පරිසර පද්ධති ක්රියාවලි, ලෝක බියෝම සහ ශ්රී ලංකාවේ පරිසර පද්ධති
වාසස්ථානය හා පාරිසරික නිකේතනය, ආහාර ජාල හා 10% ශක්ති ගලනය, පරිසර පිරමීඩ 3, කාබන්/නයිට්රජන්/පොස්ෆරස් චක්ර, ලෝකයේ ප්රධාන භෞමික බියෝම 8 සහ අපේ ශ්රී ලංකාවේ සිංහරාජ වැසි වනාන්තරයේ ඉඳන් හෝර්ටන් තැන්නේ කඳුකර වනාන්තර, වියළි මිශ්ර සදාහරිත වනාන්තර, පතන, සැවානා, කඩොලාන, ලවණ වගුරු, මුහුදු තෘණ හා කොරල් පර දක්වා සියලුම පරිසර පද්ධති රසවත්ව ඉගෙන ගමු.
පොඩ්ඩක් ඇස් දෙක පියාගෙන අපේ ශ්රී ලංකාව ගැන හිතලා බලන්නකෝ! උදේ පාන්දර නුවරඑළියේ හෝර්ටන් තැන්නේ සීතල මීදුම මැද්දේ තියෙන කුරු වලාකුළු වනාන්තරයක ඉඳන් පැය හතරක්-පහක් වාහනයකින් පහළට ආවොත්, එක පැත්තකින් සිංහරාජය වගේ සදාහරිත වැසි වනාන්තරත්, අනිත් පැත්තෙන් යාල හා හම්බන්තොට වියළි කටු පඳුරු හා ලවණ වගුරුත්, මුහුද අයිනට ගියාම මීගමුවේ කඩොලාන හා හික්කඩුවේ කොරල් පරත් හම්බවෙනවා! වර්ග කිලෝමීටර 65,610ක් තරම් පුංචි දූපතක් ඇතුළේ මෙච්චර පුදුමාකාර පරිසර පද්ධති තොගයක් හැදුණේ කොහොමද? අද 08 වන ඒකකයේ පළමු කොටසින් (පාරිසරික ජීව විද්යාව) අපි පරිසර පද්ධති වැඩ කරන හැටි, ලෝක බියෝම 8 සහ අපේ රටේ සියලුම පරිසර පද්ධති ගැන ආසාවෙන් ඉගෙන ගමු!
🎓 විශ්වවිද්යාල අධ්යාපනයේදී හා ප්රායෝගික විද්යා ක්ෂේත්රයේදී (ඖෂධවේදය, වන විද්යාව, සමුද්ර හා පාරිසරික විද්යාව) ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
ලෝකයේ පිළිකා නාශක, ප්රතිමැලේරියා (Quinine, Artemisinin) සහ හෘද ඖෂධවලින් 50%කටත් වඩා මුලින්ම හොයාගත්තේ නිවර්තන වැසි වනාන්තරවල ශාක සහ කොරල් පරවල ජීවීන්ගෙන් (Pharmacognosy / ඖෂධවේදය)! ඒ වගේම ඔයා විශ්වවිද්යාලයේදී වන හා පාරිසරික විද්යාව, සමුද්ර ජීව විද්යාව, කෘෂි විද්යාව හෝ මහජන සෞඛ්යය හදාරනකොට සිංහරාජය, කඩොලාන සහ ජල පෝෂක ප්රදේශ කළමනාකරණය කරන්න මේ ඒකකයේ දැනුම නැතුවම බැහැ!
1. වාසස්ථානය vs පාරිසරික නිකේතනය, ආහාර ජාල සහ පරිසර පිරමීඩ (NIE 8.1.1 – 8.1.2)
ජීවීන් තමන් අවට සිටින අනෙකුත් ජීවීන් (ජෛව සංඝටක) සහ අජීවී පරිසරය (ආලෝකය, උෂ්ණත්වය, ජලය, පස, pH වැනි අජෛව සංඝටක) සමඟ දක්වන අන්තර්ක්රියා අධ්යයනය කිරීම පරිසර ජීව විද්යාව (Ecology) ලෙස හැඳින්වේ. විභාගයේදී නිතරම පටලවා ගන්නා වචන දෙකක් තමයි වාසස්ථානය සහ නිකේතනය:
- වාසස්ථානය (Habitat — ජීවියාගේ "ලිපිනය"): යම් ජීවියෙකු ස්වාභාවිකව ජීවත් වන භෞතික ස්ථානය හෝ පරිසරයයි (උදා: ගෙම්බෙකු ජීවත් වන මිරිදිය පොකුණ).
