ජීව විද්යාව හඳුන්වා දීම — ජීවයේ ලාක්ෂණික සහ සංවිධාන මට්ටම්
A/L ජීව විද්යාව ආරම්භ කරන පළමු ඒකකයෙන් අපි කතා කරන්නේ "ජීවය කියන්නේ ඇත්තටම මොකක්ද?", ගලක් හෝ රොබෝ කෙනෙක්ගෙන් සජීවී සෛලයක් වෙනස් වෙන ලාක්ෂණික ලක්ෂණ 7 මොනවාද, අණුවක ඉඳන් මුළු ජෛව ගෝලය වෙනකම් ජීවය පියවර 11කින් ගොඩනැගිලා තියෙන්නේ කොහොමද සහ මිනිසා මුහුණ දෙන ප්රධාන අභියෝග 7 විසඳන්න ජීව විද්යාව උදව් වෙන විදිහ ගැනයි.
ආයුබෝවන්! A/L ජීව විද්යාව (Biology) කියන ලස්සනම විෂයට ඔයාව සාදරයෙන් පිළිගන්නවා. ගොඩක් ළමයි Biology පටන් ගන්නකොටම සම්පත් පොතේ තියෙන බර වචන දැකලා බය වෙනවා — "මේවා කොහොමද කටපාඩම් කරන්නේ?" කියලා. හැබැයි ඇත්තම කතාව තමයි, ජීව විද්යාව කියන්නේ කටපාඩම් කරන විෂයයක් නෙමෙයි; ඔයාගේම ඇඟ ඇතුළේ සහ ඔයා වටේ තියෙන සජීවී ලෝකය වැඩ කරන හැටි තේරුම් ගන්න විෂයයක්!
අපි මේ පළමු පාඩම හරියටම ගුරුවරයෙක් ඔයා ළඟ ඉඳන් කතා කරලා කියලා දෙන විදිහට, පියවරෙන් පියවර තේරුම් ගමු. හැබැයි විභාගයේදී ලකුණු දෙන පටිපාටියට (Marking Scheme) අවශ්යම නිල වචන ටිකත් අපි එකක්වත් අතහරින්නේ නැතුව ලස්සනට මතක තියාගමු. හරි, එහෙනම් පටන් ගමුද?
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට ඔයාට මේ 1 වෙනි පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්න — දවසක ඔයා වෛද්ය පීඨයට ගිහින් රෝහලක හදිසි ප්රතිකාර ඒකකයේ (ICU) වැඩ කරනකොට, රෝගියෙක් ජීවතුන් අතර ඉන්නවද, එයාගේ ශරීරයේ අභ්යන්තර පරිසරය සමතුලිතද (සමස්ථිතිය / Homeostasis — රුධිර සීනි මට්ටම, pH අගය 7.4, ශරීර උෂ්ණත්වය 37°C), සෛලවල ශක්ති නිෂ්පාදනය (පරිවෘත්තිය / Metabolism) හරියට සිද්ධ වෙනවද කියලා තත්පර ගණනකින් තීරණය කරන්න වෙනවා. ඒ හැම වෛද්ය තීරණයකම මුල්ම අඩිතාලම තියෙන්නේ අද ඔයා ඉගෙනගන්න මේ පළමු ඒකකය ඇතුළෙයි!
1. "ජීවය" කියන්නේ මොකක්ද? අපි කොහොමද පණ තියෙන දෙයක් හඳුනාගන්නේ?
මම ඔයාගෙන් සරල ප්රශ්නයක් අහන්නම්. මේසයක් උඩ තියෙන ගල් කැටයකුයි, ඔයාගේ අතේ වහලා ඉන්න සමනලයෙකුයි ගත්තොත් — සමනලයාට "පණ තියෙනවා" (සජීවී) කියලත්, ගල් කැටය "අජීවී" කියලත් ඔයා එකපාරටම කියනවා නේද? හැබැයි විද්යාත්මකව "ජීවය" (Life) කියන දේ එක තනි වාක්යයකින් නිර්වචනය කරන්න අමාරුයි. ඒ වෙනුවට ජීව විද්යාඥයෝ කරන්නේ සජීවී ජීවීන් පමණක් පෙන්වන පොදු ලාක්ෂණික ලක්ෂණ 7ක් මගින් ජීවය හඳුනාගන්න එකයි.
