# පරිසර පද්ධති ක්‍රියාවලි, ලෝක බියෝම සහ ශ්‍රී ලංකාවේ පරිසර පද්ධති (Ecosystem Processes, World Biomes & Forest/Wetland/Coastal Ecosystems of Sri Lanka)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/biology/u08-ecosystems-biomes-and-sri-lanka-forest-wetland-ecosystems/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 8
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 4–5ක් සහ II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත හා රචනා ප්‍රශ්නවල ඉතා වැඩි ලකුණු ප්‍රමාණයක් හිමි වේ
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr13TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
වාසස්ථානය හා පාරිසරික නිකේතනය, ආහාර ජාල හා 10% ශක්ති ගලනය, පරිසර පිරමීඩ 3, කාබන්/නයිට්‍රජන්/පොස්ෆරස් චක්‍ර, ලෝකයේ ප්‍රධාන භෞමික බියෝම 8 සහ අපේ ශ්‍රී ලංකාවේ සිංහරාජ වැසි වනාන්තරයේ ඉඳන් හෝර්ටන් තැන්නේ කඳුකර වනාන්තර, වියළි මිශ්‍ර සදාහරිත වනාන්තර, පතන, සැවානා, කඩොලාන, ලවණ වගුරු, මුහුදු තෘණ හා කොරල් පර දක්වා සියලුම පරිසර පද්ධති රසවත්ව ඉගෙන ගමු.

*English Summary:* Complete NIE Unit 08.1 (Competencies 8.1.1, 8.1.2, 8.2.1 & 8.2.2) in warm spoken Sinhala: niche vs habitat, food webs & ecological pyramids, biogeochemical cycles, the 8 terrestrial world biomes, and all forest, grassland, inland aquatic, and coastal/marine ecosystems of Sri Lanka.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
පොඩ්ඩක් ඇස් දෙක පියාගෙන අපේ ශ්‍රී ලංකාව ගැන හිතලා බලන්නකෝ! උදේ පාන්දර නුවරඑළියේ හෝර්ටන් තැන්නේ සීතල මීදුම මැද්දේ තියෙන කුරු වලාකුළු වනාන්තරයක ඉඳන් පැය හතරක්-පහක් වාහනයකින් පහළට ආවොත්, එක පැත්තකින් සිංහරාජය වගේ සදාහරිත වැසි වනාන්තරත්, අනිත් පැත්තෙන් යාල හා හම්බන්තොට වියළි කටු පඳුරු හා ලවණ වගුරුත්, මුහුද අයිනට ගියාම මීගමුවේ කඩොලාන හා හික්කඩුවේ කොරල් පරත් හම්බවෙනවා! වර්ග කිලෝමීටර 65,610ක් තරම් පුංචි දූපතක් ඇතුළේ මෙච්චර පුදුමාකාර පරිසර පද්ධති තොගයක් හැදුණේ කොහොමද? අද **08 වන ඒකකයේ පළමු කොටසින් (පාරිසරික ජීව විද්‍යාව)** අපි පරිසර පද්ධති වැඩ කරන හැටි, ලෝක බියෝම 8 සහ අපේ රටේ සියලුම පරිසර පද්ධති ගැන ආසාවෙන් ඉගෙන ගමු!

      
        🎓 විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනයේදී හා ප්‍රායෝගික විද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේදී (ඖෂධවේදය, වන විද්‍යාව, සමුද්‍ර හා පාරිසරික විද්‍යාව) ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
        ලෝකයේ පිළිකා නාශක, ප්‍රතිමැලේරියා (Quinine, Artemisinin) සහ හෘද ඖෂධවලින් 50%කටත් වඩා මුලින්ම හොයාගත්තේ නිවර්තන වැසි වනාන්තරවල ශාක සහ කොරල් පරවල ජීවීන්ගෙන් (**Pharmacognosy / ඖෂධවේදය**)! ඒ වගේම ඔයා විශ්වවිද්‍යාලයේදී වන හා පාරිසරික විද්‍යාව, සමුද්‍ර ජීව විද්‍යාව, කෘෂි විද්‍යාව හෝ මහජන සෞඛ්‍යය හදාරනකොට සිංහරාජය, කඩොලාන සහ ජල පෝෂක ප්‍රදේශ කළමනාකරණය කරන්න මේ ඒකකයේ දැනුම නැතුවම බැහැ!

      

      
## 1. වාසස්ථානය vs පාරිසරික නිකේතනය, ආහාර ජාල සහ පරිසර පිරමීඩ (NIE 8.1.1 – 8.1.2)

      ජීවීන් තමන් අවට සිටින අනෙකුත් ජීවීන් (ජෛව සංඝටක) සහ අජීවී පරිසරය (ආලෝකය, උෂ්ණත්වය, ජලය, පස, pH වැනි අජෛව සංඝටක) සමඟ දක්වන අන්තර්ක්‍රියා අධ්‍යයනය කිරීම **පරිසර ජීව විද්‍යාව (Ecology)** ලෙස හැඳින්වේ. විභාගයේදී නිතරම පටලවා ගන්නා වචන දෙකක් තමයි **වාසස්ථානය** සහ **නිකේතනය**:

      
        - **වාසස්ථානය (Habitat — ජීවියාගේ "ලිපිනය"):** යම් ජීවියෙකු ස්වාභාවිකව ජීවත් වන භෞතික ස්ථානය හෝ පරිසරයයි *(උදා: ගෙම්බෙකු ජීවත් වන මිරිදිය පොකුණ)*.

