05.4🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රධර්මරාජ විද්යාලය — මහනුවර පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
1. කෘමීන්ගේ විවෘත සංසරණ පද්ධතියෙහි රුධිරවසාව (Haemolymph) තුළ ශ්වසන වර්ණක නොමැති වුවද, පියාසර කරන කෘමීන්ට ඉතා ඉහළ සෛලීය ශ්වසන ශීඝ්රතාවක් පවත්වා ගත හැක්කේ ඇයි?
විවරණය: කෘමීන්ගේ සුපිරිම රහස මේකයි! කෘමීන්ගේ රුධිරවසාව (Haemolymph) පෝෂක, හෝමෝන හා බහිස්ස්රාවී ඵල ගෙන ගියාට O2 හා CO2 පරිවහනයට දායක වෙන්නේ නෑ! ඒ වෙනුවට 'ශ්වාස ජිද්ර → ශ්වාසනාල (කයිටින් වළලු සහිත) → ශ්වාසනාලිකා (තෙත් තුනී අන්ධ කෙළවරවල්)' යන වායු නාල ජාලය කෙළින්ම සජීවී සෛලවල ප්ලාස්ම පටලය අසලටම විහිදී තිබෙනවා. වාතය තුළ O2 විසරණය ජලයට වඩා ලක්ෂ ගුණයකින් වේගවත් නිසා පියාසර පේශිවලට ක්ෂණිකව O2 ලැබේ! 05.4🏛️ පළාත් වාර විභාගදකුණු පළාත් අවසාන වාර විභාගය (2024) (2024)
2. මිනිසාගේ සාමාන්ය විවේකී 'ප්රශ්වාසය' (Exhalation at rest) සහ දැඩි ව්යායාමයකදී හෝ බැලූනයක් පිඹීමේදී සිදුවන 'බලවත් ප්රශ්වාසය' (Forced exhalation) අතර වෙනස කුමක්ද?
විවරණය: මේක Paper I බහුවරණවල හරිම ප්රසිද්ධ උගුලක්! 'විවේකී ප්රශ්වාසයේදී' කිසිම පේශියක් සංකෝචනය වෙන්නේ නෑ—මහා ප්රාචීරය (ආපසු ගෝලාකාරව ඉහළට එසවේ) සහ බාහිර අන්තර්පර්ශුක පේශි 'ඉහිල්' වීම නිසා පෙණහැලිවල ප්රත්යාස්ථතාවයෙන් උරස් පරිමාව අඩු වී පීඩනය වැඩි වීමෙන් වාතය අක්රියව පිටවේ. හැබැයි දුවද්දී, කහිද්දී හෝ බැලූනයක් පිඹිද්දී ('බලවත් ප්රශ්වාසය') 'අභ්යන්තර අන්තර්පර්ශුක පේශි' (පර්ශු පහළට හා ඇතුළට අදියි) + 'උදර පේශි' (උදර අවයව මගින් ප්රාචීරය ඉහළට තල්ලු කරයි) සක්රියව සංකෝචනය වේ! එහෙත් කොතරම් තදින් ප්රශ්වාස කළත් ශේෂ පරිමාව (RV ~1200 mL) පිට කළ නොහැක! 05.4🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රආනන්ද විද්යාලය — කොළඹ පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
3. සෑම පෙණහැල්ලක්ම වටා පිහිටි ද්විත්ව පටලමය 'ප්ලූරා මල්ල' (Pleural sac) සහ එහි අන්තර්ගත තුනී ප්ලූරා තරල ස්තරයේ ප්රධාන යාන්ත්රික කෘත්යය කුමක්ද?