- පාරිසරික නිකේතනය (Ecological Niche — ජීවියාගේ "රැකියාව / භූමිකාව"): ජීවියෙකු සිය පරිසර පද්ධතිය තුළ ඉටු කරන සමස්ත ක්රියාකාරී භූමිකාවයි — එනම් එයා ගන්නා ආහාර, සක්රිය වන වේලාව, දරාගන්නා උෂ්ණත්ව පරාසය සහ අනෙක් ජීවීන් හා අජීවී සාධක සමඟ පවත්වන සියලුම සබඳතාවල එකතුවයි! (එකම වාසස්ථානයේ විශේෂ දෙකකට දිගුකාලීනව හරියටම එකම නිකේතනය දැරිය නොහැක — තරගකාරී බැහැර කිරීම!)
ශක්ති ගලනය හා ආහාර පිරමීඩ: පරිසර පද්ධතියක ශක්තිය ගලා යන්නේ ඒකදිශානතිකවයි (සූර්යාලෝකය → ප්රාථමික නිෂ්පාදකයෝ → ප්රාථමික පරිභෝජකයෝ → ද්විතීයික → තෘතීයික පරිභෝජකයෝ → තාපය ලෙස හානි වේ). එක් පෝෂී මට්ටමක සිට ඊළඟ මට්ටමට සම්ප්රේෂණය වන්නේ ගබඩා වූ ශක්තියෙන් ~10%ක් පමණක් වන අතර 90%ක් ශ්වසන තාපය, මලද්රව්ය හා ජීර්ණය නොවූ කොටස් ලෙස හානි වන බැවින් ආහාර දාම සාමාන්යයෙන් පෝෂී මට්ටම් 4කට හෝ 5කට සීමා වේ!
- ශක්ති පිරමීඩ (Pyramid of Energy): සෑම විටම උඩුකුරු (Upright) වේ (කිසිවිටෙකත් යටිකුරු නොවේ!).
- ජෛව ස්කන්ධ පිරමීඩ (Pyramid of Biomass): ගොඩබිමදී උඩුකුරු වුවද, සාගරයේ ඉතා වේගයෙන් බෝවන ශාක ප්ලවාංග (Phytoplankton) හා සත්ත්ව ප්ලවාංග අතර යටිකුරු (Inverted) පිරමීඩයක් දැකිය හැක.
- සංඛ්යා පිරමීඩ (Pyramid of Numbers): තෘණබිමක උඩුකුරු වුවද, එක් විශාල නුග ගසක් මත යැපෙන දහස් ගණනක් කෘමීන් සහ පරපෝෂිත ආහාර දාමවලදී යටිකුරු හෝ තර්කු හැඩැති විය හැක.
• කාබන් චක්රය: ප්රභාසංශ්ලේෂණයෙන් වායුගෝලීය
CO2 තිර කරන අතර ශ්වසනය, වියෝජනය හා ෆොසිල ඉන්ධන දහනයෙන් CO2 නැවත නිදහස් වේ.• නයිට්රජන් චක්රය: (1) තිරකිරීම (
N2 → NH3: සහජීවී Rhizobium, නිදහස්වාසී Azotobacter, Anabaena/Nostoc); (2) ඇමෝනීකරණය (කාබනික N → NH4+); (3) නයිට්රීකරණය (Nitrosomonas මගින් NH4+ → NO2- සහ Nitrobacter මගින් NO2- → NO3-); (4) නයිට්රජන්හරණය (නිර්වායු Pseudomonas / Thiobacillus මගින් NO3- → N2).• පොස්ෆරස් චක්රය: වායුගෝලීය කලාපයක් නොමැති අවසාදිත චක්රයකි! පාෂාණ ජීර්ණයෙන් පසට
PO43- එක් වේ.