        - **පාරිසරික නිකේතනය (Ecological Niche — ජීවියාගේ "රැකියාව / භූමිකාව"):** ජීවියෙකු සිය පරිසර පද්ධතිය තුළ ඉටු කරන සමස්ත ක්‍රියාකාරී භූමිකාවයි — එනම් එයා ගන්නා ආහාර, සක්‍රිය වන වේලාව, දරාගන්නා උෂ්ණත්ව පරාසය සහ අනෙක් ජීවීන් හා අජීවී සාධක සමඟ පවත්වන සියලුම සබඳතාවල එකතුවයි! *(එකම වාසස්ථානයේ විශේෂ දෙකකට දිගුකාලීනව හරියටම එකම නිකේතනය දැරිය නොහැක — තරගකාරී බැහැර කිරීම!)*

      

      **ශක්ති ගලනය හා ආහාර පිරමීඩ:** පරිසර පද්ධතියක **ශක්තිය ගලා යන්නේ ඒකදිශානතිකවයි** (සූර්යාලෝකය → ප්‍රාථමික නිෂ්පාදකයෝ → ප්‍රාථමික පරිභෝජකයෝ → ද්විතීයික → තෘතීයික පරිභෝජකයෝ → තාපය ලෙස හානි වේ). එක් පෝෂී මට්ටමක සිට ඊළඟ මට්ටමට සම්ප්‍රේෂණය වන්නේ ගබඩා වූ ශක්තියෙන් **~10%ක් පමණක්** වන අතර 90%ක් ශ්වසන තාපය, මලද්‍රව්‍ය හා ජීර්ණය නොවූ කොටස් ලෙස හානි වන බැවින් ආහාර දාම සාමාන්‍යයෙන් **පෝෂී මට්ටම් 4කට හෝ 5කට සීමා වේ!**

      
        - **ශක්ති පිරමීඩ (Pyramid of Energy):** සෑම විටම **උඩුකුරු (Upright)** වේ (කිසිවිටෙකත් යටිකුරු නොවේ!).

        - **ජෛව ස්කන්ධ පිරමීඩ (Pyramid of Biomass):** ගොඩබිමදී උඩුකුරු වුවද, සාගරයේ ඉතා වේගයෙන් බෝවන ශාක ප්ලවාංග (Phytoplankton) හා සත්ත්ව ප්ලවාංග අතර **යටිකුරු (Inverted)** පිරමීඩයක් දැකිය හැක.

        - **සංඛ්‍යා පිරමීඩ (Pyramid of Numbers):** තෘණබිමක උඩුකුරු වුවද, එක් විශාල නුග ගසක් මත යැපෙන දහස් ගණනක් කෘමීන් සහ පරපෝෂිත ආහාර දාමවලදී **යටිකුරු හෝ තර්කු හැඩැති** විය හැක.

      

      
        **📌 ජෛව භූ රසායනික චක්‍ර 03 (කාබන්, නයිට්‍රජන් හා පොස්ෆරස්) — විභාග ඉලක්ක:**
        • **කාබන් චක්‍රය:** ප්‍රභාසංශ්ලේෂණයෙන් වායුගෝලීය `CO2` තිර කරන අතර ශ්වසනය, වියෝජනය හා ෆොසිල ඉන්ධන දහනයෙන් `CO2` නැවත නිදහස් වේ.
        • **නයිට්‍රජන් චක්‍රය:** (1) තිරකිරීම (`N2 → NH3`: සහජීවී *Rhizobium*, නිදහස්වාසී *Azotobacter*, *Anabaena/Nostoc*); (2) ඇමෝනීකරණය (කාබනික N → `NH4+`); (3) නයිට්‍රීකරණය (*Nitrosomonas* මගින් `NH4+ → NO2-` සහ *Nitrobacter* මගින් `NO2- → NO3-`); (4) නයිට්‍රජන්හරණය (නිර්වායු *Pseudomonas / Thiobacillus* මගින් `NO3- → N2`).
        • **පොස්ෆරස් චක්‍රය:** **වායුගෝලීය කලාපයක් නොමැති** අවසාදිත චක්‍රයකි! පාෂාණ ජීර්ණයෙන් පසට `PO43-` එක් වේ.
      

      
## 2. ලෝකයේ ප්‍රධාන භෞමික බියෝම 08 (World Biomes — NIE 8.2.1)

      ප්‍රධාන වශයෙන් **දේශගුණය (උෂ්ණත්වය හා වර්ෂාපතනය)** සහ ප්‍රමුඛ වෘක්ෂලතා දර්ශය මත පදනම්ව වර්ග කෙරෙන මහා පරිමාණ භෞමික පරිසර කලාප **බියෝම (Biomes)** ලෙස හැඳින්වේ:

      
        - **නිවර්තන වනාන්තර (Tropical Forests):** සමකය ආසන්නයේ ඉහළ උෂ්ණත්වය (`25–29°C`) හා ඉහළ වර්ෂාපතනය (වැසි වනාන්තරවල `2000–4000 mm`); **ලෝකයේ ඉහළම භෞමික ජෛව විවිධත්වය** සහ පැහැදිලි සිරස් ස්තරීභවනයක් පෙන්වයි.