විවරණය: පෙණහැලිවලටම කියලා කංකාල පේශි නෑ, පෙණහැලි පර්ශු කූඩුවට කණ්ඩරාවලින් ගැටගහලත් නෑ! එහෙනම් පර්ශු කූඩුවයි ප්රාචීරයයි ප්රසාරණය වෙද්දී පෙණහැල්ලත් ඒ එක්කම ඇදිලා ප්රසාරණය වෙන්නේ කොහොමද? උරස් බිත්තියට ඇලුණු 'බාහිර (බිත්තික) ප්ලූරාව' සහ පෙණහැල්ල මතුපිටට ඇලුණු 'අභ්යන්තර (අන්තරංග) ප්ලූරාව' අතර ඇති තුනී ප්ලූරා තරල පටලයේ පෘෂ්ඨික ආතතියෙන්—හරියට වතුර බිඳුවක් මැදට දැමූ අන්වීක්ෂ කදාවන් දෙකක් එක මත ලිස්සුවට ගලවන්න බෑ වගේ—ඝර්ෂණයකින් තොරව පෙණහැල්ල උරස් බිත්තිය සමඟ චලනය වෙනවා! (පපුවට පිහි ඇනුමක් වැනි තුවාලයකින් ප්ලූරා කුහරයට වාතය ගියොත් පෙණහැල්ල හැකිලී යයි — Pneumothorax). 05.4🏛️ පළාත් වාර විභාගමධ්යම පළාත් අවසාන වාර විභාගය (2024) (2024)
4. නිරෝගී තරුණයෙකුගේ උදම් පරිමාව (TV) 500 mL, ආශ්වාස සංචිත පරිමාව (IRV) 3100 mL, ප්රශ්වාස සංචිත පරිමාව (ERV) 1200 mL සහ ශේෂ පරිමාව (RV) 1200 mL වේ. ඔහුගේ විවේකී ශ්වසන ශීඝ්රතාව මිනිත්තුවකට වාර 14ක් නම්, ඔහුගේ 'ජීව ධාරිතාව' (VC), 'මුළු පෙණහැලි ධාරිතාව' (TLC) සහ මිනිත්තුවකට හුස්ම ගන්නා වායු පරිමාව පිළිවෙළින් කොපමණද?
විවරණය: පියවරෙන් පියවර හදමු:
1) ජීව ධාරිතාව (VC) = TV + IRV + ERV = 500 + 3100 + 1200 = 4800 mL (4.8 L).
2) මුළු පෙණහැලි ධාරිතාව (TLC) = VC + RV = 4800 + 1200 = 6000 mL (6.0 L).
3) මිනිත්තුවක විවේකී වාතන පරිමාව = TV × ශ්වසන වේගය = 500 mL × 14 min-1 = 7000 mL min-1 (7.0 L min-1)! (RV අගය VC එකට එකතු කරලා 6000 mL කියලා VC ගන්න එපා—ඒක තමයි මේ ගණනේ ප්රධාන උගුල!). 05.4🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රවිශාඛා විද්යාලය — කොළඹ පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
5. මානව වැඩිහිටි හිමොග්ලොබින් (HbA) අණුවේ ව්යූහය සහ ඔක්සිජන්-හිමොග්ලොබින් විඝටන වක්රය 'S-හැඩැති' (සිග්මොයිඩාකාර / Sigmoid) වක්රයක් වීමට හේතුව කුමක්ද?
