මිනිස් ශ්වසන පද්ධතිය, වායු හුවමාරුව, O₂-හිමොග්ලොබින් විඝටන වක්රය සහ යාමනය
සත්ත්ව ශ්වසන පෘෂ්ඨවල පරිණාමය, ගර්ත ව්යූහය හා Surfactant ක්රියාව, ඍණ පීඩන ආශ්වාස-ප්රශ්වාස යන්ත්රණය, පෙණහැලි පරිමාවන් හා ධාරිතා (TV, IRV, ERV, RV, VC, TLC), O₂ හා CO₂ පරිවහන ආකාර 3 (HCO₃⁻ 70%), O₂-හිමොග්ලොබින් විඝටන වක්රය හා Bohr ආචරණය, සුෂුම්නා ශීර්ෂකය මගින් pH/CO₂ යාමනය, ශ්වසන ආබාධ සහ Pulse Oximetry (SpO₂) / ICU Ventilator වෛද්ය වැදගත්කම ඉගෙන ගනිමු.
ඔයාට කෑම නැතුව සති ගාණක් ජීවත් වෙන්න පුළුවන්, වතුර නැතුව දවස් කිහිපයක් ඉන්න පුළුවන් — හැබැයි ඔක්සිජන් (O2) නැතුව විනාඩි 4–5ක්වත් මොළයේ සෛලවලට ජීවත් වෙන්න බැහැ! ඇයි ඒ? මයිටොකොන්ඩ්රියා ඇතුළේ ස්වායු ශ්වසනයෙන් ATP හදන්න අඛණ්ඩව O2 ඕන වෙනවා වගේම, එතැනදී හැදෙන CO2 ඉක්මනින්ම පිට නොකළොත් රුධිරය ආම්ලික වෙලා මුළු ශරීරයම අඩපණ වෙනවා. දැන් අපි බලමු මානව ශ්වසන පද්ධතිය, වායු හුවමාරුව සහ එහි සමස්ථිතික යාමනය (NIE 5.3.4 හා 5.3.5) හරියටම වැඩ කරන්නේ කොහොමද කියලා!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට Pulse Oximetry (SpO2) සහ Surfactant දැනුම ඔයාට ඕන වෙන්නේ ඇයි?
ICU එකක හෝ හදිසි ප්රතිකාර ඒකකයේදී රෝගියෙකුගේ ඇඟිල්ලට ගහන කුඩා උපකරණය — Pulse Oximeter — මගින් තත්පරයකින් පෙන්වන්නේ රුධිරයේ හිමොග්ලොබින් කොච්චර ප්රතිශතයක් O2 වලින් සංතෘප්ත වෙලාද (SpO2 — නිරෝගී අගය 95%–100%) කියන එකයි! ඒ වගේම නොමේරූ (අඩු මාසයෙන් ඉපදුණු) බිළිඳුන්ට හුස්ම ගන්න අමාරු වෙන්නේ ඇයි දන්නවද? ඒ බබාලාගේ ගර්ත තුළ පෘෂ්ඨාතති ශමකය (Surfactant) තවමත් නිපදවිලා නැති නිසා හුස්ම පිට කරන හැම වාරයකම ගර්ත ඇකිළිලා (බිඳ වැටිලා) යනවා! එතකොට කෘත්රිම Surfactant ලබා දීලා වෙන්ටිලේටර් (ICU Ventilator) ආධාරයෙන් ඒ පුංචි ජීවිත බේරගන්නේ අද ඔයා ඉගෙනගන්න මේ පාඩමේ මූලධර්මවලින්!
1. ශ්වසන පෘෂ්ඨවල ලක්ෂණ 4 සහ සත්ත්ව ශ්වසන ව්යූහ විවිධත්වය (NIE 5.3.4)
සතෙකුගේ දේහ ප්රමාණය හා සංකීර්ණතාව වැඩි වන විට පෘෂ්ඨික ක්ෂේත්රඵලය / පරිමා අනුපාතය (A/V අනුපාතය) අඩු වෙනවා. ඒ නිසා ඵලදායී ශ්වසන පෘෂ්ඨයක් සතුව අනිවාර්ය ලක්ෂණ 4ක් තිබිය යුතුමයි: (1) තෙත්ව හා වායුවලට පාරගම්යව පැවතීම (වායු දිය වී විසරණය වීමට), (2) ඉතා තුනී වීම (විසරණ දුර අවම කිරීමට), (3) විශාල පෘෂ්ඨික ක්ෂේත්රඵලයක් තිබීම, සහ (4) හොඳ රුධිර සැපයුමක් තිබීම (තීව්ර විසරණ අනුක්රමණයක් පවත්වා ගැනීමට). සත්ත්ව කාණ්ඩවල ශ්වසන ව්යූහ මතක තියාගන්න: දේහ පෘෂ්ඨය (නිඩාරියාවන්, පැතලි පණුවන්, ගැඩවිලා), බාහිර ජලක්ලෝම (කරදිය ඇනලිඩාවන්), අභ්යන්තර ජලක්ලෝම (ඉස්සන්, කූනිස්සන්, මත්ස්යයන්), ශ්වාසනාල පද්ධතිය (කෘමීන්), පත් පෙණහැලි / Book lungs (මකුළුවන්, ගෝනුස්සන්), සහ පෙණහැලි (උරගයන්, පක්ෂීන්, ක්ෂීරපායීන්; උභයජීවීන් සම හා පෙණහැලි භාවිත කරයි).