        - **සැවානා (Savanna):** දිගු වියළි සෘතුවක් සහිත උණුසුම් තෘණබිම් හා විසිරුණු ගිනි-ප්‍රතිරෝධී ගස්; අප්‍රිකාවේ සීබ්‍රා, ජිරාෆ්, සිංහයන් වැනි විශාල ශාකභක්ෂක හා මාංසභක්ෂක ක්ෂීරපායීන් බහුලය.

        - **කාන්තාර (Deserts):** වාර්ෂික වර්ෂාපතනය **`300 mm` ට අඩු** අතිශුෂ්ක කලාප (සහරා, ගෝබි); ශුෂ්කරූපී මාංසල ශාක (පතොක්, *Euphorbia* — CAM ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය) සහ නිශාචර සතුන් දරයි.

        - **චපරාල් (Chaparral / මධ්‍යධරණී පඳුරු බිම්):** සිසිල් තෙත් ශීත සෘතුවක් හා වියළි උණුසුම් ගිම්හානයක් සහිත වෙරළබඩ කලාප; ලැව්ගිනිවලට අනුවර්තනය වූ ඝන සදාහරිත පඳුරු දරයි.

        - **සෞම්‍ය කලාපීය තෘණබිම් (Temperate Grasslands — Prairies/Steppes):** ශීත සෘතුව ඉතා සීතල වන අතර ගිම්හානය උණුසුම්ය; ගස් රහිත සරු පසක් සහිත තෘණබිම් (වර්තමානයේ බහුලව තිරිඟු/බඩඉරිඟු වගා බිම් බවට පත්ව ඇත).

        - **සෞම්‍ය පළල් පත්‍ර වනාන්තර (Temperate Broadleaf Deciduous Forests):** සීතල ශීත සෘතුවට පෙර **පත්‍ර හලන (පතනශීලී)** ඕක්, මේපල්, බීච් වැනි පළල් පත්‍ර ගස් සහ ශිශිරතරණය (Hibernation) කරන ක්ෂීරපායීන් දරයි.

        - **උතුරු කේතුධර වනාන්තර (Northern Coniferous Forest / Taiga):** උතුරු අර්ධගෝලයේ පිහිටි **ලෝකයේ විශාලතම භෞමික බියෝමයයි!** හිම රැඳීම වැළැක්වීමට කේතු හැඩැති හා ඉඳිකටු වැනි පත්‍ර දරන පයින්, ස්පෲස්, ෆර් වැනි කේතුධර ගස් දරයි.

        - **තුන්ද්‍රා (Tundra):** ආක්ටික් ධ්‍රැව ආසන්න අධිශීතල කලාපය; පස යට ස්ථිරව මිදුණු **නිත්‍ය තුහින (Permafrost)** තට්ටුව නිසා ගැඹුරු මුල් ඇති උස ගස් වැඩිය නොහැක — පාසි, ලයිකන, කුරු පඳුරු සහ පිනිමුවන් (Caribou) දක්නට ලැබේ.

      

      
## 3. ශ්‍රී ලංකාවේ පරිසර පද්ධති — සම්පූර්ණ විභාග සංසන්දනය (NIE 8.2.2)

      විභාගයේ රචනා සහ MCQ ප්‍රශ්නවලට අනිවාර්යයෙන්ම අහන අපේ රටේ වනාන්තර, තෘණබිම් සහ වෙරළබඩ/සමුද්‍ර පරිසර පද්ධතිවල ලක්ෂණ හා ප්‍රමුඛ ශාක මේ වගුවෙන් එක පෙළට මතක තියාගමු:

      
        | 
          
            ශ්‍රී ලංකාවේ පරිසර පද්ධතිය 
            | පිහිටීම හා දේශගුණය 
            | ලාක්ෂණික ලක්ෂණ සහ NIE නිල ප්‍රමුඛ විශේෂ 
          

        
        
          
            | **1. නිවර්තන තෙත් පහතරට වැසි වනාන්තර** 
            | සිංහරාජය, කන්නෙලිය, නාකියාදෙණිය (`< 900 m`, වැසි `> 2000 mm`, `~27°C`). 
            | නියං කාල නැත; මීටර 40ක් උස නෙරු ශාක හා අඛණ්ඩ වියන ඇතුළු **ස්තර 5ක ස්තරීභවනය**, කඳමල් (Cauliflory), ද්‍රැති මුල්, පත්‍ර අග්‍ර (Drip tips), අපිශාක. ශාක: **හොර (*Dipterocarpus*), නා (*Mesua*), දූන් (*Shorea*)**. ඉහළම ආවේණිකත්වය! 
          

          
            | **2. නිවර්තන කඳුකර (වලාකුළු) වනාන්තර** 
            | හෝර්ටන් තැන්න, නකල්ස්, හග්ගල, පිදුරුතලාගල (උස `> 1500 m`, `~15–16°C`, මීදුම හා තද සුළං). 
            | තද සුළඟට ඔරොත්තු දීමට කුඩා සම්මය පත්‍ර හා ඇඹරුණු කඳන් සහිත කුරු වියන (කුඩ හැඩැති ගස්), *Usnea* (රැවුල් ලයිකන) හා අපිශාක ඕකිඩ්. ශාක: **කීන (*Calophyllum*), දඹ (*Syzygium*), මහ රත්මල් (*Rhododendron*)**. 
          