පොඩ්ඩක් පරිස්සම් වෙන්න! ගින්දරත් "වැඩෙනවා" වගේ පේනවා, වාහනයකුත් ඉන්ධන දහනය කරලා "චලනය" වෙනවා, ලුණු කැටත් ද්රාවණයකදී "ලොකු වෙනවා". ඒත් ඒවා ජීවීන් නෙමෙයිනේ! ඇයි ඒ? මොකද සජීවී ජීවියෙක් වෙන්න නම් පහත තියෙන ලාක්ෂණික ලක්ෂණ 7ම සෛලීය පදනමක් මත පිහිටලා තියෙන්න ඕනේ. බලමු ඒ 7 මොනවාද කියලා:
- සංවෘත්තිය (Anabolism): සරල අණු එකතු කරලා ශක්තිය වැය කරමින් සංකීර්ණ අණු හදන ක්රියාවලි. (උදා: ප්රභාසංශ්ලේෂණයෙන් CO2 සහ H2O වලින් ග්ලූකෝස් සෑදීම, ඇමයිනෝ අම්ලවලින් ප්රෝටීන සෑදීම).
- අපවෘත්තිය (Catabolism): සංකීර්ණ අණු බිඳ හෙළලා ශක්තිය නිදහස් කරගන්නා ක්රියාවලි. (උදා: සෛලීය ශ්වසනයේදී ග්ලූකෝස් බිඳ හෙළා ATP නිපදවීම).
2. සංවෘත්තිය සහ අපවෘත්තිය — එක බැල්මකින් සංසන්දනය කරමු
ව්යුහගත රචනා සහ MCQ වලදී නිතරම අහන සංවෘත්තිය (Anabolism) හා අපවෘත්තිය (Catabolism) අතර වෙනස්කම් මේ වගුවෙන් තත්පර 30න් මතක තියාගන්න පුළුවන්:
| ලක්ෂණය | සංවෘත්තිය (Anabolism) | අපවෘත්තිය (Catabolism) |
|---|---|---|
| මූලික ක්රියාවලිය | සරල අණුවලින් සංකීර්ණ අණු සංශ්ලේෂණය කරයි (ගොඩනගයි). | සංකීර්ණ අණු සරල අණු බවට බිඳ හෙළයි. |
| ශක්ති භාවිතය | ශක්තිය අවශෝෂණය කරයි / වැය කරයි (Endergonic — ATP භාවිත කරයි). | ශක්තිය නිදහස් කරයි (Exergonic — ATP නිපදවයි). |
| ප්රධාන උදාහරණ | ප්රභාසංශ්ලේෂණය, ප්රෝටීන සංශ්ලේෂණය, DNA ප්රතිවලිතය. | සෛලීය ශ්වසනය, ආහාර ජීර්ණය. |
3. ජීව ලෝකයේ පුදුමාකාර විවිධත්වය සහ ජීව සංවිධාන මට්ටම් 11
අපේ පෘථිවියේ ඉන්න ජීවීන් දිහා බැලුවාම ඒගොල්ලන්ගේ ප්රමාණය, හැඩය සහ ජීවත් වෙන තැන් පුදුම හිතෙන තරම් විවිධයි (නිපුණතා මට්ටම 1.1.2):
- ප්රමාණයෙන් (Size): පියවි ඇසට පේන්නේවත් නැති මයික්රොමීටර
0.1 - 0.3 μmතරම් කුඩා Mycoplasma බැක්ටීරියාවේ ඉඳන්, මීටර100 mකටත් වඩා උස යෝධ රෙඩ්වුඩ් (Sequoia) ගස් සහ ටොන් 150ක් බර නිල් තල්මසා දක්වා ජීවීන් විහිදෙනවා! - වාසස්ථානවලින් (Habitats): සාමාන්ය වනාන්තර හා ගංගා විතරක් නෙමෙයි —
100°Cඉක්මවන උණු දිය උල්පත්, සාගර පතුලේ අධික පීඩනයක් සහිත ජල තාප විවර (Hydrothermal vents), මළ මුහුද වගේ අධික ලවණ ජලය සහ ඇන්ටාක්ටිකාවේ අයිස් තට්ටු ඇතුළේ පවා ආකිබැක්ටීරියා (Archaea) ජීවත් වෙනවා.