විවරණය: චතුර්ථක ප්රෝටීනවලට හොඳම උදාහරණය වන හිමොග්ලොබින් (Hb) අණුවක 2α + 2β පොලිපෙප්ටයිඩ දාම 4ක් සහ මැද ෆෙරස් (Fe2+) අයනය බැගින් වූ 'හීම්' (Heme) කාණ්ඩ 4ක් ඇත—එබැවින් එක Hb අණුවකට O2 අණු 4ක් ප්රත්යාවර්තීව බැඳී Hb(O2)4 සෑදිය හැකියි (මෙය ඔක්සිකරණයක් නොව 'ඔක්සිජනීකරණයකි' — Fe2+ ලෙසම පවතී!). පළමු O2 අණුව බැඳුණු ගමන් අනෙක් උපඒකක 3හි හැඩය මඳක් වෙනස් වී O2 බන්ධුතාව වැඩි වන 'සහයෝගී බැඳීම' (Cooperativity) නිසා, සුළු PO2 වෙනසකදී විශාල O2 ප්රමාණයක් පටකවලට මුදා හැරිය හැකි තියුණු බෑවුමක් සහිත S-හැඩැති වක්රයක් ලැබේ! (රුධිරයේ O2 වලින් ~98.5%ක්ම යන්නේ Hb මගිනි; ප්ලාස්මාවේ දියවී යන්නේ ~1.5%ක් පමණි). 05.4🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රමලියදේව විද්යාලය — කුරුණෑගල පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
6. සංස්ථානික පටක කේශනාලිකා තුළදී CO2 රතු රුධිරාණු තුළට විසරණය වී බයිකාබනේට් අයන (HCO3-) බවට පත් වීමේ ක්රියාවලිය සහ එහිදී සිදු වන අයන හුවමාරුව පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: රතු රුධිරාණුව ඇතුළේ CO2 වලට වෙන රසායනික මැජික් එක බලන්න! ප්ලාස්මාවේ කාබොනික් ඇන්හයිඩ්රේස් නැති නිසා ප්ලාස්මාවේදී CO2 + H2O ප්රතික්රියාව ඉතාම මන්දගාමීයි. හැබැයි රතු රුධිරාණු තුළ ඇති 'කාබොනික් ඇන්හයිඩ්රේස්' (Zn2+ සහසාධක සහිත) එන්සයිමය ක්ෂණයකින් CO2 + H2O → H2CO3 → H+ + HCO3- සාදයි! සෑදෙන H+ අයන ටික හිමොග්ලොබින් අණුව අල්ලා ගන්නා නිසා රුධිරය ආම්ලික නොවී බේරෙනවා (Hb ස්වාරක්ෂකයක් ලෙස ක්රියා කරයි!). HCO3- ප්ලාස්මාවට යද්දී ආරෝපණ තුලිත කරන්න Cl- ඇතුළට එන අතර, පෙණහැලිවලදී මේ සම්පූර්ණ ප්රතික්රියාව ආපසු හැරී CO2 නිදහස් වී ප්රශ්වාස කෙරේ! 05.4🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රරිච්මන්ඩ් විද්යාලය — ගාල්ල පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
7. දුම්කොළ දුමෙහි (Tobacco smoke) අඩංගු ප්රධාන හානිකර සංඝටක තුනක් වන නිකොටින් (Nicotine), තාර (Tar) සහ කාබන් මොනොක්සයිඩ් (CO) මගින් මිනිස් සිරුරට ඇති කරන බලපෑම් නිවැරදිව ගළපා ඇති වරණය කුමක්ද?
විවරණය: දුම්වැටි දුමේ විෂ සංඝටක 4000කට වැඩි ප්රමාණයක් අතරින් ප්රධාන තුනේ බලපෑම් වෙන් කර හඳුනාගන්න:
1) තාර (Tar): ශ්වසන මාර්ගයේ පක්ෂ්ම අක්රිය/විනාශ කරයි + කුසලානාකාර සෛලවලින් සෙම වැඩි කරයි ('දුම්බොන්නාගේ කැස්ස / Smoker's cough') + DNA විකෘති කරන පිළිකාකාරක (Carcinogens) අඩංගු නිසා පෙණහැලි/මුඛ/උගුර පිළිකා ඇති කරයි.
2) නිකොටින් (Nicotine): මොළය ඇබ්බැහි කරවයි + පර්යන්ත රුධිර වාහිනී සංකෝචනය කර හෘද ස්පන්දනය හා රුධිර පීඩනය ඉහළ නංවයි + පට්ටිකා ඇලෙනසුලු බව වැඩි කරයි.
3) CO: කාබොක්සිහිමොග්ලොබින් සාදා O2 සැපයුම අඩු කර ධමනි කඨිනතාව හා හෘදයාබාධ අවදානමද වැඩි කරයි (අක්රිය දුම්පානයද / Passive smoking එලෙසම භයානකයි!). 05.4🏛️ පළාත් වාර විභාගබස්නාහිර පළාත් අවසාන වාර පරීක්ෂණය (2023)
8. මිනිස් රුධිරයේ CO2 වායුව පටකවල සිට පෙණහලු දක්වා පරිවහනය වන ප්රධානතම ආකාරය (ආසන්නව 70%) කුමක්ද?