          
            | **3. නිවර්තන වියළි මිශ්‍ර සදාහරිත (මෝසම්) වනාන්තර** 
            | විල්පත්තු, යාල, වස්ගමුව, මාදුරුඔය (වැසි `1000–1500 mm`; මැයි–අගෝස්තු දිගු නියඟය). 
            | **ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම වනාන්තර වර්ගයයි!** සදාහරිත හා පතනශීලී ගස් මිශ්‍රව වැඩේ. ශාක: **පළු (*Manilkara hexandra*), වීර (*Drypetes sepiaria*), බුරුත (*Chloroxylon swietenia*), කළුවර (*Diospyros ebenum*), මිල්ල**. 
          

          
            | **4. නිවර්තන කටු පඳුරු / කටු කැලෑ** 
            | හම්බන්තොට, යාල වෙරළබඩ, මන්නාරම (ශුෂ්ක කලාපය — වැසි `< 1000 mm`, ඉහළ උෂ්ණත්වය). 
            | ජල හානිය අවම කිරීමට පත්‍ර කටු බවට විකරණය වූ ශුෂ්කරූපී පඳුරු: **කටුපිල, එරමිණියා, කරඹ, දළුක් (*Euphorbia*), හීරැස්ස**. 
          

          
            | **5. සැවානා සහ පතන තෘණබිම්** 
            | • **සැවානා:** බිබිල, මොනරාගල• **තෙත් පතන:** හෝර්ටන් තැන්න (`>1800 m`)• **වියළි පතන:** ඌව ද්‍රෝණිය / වැලිමඩ. 
            | • **සැවානා:** මානා/ඉලුක් තෘණ සමඟ ගිනි ප්‍රතිරෝධී ඝන පොත්ත සහිත **අරළු, බුළු, නෙල්ලි** ගස්!• **තෙත් පතන:** ආම්ලික කළු පීට් පස, පඳුරු තෘණ (**ගවර මානා / *Chrysopogon zeylanicus***) හා හුදකලා මහ රත්මල් ගස්. 
          

          
            | **6. කඩොලාන, ලවණ වගුරු, මුහුදු තෘණ හා කොරල් පර** 
            | මීගමුව, පුත්තලම, මඩකලපුව, මාදු ගඟ (කඩොලාන); මන්නාරම/හම්බන්තොට (ලවණ වගුරු); හික්කඩුව, පරවි දූපත, බාර් රීෆ් (කොරල්). 
            | • **කඩොලාන:** නිර්වායු මඩට හා ලවණතාවට අනුවර්තනය වූ **වායුධර මුල්** (*Avicennia, Sonneratia*), **කරු මුල්** (*Rhizophora*) සහ **ජලාබුජතාව (Vivipary)**.• **ලවණ වගුරු:** මාංසල ලවණරූපී *Salicornia, Suaeda*.• **මුහුදු තෘණ:** සපුෂ්ප ශාක (*Halophila, Thalassia* — මුහුදු ඌරා හා කැස්බෑවන්ගේ ආහාරය).• **කොරල් පර:** `CaCO3` සැකිලි සාදන *Acropora* වැනි Cnidaria බුහුබාවන් + *Zooxanthellae* ඇල්ගී ("සාගරයේ වැසි වනාන්තර"). 
          

        
      

      
        
          01
          
            **අභ්‍යන්තර තෙත්බිම් විශේෂත්වය — "විල්ලු" (Villus):**
            මහවැලි ගඟ ආශ්‍රිත පිටාර තැන්නේ (වස්ගමුව, ජලගැලුම් නිම්න ජාතික වනෝද්‍යානය) වාරිකව ජලයෙන් යටවන ස්වාභාවික තෙත් තෘණබිම් **විල්ලු** නම් වන අතර අලි ඇතුන්ට හා ජලජ පක්ෂීන්ට ඉතාම වැදගත් පෝෂණ බිම් සපයයි.
          
        
        
          02
          
            **කඩොලාන ශාකවල ජලාබුජතාව (Vivipary) ඇති වන්නේ ඇයි?**
            කලපුවේ අධික ලවණතාව සහ ඔක්සිජන් රහිත මඩ තට්ටුව නිසා සාමාන්‍ය බීජ වැටුණොත් ප්‍රරෝහණය විය නොහැක. ඒ නිසා *Rhizophora* (කඩොල්) වැනි සත්‍ය කඩොලාන ශාකවල ඵලය මව් ශාකයට සවි වී තිබියදීම බීජය ප්‍රරෝහණය වී දිගු **අධරාක්ෂයක් (Hypocotyl)** සහිත බීජ පැළයක් ලෙස මඩෙහි කෙළින්ම සිටුවේ!
          
        
      

      
        🌿 ඒකකය 08.1 මතක සිතියම — විභාගයේදී පැටලෙනම තැන් 04
        
          
            **විශාලතම බියෝමය vs ඉහළම විවිධත්වය**
            විශාලතම භෞමික බියෝමය = **උතුරු කේතුධර වනාන්තර (Taiga)** • ඉහළම ජෛව විවිධත්වය = **නිවර්තන වැසි වනාන්තර**.
          