2. මානව ශ්වසන පද්ධතියේ ව්යූහය, ගර්ත සහ ඍණ පීඩන වාතන යන්ත්රණය (NIE 5.3.5)
වාතය ගමන් කරන නිවැරදි අනුපිළිවෙළ: නාස් විවර → නාස් කුහරය (රෝම හා ශ්ලේෂ්මල මගින් වාතය පෙරීම, උණුසුම් කිරීම හා තෙත් කිරීම) → ග්රසනිකාව (ආහාර ගිලින විට ස්වරාලය ඉහළට චලනය වී අපිජිහ්විකාව මගින් ශ්වාසනාල ද්වාරය වසා දමයි) → ස්වරාලය (ස්වර තන්තු දරන හඬ පෙට්ටිය) → ශ්වාසනාලය (කාටිලේජ වළලු මගින් නොඇකිළී තබයි) → වම් හා දකුණු ශ්වාසනාලිකා → අනුශ්වාසනාලිකා → ගර්ත ප්රනාල → ගර්ත (Alveoli).
- ශ්ලේෂ්මල ඉහළ නැංවුම (Mucus Escalator): ශ්වාසනාලයේ හා ශ්වාසනාලිකාවල පක්ෂ්මධර අපිච්ඡදයේ කලස් සෛල නිපදවන ශ්ලේෂ්මල මගින් දූවිලි හා ක්ෂුද්රජීවීන් රඳවාගෙන, පක්ෂ්ම සැලීම මගින් ග්රසනිකාව වෙත ඉහළට තල්ලු කර ගිලීමට සලස්වයි!
- පෙණහැලි හා ප්ලූරා පටල: හෘදයේ අග්රය වමට බරව පිහිටන නිසා වම් පෙණහැල්ල මඳක් කුඩා වන අතර ඛණ්ඩිකා 2කින් ද, දකුණු පෙණහැල්ල ඛණ්ඩිකා 3කින් ද සමන්විතයි! පෙණහැලි වටා ඇතුළු අන්තරංග ප්ලූරාව සහ පිටත පාර්ශ්වික ප්ලූරාව අතර තුනී තරල ස්තරයේ පෘෂ්ඨික ආතතිය නිසා උරස් බිත්තිය ප්රසාරණය වන විට පෙණහැලි ද ඒ සමඟම ප්රසාරණය වේ.
- ගර්තවල සුවිශේෂී අනුවර්තන: මිලියන ගණනක් වූ ගර්ත බිත්ති පක්ෂ්ම රහිත, ඉතා තුනී සරල ශල්කමය අපිච්ඡදයකින් හා ඝන කේශනාලිකා ජාලයකින් යුක්තයි. පක්ෂ්ම නැති නිසා විෂබීජ ගිල දැමීමට මහා භක්ෂාණු ඇති අතර, පෘෂ්ඨාතති ශමකය (Surfactant) මගින් පෘෂ්ඨික ආතතිය අඩු කර ගර්ත බිඳ වැටීම වළක්වයි!
| පියවර | ආශ්වාසය (Inspiration — සක්රිය ක්රියාවලියකි!) | ප්රශ්වාසය (Expiration — විවේකී විට අක්රියයි!) |
|---|---|---|
| පේශි ක්රියාකාරිත්වය | අන්තර්-පර්ශුක පේශි හා මහා ප්රාචීරය සංකෝචනය වේ (ප්රාචීරය පැතලි වේ; ගැඹුරු ආශ්වාසයේදී ගෙල, පිට හා පපු පේශි ද එක් වේ). | අන්තර්-පර්ශුක පේශි හා මහා ප්රාචීරය ඉහිල් වේ (ප්රාචීරය නැවත ගෝලාකාර වේ). |
| උරස් හා පෙණහැලි පරිමාව | උරස් කුහරයේ හා පෙණහැලිවල පරිමාව ඉහළ යයි. | උරස් කුහරයේ හා පෙණහැලිවල පරිමාව අඩු වේ. |
| පීඩන වෙනස හා වාත චලනය | පෙණහැලි තුළ පීඩනය වායුගෝලීය පීඩනයට වඩා අඩු වන නිසා පිටත සිට වාතය ඇතුළට ඇද ගනී (ඍණ පීඩන ශ්වසනය). | පෙණහැලි තුළ පීඩනය වායුගෝලීය පීඩනයට වඩා වැඩි වන නිසා වාතය පිටතට තල්ලු වේ. |
3. පෙණහැලි පරිමා, O₂-Hb වක්රය, CO₂ පරිවහනය සහ සුෂුම්නා ශීර්ෂක යාමනය
විභාගයේදී ස්පයිරොමීටර (Spirometer) ප්රස්තාරයක් දීලා පෙණහැලි පරිමාවන් 4 සහ ධාරිතා 4 ලකුණු කරන්න නිතරම අහනවා. ඉහත SVG ප්රස්තාරය Click කර Zoom කර මේ නිල අර්ථ දැක්වීම් හා අගයන් හරියටම බලාගන්න:
- උදම් පරිමාව (Tidal Volume / TV =
500 ml): විවේකීව සිටින වැඩිහිටියෙකු සාමාන්ය එක් ශ්වසනයකදී පෙණහැලි හරහා හුවමාරු කරගන්නා වාත පරිමාවයි. හැබැයි පොඩ්ඩක් හිතන්න — මේ500 mlන්150 mlක්ම නාස් කුහරය, ශ්වාසනාලය හා ශ්වාසනාලිකා කියන සන්නායක නාල තුළ වායු හුවමාරුවට කිසිසේත්ම දායක නොවී රැඳෙනවා; ඒකට අපි ව්යූහාත්මක මළ අවකාශය (Anatomical dead space =150 ml) කියනවා! - ආශ්වාසක අතිරේක පරිමාව (IRV): සාමාන්ය ආශ්වාසයකට පසුව බලපෑමක් යොදා වැඩිපුර ආශ්වාස කළ හැකි අතිරේක වාත පරිමාවයි.