විවරණය: පටක සෛලවල ස්වායු ශ්වසනයෙන් නිපදවෙන CO2 රුධිරය ඔස්සේ පෙණහලු දක්වා ආකාර තුනකින් පරිවහනය වෙනවා: ~7%ක් රුධිර ප්ලාස්මයේ දියවූ CO2 ලෙසත්, ~23%ක් හිමොග්ලොබින්හි ග්ලොබින් කොටසට බැඳුණු කාබමිනොහිමොග්ලොබින් ලෙසත්, ඉතිරි විශාලතම කොටස වන ~70%ක් පරිවහනය වන්නේ බයිකාබනේට් අයන (HCO3−) ලෙසයි! මෙහිදී CO2 රතු රුධිරාණු තුළට විසරණය වී එහි ඇති කාබොනික් ඇන්හයිඩ්රේස් එන්සයිමය මගින් H2O සමඟ එක්ව H2CO3 සාදා H+ සහ HCO3− බවට විඝටනය වන අතර, HCO3− අයන Cl− අයන සමඟ හුවමාරු වෙමින් රුධිර ප්ලාස්මයට නිදහස් වී පෙණහලු වෙත ගමන් කරයි. කාබොක්සිහිමොග්ලොබින් යනු විෂ කාබන් මොනොක්සයිඩ් (CO) හිමොග්ලොබින් හා බැඳීමෙන් සෑදෙන සංයෝගයයි. 05.4🏛️ පළාත් වාර විභාගබස්නාහිර පළාත් අවසාන වාර විභාගය (2023) (2023)
9. අස්ථික මත්ස්යයන්ගේ කරමල් පත්රිකා (Gill lamellae) තුළ ක්රියාත්මක වන 'ප්රතිධාරා හුවමාරු යන්ත්රණය' (Countercurrent exchange) ජලජ පරිසරයේ අඩු ද්රාව්ය ඔක්සිජන් ප්රමාණය හමුවේ අතිශය කාර්යක්ෂම වීමට හේතුව කුමක්ද?
විවරණය: සමගාමී ප්රවාහයකදී (Concurrent flow) ජලයත් රුධිරයත් එකම අතට ගියොත් 50%දී දෙක සමතුලිත වෙලා O2 විසරණය නතර වෙනවා. නමුත් මත්ස්ය කරමල්වල 'ප්රතිධාරා හුවමාරුවේදී' (Countercurrent exchange) රුධිරය ගලන්නේ ජලය ගලන දිශාවට ප්රතිවිරුද්ධ අතටයි! ඒ නිසා රුධිරය කේශනාලිකාවෙන් පිටවෙන්න ළං වෙද්දීත් ඊට මුණගැසෙන්නේ O2 උපරිමයෙන් පිරුණු අලුත්ම ජලයයි—එබැවින් මුළු දිග දිගේම PO2 අනුක්රමණයක් පවතින නිසා ජලයේ දියවී ඇති සුළු O2 ප්රමාණයෙන් >80%ක්ම උකහා ගත හැකියි! 05.4🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රරාජකීය විද්යාලය — කොළඹ වාර පරීක්ෂණය (2023) (2023)
10. මිනිසාගේ නාස් කුහරය, ශ්වාසනාලය සහ ශ්වාසනාල ආස්තරණය කරන 'ව්යාජ ස්තරීභූත පක්ෂ්මධර ස්තම්භික අපිච්ඡදය' සහ කුසලානාකාර සෛල මගින් ඉටු කරන 'ශ්ලේෂ්මල-පක්ෂ්මීය සෝපානය' (Mucociliary escalator) ක්රියා කරන්නේ කෙසේද?