          
            **ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම වනාන්තර වර්ගය**
            නිවර්තන වියළි මිශ්‍ර සදාහරිත (මෝසම්) වනාන්තර (පළු, වීර, බුරුත, කළුවර) — වැඩිම ආවේණිකත්වය ඇත්තේ තෙත් වැසි වනාන්තරවලයි!
          
          
            **සැවානා vs තෙත් පතන**
            සැවානා = උණුසුම් පහතරට/අතරමැදි බෑවුම් (අරළු, බුළු, නෙල්ලි + මානා) • තෙත් පතන = 1800 m ට වැඩි සීතල හෝර්ටන් තැන්න (ගවර මානා + මහ රත්මල්).
          
          
            **මුහුදු තෘණ vs මුහුදු පැළෑටි (Seaweeds)**
            මුහුදු තෘණ (Seagrasses) යනු මුල්, රයිසෝම හා පුෂ්ප දරන සැබෑ **සපුෂ්ප ශාක (Angiosperms)** වේ; මුහුදු පැළෑටි යනු ඇල්ගී වේ!
          
        
      

      
        **✅ පාඩම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න:**
        ප්‍රාථමික නිෂ්පාදකයන් තුළ `20,000 kJ` ක ශක්තියක් තිබේ නම් තෘතීයික පරිභෝජකයා දක්වා ලැබෙන ශක්තිය ආසන්න වශයෙන් කොපමණද? *(ඉඟිය: `20,000 → 2,000 (ප්‍රාථමික) → 200 (ද්විතීයික) → 20 kJ (තෘතීයික)`!)*

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) "වාසස්ථානය" (Habitat) සහ "පාරිසරික නිකේතනය" (Ecological niche) යන පද දෙකෙහි වෙනස පැහැදිලි කරන්න. (ආ) පරිසර පද්ධතියක ආහාර දාම සාමාන්‍යයෙන් පෝෂී මට්ටම් 4–5කට සීමා වීමට හේතුව පැහැදිලි කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) වාසස්ථානය යනු ජීවියෙකු ස්වාභාවිකව වාසය කරන භෞතික පරිසරය හෝ ස්ථානයයි. පාරිසරික නිකේතනය යනු ජීවියා එම පරිසර පද්ධතිය තුළ ඉටු කරන සමස්ත කෘත්‍යමය භූමිකාව (ආහාර රටාව, දරාගන්නා අජෛව පරාස හා අන්තර්ක්‍රියා) වේ.; (ආ) එක් පෝෂී මට්ටමක සිට ඊළඟ මට්ටමට ගමන් කරන්නේ ගබඩා වූ ශක්තියෙන් ~10%ක් පමණි. ඉතිරි ~90% ශ්වසන තාපය, බහිස්ස්‍රාවී හා මල අපද්‍රව්‍ය ලෙස හානි වන බැවින් 4–5 වන මට්ටමෙන් ඉහළට තවත් ගහනයක් නඩත්තු කිරීමට ප්‍රමාණවත් ශක්තියක් ඉතිරි නොවේ.

### Q2: 2. ශ්‍රී ලංකාවේ (i) නිවර්තන තෙත් පහතරට වැසි වනාන්තර, (ii) නිවර්තන කඳුකර වනාන්තර, සහ (iii) කඩොලාන පරිසර පද්ධතිවල දේශගුණික/පාරිසරික ලක්ෂණ, ශාක අනුවර්තන සහ ප්‍රමුඛ ශාක විශේෂ දෙක බැගින් සඳහන් කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) තෙත් පහතරට වැසි වනාන්තර (සිංහරාජය): >2000 mm වර්ෂාපතනය, ~27°C, ස්තර 5ක ස්තරීභවනය, ද්‍රැති මුල්, පත්‍ර අග්‍ර (Drip tips); ප්‍රමුඛ ශාක — හොර (Dipterocarpus), නා (Mesua).; (ii) කඳුකර වනාන්තර (හෝර්ටන් තැන්න, >1500 m): අඩු උෂ්ණත්වය (~16°C), මීදුම හා තද සුළං; ඇඹරුණු කඳන් හා කුඩා සම්මය පත්‍ර සහිත කුරු වියන, Usnea ලයිකන; ශාක — කීන, දඹ, මහ රත්මල්.; (iii) කඩොලාන (මීගමුව/මඩකලපුව): ලවණ ජලය හා නිර්වායු මඩ සහිත ගංමෝය/කලපු; වායුධර ශ්වසන මුල්, කරු මුල්, ජලාබුජතාව; ශාක — Rhizophora, Avicennia, Sonneratia.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: ඕනෑම පරිසර පද්ධතියක කිසිදු අවස්ථාවක යටිකුරු (Inverted) ආකාරයක් ගත නොහැකි පරිසර පිරමීඩ වර්ගය කුමක්ද?
- [ ] (1) සංඛ්‍යා පිරමීඩය
- [ ] (2) ජෛව ස්කන්ධ පිරමීඩය
- [✓] (3) ශක්ති පිරමීඩය (Pyramid of Energy)
- [ ] (4) පරපෝෂිත සංඛ්‍යා පිරමීඩය
> **පැහැදිලි කිරීම:** පරිසර පද්ධතියක නිෂ්පාදකයන්ගේ සිට ඉහළ පෝෂී මට්ටම් දක්වා ශක්තිය ගලා යෑමේදී තාපගති විද්‍යාවේ දෙවන නියමයට අනුව සෑම පෝෂී මට්ටමකදීම ශ්වසනය, තාපය හා අපද්‍රව්‍ය ලෙස ශක්තියෙන් <b>~90%ක් හානි වන</b> අතර ඊළඟ පෝෂී මට්ටමට සම්ප්‍රේෂණය වන්නේ <b>~10%ක් පමණි</b>. මෙම ඒකදිශානතික ශක්ති හානිය නිසා ඕනෑම පරිසර පද්ධතියක <b>ශක්ති පිරමීඩය (Pyramid of Energy)</b> සැමවිටම 100%ක් <b>උඩුකුරු (Upright)</b> වන අතර කිසිදු අවස්ථාවක යටිකුරු විය නොහැකියි! ඊට වෙනස්ව, එක් විශාල ගසක් මත කෘමීන් හා පරපෝෂිතයන් දහස් ගණනක් යැපෙන විට <b>සංඛ්‍යා පිරමීඩය</b> යටිකුරු විය හැකි අතර, සාගරයේ කෙටි ජීවන චක්‍ර ඇති ශාක ප්ලවාංගවලට වඩා ඒ මොහොතේ සත්ත්ව ප්ලවාංග ස්කන්ධය වැඩි වීමෙන් <b>ජෛව ස්කන්ධ පිරමීඩයත්</b> යටිකුරු විය හැකියි.

