 1 + කෝෂිකාව 1). කෝෂිකාවෙන් ජලක්ලෝම කේශනාලිකාවලට ගොස් O2 ලබාගෙන කෙළින්ම දේහ අවයව වෙත යන නිසා රුධිර පීඩනය පහළ බසියි. (උදා: අස්ථික මසුන් සහ මෝරා, මඩුවා වැනි කාටිලේජීය මසුන්).
- ද්විත්ව සංසරණය (Double Circulation): පූර්ණ සංසරණයකදී රුධිරය පුප්ඵුසීය පථය සහ සංස්ථානික පථය ඔස්සේ හෘදය හරහා දෙවරක් ගමන් කරයි! උභයජීවීන් හා බොහෝ උරගයන්ට කුටීර 3ක හෘදයක් (කර්ණිකා 2 + අසම්පූර්ණව බෙදුණු කෝෂිකාව 1) ඇති අතර, පක්ෂීන් හා ක්ෂීරපායීන්ට සම්පූර්ණයෙන් බෙදුණු කුටීර 4ක හෘදයක් ඇති නිසා O2 සරු හා O2 ඌන රුධිරය කිසිවිටෙක මිශ්ර නොවන අතර ඉහළ පීඩනයකින් පටක වෙත රුධිරය සැපයේ!
2. මානව හෘදයේ ව්යූහය, සන්නායක පද්ධතිය, හෘත් චක්රය සහ ECG (NIE 5.3.2)
මානව හෘද බිත්තිය ස්තර 3කින් හැදිලා තියෙනවා: පිටතින්ම මඩි දෙකකින් යුත් පෙරිකාඩියම (පිටත තන්තුමය හා ඇතුළු මස්තුමය පෙරිකාඩියම), මැද ඝන හෘත් පේශිමය මයෝකාඩියම සහ ඇතුළතින්ම කුටීර හා කපාට ආස්තරණය කරන සරල ශල්කමය එන්ඩොකාඩියම. පොඩ්ඩක් හිතන්න: වම් කෝෂිකා බිත්තිය දකුණු කෝෂිකා බිත්තියට වඩා 3 ගුණයක් පමණ ඝනකම් ඇයි? දකුණු කෝෂිකාව රුධිරය පොම්ප කරන්නේ ළඟම තියෙන පෙණහැලි දෙකට විතරයි; හැබැයි වම් කෝෂිකාවට මහා ධමනිය ඔස්සේ මුළු ශරීරය පුරාම ඉහළ පීඩනයකින් රුධිරය පොම්ප කරන්න සිද්ධ වෙනවා!
රුධිරය එක් දිශාවකට පමණක් ගලා යාම සහතික කරන කපාට 4 හරියටම මතක තියාගන්න: දකුණු කර්ණිකාව හා කෝෂිකාව අතර ත්රිකුණ්ඩ කපාටය (Tricuspid — තැලි 3) ද, වම් කර්ණිකාව හා කෝෂිකාව අතර ද්විකුණ්ඩ / මයිට්රල් කපාටය (Bicuspid / Mitral — තැලි 2) ද පිහිටනවා. කෝෂිකා හැකිලෙනකොට මේ AV කපාට නොපිට පෙරළීම වළක්වන්නේ කෝෂිකා බිත්තියේ පිටිකා පේශි (Papillary muscles) හා ඒවාට බැඳුණු හෘද් රජ්ජු (Chordae tendineae) මගින්! මහා ධමනිය හා පුප්ඵුසීය ධමනිය පටන් ගන්නා තැන්වල අඩසඳ කපාට (Semilunar valves) දෙක පිහිටනවා.
60–80 කි (එක් සංකෝචනයකදී කෝෂිකාවකින් පොම්ප කරන රුධිර පරිමාව ආඝාත පරිමාව / Stroke volume නම් වේ). තත්පර 0.8 s ක එක් හෘත් චක්රයක පියවර 3:
- පූර්ණ හෘත් විස්තාරය (
0.4 s): කර්ණිකා හා කෝෂිකා සියල්ල ඉහිල් වී මහා ශිරා හා පුප්ඵුසීය ශිරාවලින් රුධිරය පිරේ; AV කපාට විවෘතව අක්රියව කෝෂිකාවලට රුධිරය ගලයි. - කර්ණිකා ආකුංචය (
0.1 s— ECG හි P තරංගය = කර්ණිකා විධ්රැවනය): කර්ණිකා දෙක සංකෝචනය වී ඉතිරි රුධිරය කෝෂිකාවලට තල්ලු කරයි. - කෝෂිකා ආකුංචය (
0.3 s— ECG හි QRS සංකීර්ණය = කෝෂිකා විධ්රැවනය): කෝෂිකා සංකෝචනයෙන් AV කපාට වැසී අඩසඳ කපාට විවෘත වී ධමනිවලට රුධිරය විදියි. අවසානයේ කෝෂිකා ඉහිල් වීම (ප්රතිධ්රැවනය) T තරංගයෙන් නිරූපණය වේ!