දැන් උඩ තියෙන රූප සටහන මත Click කරලා Zoom කරලා හොඳට බලන්න! පරමාණු එකතු වෙලා හැදෙන DNA වගේ අණුවක (Molecule) ඉඳන් පිළිවෙළින් ඉන්ද්රියිකා → සෛල → පටක → අවයව → අවයව පද්ධති → ජීවියා → ගහනය → ප්රජාව → පරිසර පද්ධතිය → ජෛව ගෝලය දක්වා පියවර 11ක් තියෙනවා.
මෙතනදී ඔයා අනිවාර්යයෙන්ම දැනගත යුතු සුපිරි සංකල්ප දෙකක් තියෙනවා:
- සෛලය (The Cell) — ජීවයේ මූලික ව්යූහමය හා කෘත්යමය ඒකකය: ඉන්ද්රියිකාවකට (උදා: මයිටොකොන්ඩ්රියමකට) තනිවම ජීවයේ ලක්ෂණ 7ම පෙන්වන්න බැහැ. ජීවයේ සියලුම ලක්ෂණ පෙන්විය හැකි කුඩාම ඒකකය වන්නේ සෛලයයි!
- මතුවන ගුණ / ආවිර්භූත ලක්ෂණ (Emergent Properties): මේක හරිම ලස්සන අදහසක්. බයිසිකලයක රෝද, චේන් එක, හැඬල් එක වෙන වෙනම ගොඩගහලා තිබ්බට ඒකෙන් ගමනක් යන්න බැහැනේ — හැබැයි ඒ ටික නිවැරදිව සම්බන්ධ කළාම "පැදගෙන යාමේ හැකියාව" අලුතින්ම මතු වෙනවා! ඒ වගේමයි: හරිතලවයේ තියෙන ක්ලෝරොෆිල් අණුයි, ප්රෝටීනයි වෙන වෙනම නළයකට දැම්මට ප්රභාසංශ්ලේෂණය වෙන්නේ නැහැ; ඒවා තයිලකොයිඩ පටලයේ නිශ්චිත සැලැස්මකට සංවිධානය වුණාම විතරයි ප්රභාසංශ්ලේෂණය කියන මතුවන ගුණය බිහි වෙන්නේ! දැන් ඔයාට පැහැදිලියි නේද "මතුවන ගුණ" කියන්නේ මොකක්ද කියලා?
4. මිනිසා මුහුණ දෙන අභියෝග 7 සහ ජීව විද්යාවේ වැදගත්කම (සංකල්ප සිතියම)
NIE ගුරු මාර්ගෝපදේශයේ (නිපුණතා මට්ටම 1.1.1) කෙලින්ම කියලා තියෙනවා ජීව විද්යාව අධ්යයනයේ වැදගත්කම ප්රධාන ක්ෂේත්ර 7ක් යටතේ සංකල්ප සිතියමකින් (Mind Map) තේරුම් ගත යුතුයි කියලා. රචනා ප්රශ්නයකට ආවොත් මේ කරුණු 7ම ලිව්වාම සම්පූර්ණ ලකුණු ඔයාගේ අතේ!