### MCQ 2: පසෙහි ස්ථිරව මිදුණු "නිත්‍ය තුහින" (Permafrost) ස්තරයක් පිහිටීම නිසා උස ගස් වැඩීම වැළකී ඇති භෞමික බියෝමය කුමක්ද?
- [ ] (1) සැවානා
- [ ] (2) චපරාල්
- [✓] (3) තුන්ද්‍රා (Tundra)
- [ ] (4) නිවර්තන වැසි වනාන්තර
> **පැහැදිලි කිරීම:** ආක්ටික් ධ්‍රැවීය කලාපය ආශ්‍රිතව හා ඉතා උස කඳු මුදුන්වල පිහිටි <b>තුන්ද්‍රා (Tundra)</b> බියෝමයේ අධික ශීතල දේශගුණය, තද සුළං හා අඩු වර්ෂාපතනය නිසා මතුපිට පසට යටින් වසර පුරාම ස්ථිරව මිදුණු <b>නිත්‍ය තුහින (Permafrost)</b> පාංශු ස්තරයක් පිහිටා තිබෙනවා. මෙම Permafrost ස්තරය නිසා ජලය පස යටට කාන්දු නොවීමත් ශාක මුල් ගැඹුරට විහිදීම වැළකීමත් හේතුවෙන් උස ගස් වැඩිය නොහැකි අතර ලයිකන, පාසි, තෘණ හා මිටි පඳුරු පමණක් දක්නට ලැබෙනවා! සැවානා යනු විසිරුණු ගස් සහිත නිවර්තන තෘණබිමකි; චපරාල් යනු මධ්‍යධරණී ගිනි-අනුවර්තිත පඳුරු බියෝමය වන අතර, නිවර්තන වැසි වනාන්තර උස ස්තරීභූත ගස්වලින් සමන්විත ඉහළම ජෛව විවිධත්වයක් ඇති බියෝමයයි.

### MCQ 3: පළු (<i>Manilkara hexandra</i>), වීර (<i>Drypetes sepiaria</i>), බුරුත සහ කළුවර යන ප්‍රමුඛ ශාක විශේෂ ලාක්ෂණිකව හමුවන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේ කවර වනාන්තර පරිසර පද්ධතියේද?
- [ ] (1) නිවර්තන තෙත් පහතරට වැසි වනාන්තරවල
- [✓] (2) නිවර්තන වියළි මිශ්‍ර සදාහරිත (මෝසම්) වනාන්තරවල
- [ ] (3) නිවර්තන කඳුකර වලාකුළු වනාන්තරවල
- [ ] (4) කඩොලාන පරිසර පද්ධතිවල
> **පැහැදිලි කිරීම:** ශ්‍රී ලංකාවේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් විශාලතම වනාන්තර ආවරණය වන <b>නිවර්තන වියළි මිශ්‍ර සදාහරිත වනාන්තර</b> (මෝසම් වනාන්තර — උදා: යාල, විල්පත්තු, වස්ගමුව) වසරකට 1000–1500 mm වර්ෂාපතනයක් හා මැයි–අගෝස්තු පැහැදිලි වියළි සෘතුවක් සහිත වියළි කලාපයේ පැතිර තිබෙනවා. මෙහි වියන සදාහරිත හා පතනශීලී ගස් මිශ්‍රණයකින් සමන්විත වන අතර <b>පළු (<i>Manilkara hexandra</i>), වීර (<i>Drypetes sepiaria</i>), බුරුත (<i>Chloroxylon swietenia</i>)</b> සහ <b>කළුවර (<i>Diospyros ebenum</i>)</b> එහි ප්‍රමුඛතම දර්ශක ශාක වේ! නිවර්තන තෙත් පහතරට වැසි වනාන්තරවල (සිංහරාජය) ප්‍රමුඛ වන්නේ හොර, දූන් හා නා වන අතර, කඳුකර වලාකුළු වනාන්තරවල කීන, දඹ හා මහ රත්මල්ද, කඩොලානවල <i>Rhizophora</i> හා <i>Avicennia</i> ද හමුවේ.