- ප්රශ්වාසක අතිරේක පරිමාව (ERV): සාමාන්ය ප්රශ්වාසයකට පසුව ආයාසයකින් යුක්තව තවදුරටත් පිට කළ හැකි අතිරේක වාත පරිමාවයි.
- ශේෂ පරිමාව (Residual Volume / RV =
1200 ml): ප්රබලතම ගැඹුරු ප්රශ්වාසයකට පසුවත් පෙණහැලි තුළ බැහැර නොවී ඉතිරි වන වාත පරිමාවයි. - ශ්වසන ධාරිතා 4 (පරිමාවන් දෙකක හෝ වැඩි ගණනක එකතුව): ආශ්වාස ධාරිතාව
IC = TV + IRV; කෘත්යානුගත ශේෂ ධාරිතාවFRC = RV + ERV(සාමාන්ය ප්රශ්වාසයකට පසු පෙණහැලි තුළ ඉතිරිව ගර්ත නොඇකිළී අඛණ්ඩ වායු හුවමාරුව පවත්වා ගනී!); ජෛව ධාරිතාවVC = TV + IRV + ERV(ස්ත්රීන්ගේ3100 ml, පුරුෂයන්ගේ4800 ml); සහ මුළු පෙණහැලි ධාරිතාවTLC = TV + IRV + ERV + RV(6000 mlපමණ).
Hb + 4O2 ⇌ HbO8. ගර්තවල ඉහළ PO2 දී Hb සංතෘප්ත වී (O2 භාර ගැනීම), සක්රිය පටකවල අඩු PO2 දී O2 නිදහස් කරයි (O2 හර කිරීම). ව්යායාම කරන පටකවල CO2 වැඩි වී H+ වැඩි වීමෙන් (pH පහළ බැසීමෙන්) Hb වල O2 කෙරෙහි බන්ධුතාව අඩු වී විඝටන වක්රය දකුණට විස්ථාපනය වීමෙන් (Bohr ආචරණය) සක්රිය පටකවලට තවත් වැඩිපුර O2 නිදහස් කෙරේ!
70%: CO2 රක්තාණු තුළට විසරණය වී කාබොනික් ඇන්හයිඩ්රේස් එන්සයිමය මගින් CO2 + H2O ⇌ H2CO3 ⇌ HCO3- + H+ සාදා HCO3- ප්ලාස්මාවට පිට වේ;
(ii) කාබැමයිනොහිමොග්ලොබින් ලෙස — 23%: Hb හි ග්ලොබින් ප්රෝටීන කොටස සමඟ බැඳේ (O2 බැඳෙන හීම් ස්ථානය සමඟ තරග නොකරයි!);
(iii) ප්ලාස්මාවේ දිය වූ නිදහස් CO2 වායුව ලෙස — 7%.
H2CO3 → HCO3- + H+ නිසා pH අගය 7.4ට වඩා පහළ බසියි → සුෂුම්නා ශීර්ෂකයේ සහ මහා ධමනියේ හා ශීර්ෂපෝෂී ධමනිවල pH සංවේදක එය හඳුනාගෙන ප්රාචීරයට හා අන්තර්-පර්ශුක පේශිවලට සංඥා යවා ශ්වසනයේ ගැඹුර හා ශීඝ්රතාව වැඩි කරයි → වැඩිපුර CO2 පිට වී රුධිර pH නැවත 7.4 බවට පත් වේ! (සාමාන්ය තත්ත්වවලදී O2 මට්ටමේ බලපෑම ඉතා සුළු වන අතර O2 ඉතාම පහළ බැස්ස විට පමණක් මහා ධමනි/ශීර්ෂපෝෂී O2 සංවේදක ක්රියාත්මක වේ).