විවරණය: නාස් කුහරයෙන් වාතය ඇතුළු වෙද්දී වැඩ 3ක් වෙනවා: (1) රුධිර කේශනාලිකා මගින් වාතය ශරීර උෂ්ණත්වයට 'උණුසුම් කිරීම', (2) තෙත් ශ්ලේෂ්මලයෙන් වාතය 'තෙත් කිරීම' (ආර්ද්රතාව වැඩි කිරීම), සහ (3) රෝම හා ශ්ලේෂ්මල මගින් දූවිලි/විෂබීජ පෙරීම හා ගන්ධ සංවේදනය. ශ්වාසනාලය හා ශ්වාසනාලවල පක්ෂ්ම (Cilia) නිරන්තරයෙන් 'ඉහළට' (ග්රසනිකාව දෙසට) ගසමින් දූවිලි රැඳුණු සෙම උගුරට ගෙනැවිත් නොදැනුවත්වම අන්නස්රෝතයට ගිල දමා ආමාශයේ HCl වලින් විෂබීජ විනාශ කරවයි! 05.4🎓 A/L විභාග ප්රශ්නA/L පසුගිය විභාගය (2023) (2023)
11. මානව පෙණහැලි ගර්ත බිත්තියෙහි (Alveolar wall) හමුවන සෛල වර්ග සහ 'පෘෂ්ඨක්රියක' (Surfactant) ද්රව්යයේ කායික විද්යාත්මක වැදගත්කම පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: සායනිකවත් A/L විභාගයටත් අතිශය වැදගත්! ගර්ත බිත්තියේ පක්ෂ්ම නැහැ! එහි ඇති සෛල තුන: (1) තුනී සරල ශල්කමය අපිච්ඡද සෛල (වායු විසරණයට), (2) 'පෘෂ්ඨක්රියක' (Surfactant — ෆොස්ෆොලිපිඩ + ප්රෝටීන) ස්රාවය කරන සෛල — මෙය සබන් දියරයක් මෙන් ගර්ත ඇතුළත තෙත් පටලයේ 'පෘෂ්ඨික ආතතිය' (Surface tension) අඩු කර ගර්ත හැකිලී ඇලී යාම වළක්වන අතර පෙණහැලි පිම්බීමට යන ආයාසය අඩු කරයි! (සති 33ට පෙර උපන් නොමේරූ බිලිඳුන්ගේ Surfactant හිඟ නිසා 'ළදරු ශ්වසන අපහසුතා සහලක්ෂණය / IRDS' ඇති වේ; ඊට කෘත්රිම Surfactant ලබා දේ), සහ (3) සියුම් අංශු/විෂබීජ ගිල දමන 'ගර්ත මහාභක්ෂාණු' (Alveolar macrophages)! 05.4🎓 A/L විභාග ප්රශ්නA/L පසුගිය විභාගය (2023) (2023)
12. මාතෘ වැඩිහිටි හිමොග්ලොබින් (HbA), භ්රෑණ හිමොග්ලොබින් (Fetal haemoglobin / HbF) සහ කංකාල පේශිවල පිහිටන 'මයෝග්ලොබින්' (Myoglobin) යන ශ්වසන වර්ණක තුනෙහි O2 විඝටන වක්ර එකම ප්රස්තාරයක ඇඳි විට ඒවායේ පිහිටීම සහ කෘත්යය පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: වමේ සිට දකුණට වක්ර 3 පිහිටන පිළිවෙළ මතක තියාගන්න: [මයෝග්ලොබින් (වඩාත්ම වමෙන් — Hyperbolic)] → [භ්රෑණ හිමොග්ලොබින් HbF (මැද — S-හැඩැති)] → [වැඩිහිටි හිමොග්ලොබින් HbA (දකුණෙන් — S-හැඩැති)]!
• වමට යන්න යන්න O2 බන්ධුතාව 'වැඩියි'!
• HbF (2α + 2γ දාම) මවගේ HbA ට වඩා වමෙන් තියෙන නිසා කලලබන්ධයේදී මවගේ HbA අතහරින O2 ටික කලලයේ HbF විසින් කෑදරකමින් උරා ගනී!
• මයෝග්ලොබින් (තනි පොලිපෙප්ටයිඩ දාමයයි, එක හීම් කාණ්ඩයයි — ඒ නිසා සහයෝගී බැඳීමක් නැතිව Hyperbolic වක්රයක් දෙයි!) පේශි තුළ හදිසි O2 ගබඩාවක් ලෙස ක්රියා කර පේශියේ PO2 ඉතාම පහළ වැටුණු විට (<20 mmHg) O2 නිදහස් කරයි!