### MCQ 4: ගිනි ප්‍රතිරෝධී ඝන පොත්තක් සහිත අරළු, බුළු සහ නෙල්ලි වැනි ඖෂධීය ගස් විසිරී පිහිටන ශ්‍රී ලංකාවේ තෘණබිම් පරිසර පද්ධතිය කුමක්ද?
- [ ] (1) තෙත් පතන
- [✓] (2) සැවානා (Savanna)
- [ ] (3) විල්ලු
- [ ] (4) ලවණ වගුරු
> **පැහැදිලි කිරීම:** ශ්‍රී ලංකාවේ බිබිල, මොනරාගල හා ගල්ඔය ආශ්‍රිත කඳු බෑවුම්වල පිහිටි <b>සැවානා (Savanna — දමන හා තලාව)</b> තෘණබිම් පරිසර පද්ධතියේ උසට වැඩෙන මානා (<i>Cymbopogon nardus</i>) සහ ඉලුක් (<i>Imperata cylindrica</i>) තෘණ ආවරණයක් අතර තැනින් තැන විසිරී වැඩෙන ගිනි-ප්‍රතිරෝධී ඝන පොත්තක් සහිත <b>අරළු (<i>Terminalia chebula</i>), බුළු (<i>Terminalia bellirica</i>)</b> සහ <b>නෙල්ලි (<i>Phyllanthus emblica</i>)</b> යන ඖෂධීය ගස් ලාක්ෂණිකව හමුවෙනවා! අනෙක් පරිසර පද්ධති සැලකුවොත්: <b>තෙත් පතන</b> (හෝර්ටන් තැන්න — >1800 m) ගිනි-ප්‍රතිරෝධී නොවන පඳුරු තෘණ (<i>Chrysopogon zeylanicus</i>) හා මහ රත්මල් දරයි; <b>විල්ලු</b> යනු ගංගා පිටාර තැන්නේ කලින් කල ජලයෙන් යටවන තෙත් තෘණබිම් වන අතර, <b>ලවණ වගුරු</b> ශුෂ්ක වෙරළේ මාංසල ලවණරූපී ශාක දරයි.

### MCQ 5: කඩොලාන ශාකවල (උදා: <i>Rhizophora</i>) ඵලය මව් ශාකයට සවි වී තිබියදීම බීජය ප්‍රරෝහණය වීමේ අනුවර්තනය හඳුන්වන්නේ කෙසේද?
- [ ] (1) අපිශාකතාව
- [✓] (2) ජලාබුජතාව (Vivipary)
- [ ] (3) කඳමල් හටගැනීම
- [ ] (4) වසන්තීකරණය
> **පැහැදිලි කිරීම:** ගං මෝය හා කලපු ආශ්‍රිත <b>කඩොලාන (Mangroves)</b> පරිසර පද්ධතියේ පස අධික ලවණතාවකින්, අස්ථායි මඩ ස්වභාවයකින් සහ ඔක්සිජන් ඌන නිර්වායු තත්ත්වයකින් යුක්තයි. බීජයක් කෙළින්ම එම මඩට වැටුණහොත් ලවණ විෂවීමෙන් හෝ උදම් ජලයට ගසාගෙන යෑමෙන් විනාශ විය හැකි නිසා <i>Rhizophora</i> හා <i>Bruguiera</i> වැනි සත්‍ය කඩොලාන ශාකවල ඵලය මව් ශාකයට සවි වී තිබියදීම බීජය ප්‍රරෝහණය වී දිගු හෙල්ලක් වැනි <b>අධෝබීජපත්‍රයක්</b> සහිත බීජ පැළයක් ලෙස මඩෙහි කෙළින් සිටුවෙන <b>ජලාබුජතාව (Vivipary)</b> නම් විශිෂ්ට අනුවර්තනය පෙන්වනවා! අපිශාකතාව හා කඳමල් (Cauliflory) තෙත් වැසි වනාන්තරවල ලක්ෂණ වන අතර, වසන්තීකරණය (Vernalization) යනු ශීත උෂ්ණත්වය මගින් පුෂ්පීකරණය ප්‍රේරණය වීමයි.

### MCQ 6: වායුගෝලීය වායුමය කලාපයක් නොමැති අවසාදිත ජෛව භූ රසායනික චක්‍රය කුමක්ද?
- [ ] (1) කාබන් චක්‍රය
- [ ] (2) නයිට්‍රජන් චක්‍රය
- [✓] (3) පොස්ෆරස් චක්‍රය
- [ ] (4) ජල චක්‍රය
> **පැහැදිලි කිරීම:** ජෛව භූ රසායනික චක්‍ර ප්‍රධාන වශයෙන් වායුමය චක්‍ර (කාබන් හා නයිට්‍රජන්) සහ <b>අවසාදිත චක්‍ර (Sedimentary cycles)</b> ලෙස දෙවර්ගයකි. <b>පොස්ෆරස් චක්‍රයේ</b> ප්‍රධානතම සංචිතය වන්නේ සාගර සම්භවයක් සහිත <b>අවසාදිත පාෂාණ</b> වන අතර එහි සැලකිය යුතු <b>වායුගෝලීය වායුමය කලාපයක් කිසිසේත්ම නොමැත</b>! පාෂාණ ජීර්ණය වීමෙන් නිදහස් වන පොස්ෆේට් අයන (PO<sub>4</sub><sup>3−</sup>) පසට හා ජලයට එකතු වී ශාක මගින් අවශෝෂණය කරගෙන ආහාර දාම ඔස්සේ ගමන් කර වියෝජකයන් හරහා නැවත පසට හා සාගර අවසාදිතවලට තැන්පත් වෙනවා. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව කාබන් චක්‍රයේ CO<sub>2</sub> හා CH<sub>4</sub> ලෙසත්, නයිට්‍රජන් චක්‍රයේ N<sub>2</sub> (වායුගෝලයෙන් 78%) ලෙසත්, ජල චක්‍රයේ ජල වාෂ්ප ලෙසත් ප්‍රබල වායුගෝලීය කලාප පවතී.