120 / 80 mmHg වේ (120 = වම් කෝෂිකා සංකෝචනයේ ආකුංච පීඩනය; 80 = පූර්ණ විස්තාරයේ විස්තාර පීඩනය). දිගුකාලීන ඉහළ පීඩනය අධ්යාතතිය (Hypertension) වන අතර (ස්ථූලතාව, දුම්බීම, අධික ලුණු/මධ්යසාර, LDL තැන්පත් වීම හේතු වේ), පහළ පීඩනය මන්දාතතිය (Hypotension — ඩෙංගු රක්තපාත උණ, කම්පනය, රුධිර වහනය) වේ. මහා ධමනි කපාටයට වහාම පිටතින් පැන නගින වම් හා දකුණු කිරීටක ධමනි LDL/කොලෙස්ටරෝල් තැන්පත් වීමෙන් (ඇතරොස්ක්ලෙරෝසිස්) පටු වූ විට Angina වේදනාවත්, සම්පූර්ණයෙන් අවහිර වූ විට හෘදයාබාධ (Myocardial Infarction) සහ මොළයේ ධමනි අවහිර/පුපුරා යාමෙන් ආඝාතය (Stroke) ද ඇති වේ. වසා පද්ධතිය පටක තරලය යළි රුධිරයට එක් කිරීම, මේද අවශෝෂණය හා ප්රතිශක්තිය ඉටු කරයි.
3. රුධිරයේ සංයුතිය, කැටි ගැසීමේ පියවර සහ ABO / Rh රුධිර ගණ (NIE 5.3.3)
සත්ත්ව ලෝකයේ හමුවන ශ්වසන වර්ණක 5 MCQ වලදී නිතරම අහනවා: (1) හිමොග්ලොබින් (පෘෂ්ඨවංශීන් හා ඇනලිඩාවන්), (2) හිමොසයනින් (ආත්රොපෝඩා රුධිර වසාව හා මොලුස්කාවන්), (3) ක්ලෝරොක්රුඔරින් (බොහෝ ඇනලිඩාවන්), (4) හිමොඑරිත්රින් (සාගර අපෘෂ්ඨවංශීන්), සහ (5) මයෝග්ලොබින් (පෘෂ්ඨවංශී පේශිවල O2 ගබඩා කරන එකම වර්ණකය!). මානව රතු රුධිරාණු ද්වි-අවතල මඬලාකාර වන අතර පරිණත වූ විට න්යෂ්ටිය හා මයිටොකොන්ඩ්රියා නොමැත — එබැවින් තමන් ගෙන යන O2 වැය නොකර නිර්වායු ශ්වසනයෙන් ATP නිපදවයි! (ආයු කාලය දින 120; වෘක්කවල එරිත්රොපොයිටින් මගින් රතු ඇටමිදුළුවල නිපදවීම උත්තේජනය වේ). ප්ලාස්මාවෙන් කැටිකාරක සාධක (ෆයිබ්රිනෝජන් ආදිය) ඉවත් කළ විට ඉතිරි දියරය මස්තුව (Serum) ලෙස හැඳින්වේ.
| රුධිර ගණය | රක්තාණු මතුපිට ඇග්ලුටිනෝජන් (ප්රතිදේහජනක) | ප්ලාස්මාවේ ඇග්ලුටිනින් (ප්රතිදේහ) | රුධිර පාරවිලයන (Transfusion) වැදගත්කම |
|---|---|---|---|
| A ගණය | ප්රතිදේහජනක A | ප්රති-B (Anti-B) | A හා O ලබාගත හැක; A හා AB වෙත දිය හැක. |
| B ගණය | ප්රතිදේහජනක B | ප්රති-A (Anti-A) | B හා O ලබාගත හැක; B හා AB වෙත දිය හැක. |
| AB ගණය | ප්රතිදේහජනක A සහ B දෙකම | ප්රති-A හෝ ප්රති-B කිසිවක් නැත! | සර්වප්රතිග්රාහකයා (දායක රක්තාණු ශ්ලේෂණය කිරීමට ප්රතිදේහ නැත). |
| O ගණය | ප්රතිදේහජනක A හෝ B නැත! | ප්රති-A සහ ප්රති-B දෙකම ඇත | සර්වදායකයා (රක්තාණු මත ප්රතිදේහජනක නැති බැවින් ශ්ලේෂණය නොවේ). |
රීසස් (Rh) පද්ධතිය සහ ගර්භණීභාවය: රක්තාණු මත Rh සාධකය (ප්රතිදේහජනකය) ඇති අය Rh+ ද, නැති අය Rh- ද වේ. ස්වාභාවිකව Rh- අයගේ ප්ලාස්මාවේ ප්රති-Rh ප්රතිදේහ නැතත්, Rh+ රුධිරය ඇතුළු වුවහොත් ප්රති-Rh ප්රතිදේහ නිපදවයි! Rh- මවක් පළමු වරට Rh+ කලලයක් දරන විට ප්රසූතියේදී දරුවාගේ Rh+ රක්තාණු ස්වල්පයක් මවගේ රුධිරයට මිශ්ර වීමෙන් මව තුළ ප්රති-Rh ප්රතිදේහ නිපදවේ. එම මවට දෙවන වරටත් Rh+ කලලයක් පිහිටියහොත්, මවගේ ප්රති-Rh ප්රතිදේහ කලල බන්ධය හරහා ගොස් භෲණයේ රක්තාණු විනාශ කරයි!