2. ලෝකයේ ප්රධාන භෞමික බියෝම 08 (World Biomes — NIE 8.2.1)
ප්රධාන වශයෙන් දේශගුණය (උෂ්ණත්වය හා වර්ෂාපතනය) සහ ප්රමුඛ වෘක්ෂලතා දර්ශය මත පදනම්ව වර්ග කෙරෙන මහා පරිමාණ භෞමික පරිසර කලාප බියෝම (Biomes) ලෙස හැඳින්වේ:
- නිවර්තන වනාන්තර (Tropical Forests): සමකය ආසන්නයේ ඉහළ උෂ්ණත්වය (
25–29°C) හා ඉහළ වර්ෂාපතනය (වැසි වනාන්තරවල2000–4000 mm); ලෝකයේ ඉහළම භෞමික ජෛව විවිධත්වය සහ පැහැදිලි සිරස් ස්තරීභවනයක් පෙන්වයි. - සැවානා (Savanna): දිගු වියළි සෘතුවක් සහිත උණුසුම් තෘණබිම් හා විසිරුණු ගිනි-ප්රතිරෝධී ගස්; අප්රිකාවේ සීබ්රා, ජිරාෆ්, සිංහයන් වැනි විශාල ශාකභක්ෂක හා මාංසභක්ෂක ක්ෂීරපායීන් බහුලය.
- කාන්තාර (Deserts): වාර්ෂික වර්ෂාපතනය
300 mmට අඩු අතිශුෂ්ක කලාප (සහරා, ගෝබි); ශුෂ්කරූපී මාංසල ශාක (පතොක්, Euphorbia — CAM ප්රභාසංශ්ලේෂණය) සහ නිශාචර සතුන් දරයි. - චපරාල් (Chaparral / මධ්යධරණී පඳුරු බිම්): සිසිල් තෙත් ශීත සෘතුවක් හා වියළි උණුසුම් ගිම්හානයක් සහිත වෙරළබඩ කලාප; ලැව්ගිනිවලට අනුවර්තනය වූ ඝන සදාහරිත පඳුරු දරයි.
- සෞම්ය කලාපීය තෘණබිම් (Temperate Grasslands — Prairies/Steppes): ශීත සෘතුව ඉතා සීතල වන අතර ගිම්හානය උණුසුම්ය; ගස් රහිත සරු පසක් සහිත තෘණබිම් (වර්තමානයේ බහුලව තිරිඟු/බඩඉරිඟු වගා බිම් බවට පත්ව ඇත).
- සෞම්ය පළල් පත්ර වනාන්තර (Temperate Broadleaf Deciduous Forests): සීතල ශීත සෘතුවට පෙර පත්ර හලන (පතනශීලී) ඕක්, මේපල්, බීච් වැනි පළල් පත්ර ගස් සහ ශිශිරතරණය (Hibernation) කරන ක්ෂීරපායීන් දරයි.
- උතුරු කේතුධර වනාන්තර (Northern Coniferous Forest / Taiga): උතුරු අර්ධගෝලයේ පිහිටි ලෝකයේ විශාලතම භෞමික බියෝමයයි! හිම රැඳීම වැළැක්වීමට කේතු හැඩැති හා ඉඳිකටු වැනි පත්ර දරන පයින්, ස්පෲස්, ෆර් වැනි කේතුධර ගස් දරයි.
- තුන්ද්රා (Tundra): ආක්ටික් ධ්රැව ආසන්න අධිශීතල කලාපය; පස යට ස්ථිරව මිදුණු නිත්ය තුහින (Permafrost) තට්ටුව නිසා ගැඹුරු මුල් ඇති උස ගස් වැඩිය නොහැක — පාසි, ලයිකන, කුරු පඳුරු සහ පිනිමුවන් (Caribou) දක්නට ලැබේ.