### MCQ 7: උතුරු අර්ධගෝලයේ පැතිර ඇති ලෝකයේ විශාලතම භෞමික බියෝමය කුමක්ද?
- [ ] (1) චපරාල් බියෝමය
- [✓] (2) උතුරු කේතුධර වනාන්තර (Taiga / Boreal forest)
- [ ] (3) නිවර්තන වැසි වනාන්තර
- [ ] (4) සෞම්‍ය පළල් පත්‍ර වනාන්තර
> **පැහැදිලි කිරීම:** උතුරු අර්ධගෝලයේ උතුරු ඇමරිකාව, උතුරු යුරෝපය සහ සයිබීරියාව හරහා පුළුල් තීරුවක් ලෙස විහිදී ඇති <b>උතුරු කේතුධර වනාන්තර (Northern Coniferous Forest / Taiga / Boreal forest)</b> යනු පෘථිවිය මත ඇති <b>විශාලතම භෞමික බියෝමයයි</b>! දිගු ශීතල හිම සහිත ශීත සෘතුවකට හා කෙටි තෙත් ග්‍රීෂ්ම සෘතුවකට ඔරොත්තු දෙන පයින් (<i>Pinus</i>), ෆර් (Fir) සහ ස්පෲස් (Spruce) වැනි හිම ලිස්සා වැටෙන කේතු හැඩැති හා ඉඳිකටු වැනි පත්‍ර දරන සදාහරිත විවෘත බීජක ගස් මෙහි ප්‍රමුඛ වෙනවා. නිවර්තන වැසි වනාන්තර ඉහළම ජෛව විවිධත්වයක් හා ප්‍රාථමික නිෂ්පාදකතාවක් ඇති බියෝමය වුවද භූමි ප්‍රමාණයෙන් ටයිගා බියෝමයට වඩා කුඩා වන අතර, චපරාල් හා සෞම්‍ය පළල් පත්‍ර වනාන්තර මධ්‍ය අක්ෂාංශවල සීමිතව පැතිර පවතී.

### MCQ 8: ශ්‍රී ලංකාවේ මන්නාරම සහ පුත්තලම ආශ්‍රිත නොගැඹුරු සමුද්‍ර ජලයේ වෙසෙන වඳවී යෑමේ තර්ජනයට ලක්වූ "මුහුදු ඌරා" (Dugong) ගේ ප්‍රධාන ආහාර ප්‍රභවය වන පරිසර පද්ධතිය කුමක්ද?
- [ ] (1) කොරල් පර
- [✓] (2) මුහුදු තෘණ පෙත් (Seagrass beds)
- [ ] (3) ලවණ වගුරු
- [ ] (4) ගැඹුරු සාගර අගාධ
> **පැහැදිලි කිරීම:** ශ්‍රී ලංකාවේ මන්නාරම් බොක්ක, පුත්තලම හා කල්පිටිය කලපු ආශ්‍රිත නොගැඹුරු සමුද්‍ර ජලයේ වෙසෙන වඳවී යෑමේ දැඩි තර්ජනයට ලක්වූ ශාකභක්ෂක සමුද්‍ර ක්ෂීරපායියා වන <b>මුහුදු ඌරාගේ (Dugong — <i>Dugong dugon</i>)</b> සහ කොළ කැස්බෑවාගේ ප්‍රධානතම ආහාර බිම වන්නේ <b>මුහුදු තෘණ පෙත් (Seagrass beds)</b> පරිසර පද්ධතියයි! බොහෝ දෙනා මුහුදු තෘණ යනු ඇල්ගී වර්ගයක් යැයි වරදවා සිතුවත්, <i>Halophila</i> සහ <i>Thalassia</i> වැනි මුහුදු තෘණ යනු සම්පූර්ණයෙන්ම මුහුදු ජලයේ ගිලී ජීවත් වීමට අනුවර්තනය වූ සැබෑ මුල්, රයිසෝම, පත්‍ර හා පුෂ්ප දරන <b>සපුෂ්ප ශාක (Angiosperms)</b> වේ! කොරල් පර නිඩාරියා බුහුබාවන්ගෙන් තැනුණු CaCO<sub>3</sub> පර වන අතර, ලවණ වගුරු ගොඩබිම් මායිමේත් ගැඹුරු සාගර අගාධ ආලෝකය නොලැබෙන කලාපයේත් පිහිටයි.