3. ශ්රී ලංකාවේ පරිසර පද්ධති — සම්පූර්ණ විභාග සංසන්දනය (NIE 8.2.2)
විභාගයේ රචනා සහ MCQ ප්රශ්නවලට අනිවාර්යයෙන්ම අහන අපේ රටේ වනාන්තර, තෘණබිම් සහ වෙරළබඩ/සමුද්ර පරිසර පද්ධතිවල ලක්ෂණ හා ප්රමුඛ ශාක මේ වගුවෙන් එක පෙළට මතක තියාගමු:
| ශ්රී ලංකාවේ පරිසර පද්ධතිය | පිහිටීම හා දේශගුණය | ලාක්ෂණික ලක්ෂණ සහ NIE නිල ප්රමුඛ විශේෂ |
|---|---|---|
| 1. නිවර්තන තෙත් පහතරට වැසි වනාන්තර | සිංහරාජය, කන්නෙලිය, නාකියාදෙණිය (< 900 m, වැසි > 2000 mm, ~27°C). |
නියං කාල නැත; මීටර 40ක් උස නෙරු ශාක හා අඛණ්ඩ වියන ඇතුළු ස්තර 5ක ස්තරීභවනය, කඳමල් (Cauliflory), ද්රැති මුල්, පත්ර අග්ර (Drip tips), අපිශාක. ශාක: හොර (Dipterocarpus), නා (Mesua), දූන් (Shorea). ඉහළම ආවේණිකත්වය! |
| 2. නිවර්තන කඳුකර (වලාකුළු) වනාන්තර | හෝර්ටන් තැන්න, නකල්ස්, හග්ගල, පිදුරුතලාගල (උස > 1500 m, ~15–16°C, මීදුම හා තද සුළං). |
තද සුළඟට ඔරොත්තු දීමට කුඩා සම්මය පත්ර හා ඇඹරුණු කඳන් සහිත කුරු වියන (කුඩ හැඩැති ගස්), Usnea (රැවුල් ලයිකන) හා අපිශාක ඕකිඩ්. ශාක: කීන (Calophyllum), දඹ (Syzygium), මහ රත්මල් (Rhododendron). |
| 3. නිවර්තන වියළි මිශ්ර සදාහරිත (මෝසම්) වනාන්තර | විල්පත්තු, යාල, වස්ගමුව, මාදුරුඔය (වැසි 1000–1500 mm; මැයි–අගෝස්තු දිගු නියඟය). |
ශ්රී ලංකාවේ විශාලතම වනාන්තර වර්ගයයි! සදාහරිත හා පතනශීලී ගස් මිශ්රව වැඩේ. ශාක: පළු (Manilkara hexandra), වීර (Drypetes sepiaria), බුරුත (Chloroxylon swietenia), කළුවර (Diospyros ebenum), මිල්ල. |
| 4. නිවර්තන කටු පඳුරු / කටු කැලෑ | හම්බන්තොට, යාල වෙරළබඩ, මන්නාරම (ශුෂ්ක කලාපය — වැසි < 1000 mm, ඉහළ උෂ්ණත්වය). |
ජල හානිය අවම කිරීමට පත්ර කටු බවට විකරණය වූ ශුෂ්කරූපී පඳුරු: කටුපිල, එරමිණියා, කරඹ, දළුක් (Euphorbia), හීරැස්ස. |
| 5. සැවානා සහ පතන තෘණබිම් | • සැවානා: බිබිල, මොනරාගල • තෙත් පතන: හෝර්ටන් තැන්න ( >1800 m)• වියළි පතන: ඌව ද්රෝණිය / වැලිමඩ. |
• සැවානා: මානා/ඉලුක් තෘණ සමඟ ගිනි ප්රතිරෝධී ඝන පොත්ත සහිත අරළු, බුළු, නෙල්ලි ගස්! • තෙත් පතන: ආම්ලික කළු පීට් පස, පඳුරු තෘණ (ගවර මානා / Chrysopogon zeylanicus) හා හුදකලා මහ රත්මල් ගස්. |
| 6. කඩොලාන, ලවණ වගුරු, මුහුදු තෘණ හා කොරල් පර | මීගමුව, පුත්තලම, මඩකලපුව, මාදු ගඟ (කඩොලාන); මන්නාරම/හම්බන්තොට (ලවණ වගුරු); හික්කඩුව, පරවි දූපත, බාර් රීෆ් (කොරල්). | • කඩොලාන: නිර්වායු මඩට හා ලවණතාවට අනුවර්තනය වූ වායුධර මුල් (Avicennia, Sonneratia), කරු මුල් (Rhizophora) සහ ජලාබුජතාව (Vivipary). • ලවණ වගුරු: මාංසල ලවණරූපී Salicornia, Suaeda. • මුහුදු තෘණ: සපුෂ්ප ශාක (Halophila, Thalassia — මුහුදු ඌරා හා කැස්බෑවන්ගේ ආහාරය). • කොරල් පර: CaCO3 සැකිලි සාදන Acropora වැනි Cnidaria බුහුබාවන් + Zooxanthellae ඇල්ගී ("සාගරයේ වැසි වනාන්තර"). |
20,000 kJ ක ශක්තියක් තිබේ නම් තෘතීයික පරිභෝජකයා දක්වා ලැබෙන ශක්තිය ආසන්න වශයෙන් කොපමණද? (ඉඟිය: 20,000 → 2,000 (ප්රාථමික) → 200 (ද්විතීයික) → 20 kJ (තෘතීයික)!)