ජල විභවය (Ψw = Ψs + Ψp), රසෝද්ගමනය සහ ප්ලෝයම පරිවහනය
A/L විභාගයේ ගණනය කිරීම් සහ රචනා ප්රශ්න නිතරම එන ජල විභව සමීකරණය (Ψw = Ψs + Ψp), Rhoeo හා අර්තාපල් ප්රායෝගික පරීක්ෂණ, ඇපොප්ලාස්ට්-සිම්ප්ලාස්ට්-පාරපටල පථ හා කැස්පාරියන් පටිය, සංසක්ති-ආතති රසෝද්ගමන වාදය සහ ප්ලෝයම පීඩන-ප්රවාහ කල්පිතය (Pressure-Flow Hypothesis) පියවරෙන් පියවර තේරුම් ගනිමු.
දැන් අපි එන්නේ මුළු 04 වෙනි ඒකකයේම වැඩිම ලකුණු ප්රමාණයක් අරන් දෙන හදවත බඳු කොටසට! ගොඩක් ළමයි ජල විභවය (Ψw = Ψs + Ψp) ගණන් දැක්කම ධන-සෘණ ලකුණු පටලවා ගන්නවා. හැබැයි අද මේ විනාඩි 15 ඇතුළත අපි ජල විභව සමීකරණය, Rhoeo සහ අර්තාපල් ප්රායෝගික පරීක්ෂණ දෙක, කැස්පාරියන් පටිය, මීටර් 100ක් උසට වතුර අදින සංසක්ති-ආතති වාදය සහ ප්ලෝයම පීඩන-ප්රවාහ කල්පිතය කවදාවත් අමතක නොවෙන විදිහට ඔළුවට දාගමු!
🎓/🩺 විශ්වවිද්යාල ජෛව භෞතික විද්යාවේදී සහ වෛද්ය සායනික ප්රතිකාරවලදී ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
අද ඔයා ඉගෙනගන්න ආස්රැතිය සහ ද්රාව්ය/ජල විභව මූලධර්මය තමයි රෝහලක රෝගියෙකුට ශිරාගත සේලයින් (0.9% Normal Saline — Isotonic IV fluid) දෙනකොට රතු රුධිරාණු පුපුරා යාම හෝ හැකිලීම වළක්වන මූලිකම වෛද්ය නීතිය! මොළයේ ඉදිමුමක් (Cerebral edema) අඩු කරන්න Mannitol (අධි-අභිසාරක ද්රාවණයක්) දීලා ආස්රැතියෙන් වැඩිපුර තරලය රුධිරයට ඇදගන්නෙත් මේ නියමයෙන්මයි. ඒ වගේම විශ්වවිද්යාල කෘෂි හා ශාක ජෛව තාක්ෂණයේදී ලවණ හා වියළි පස්වල බෝග වගාව සැලසුම් කිරීමටත්, ප්ලෝයමය ඔස්සේ ගමන් කරන සංස්ථානික වල්නාශක හා දිලීරනාශක (Systemic herbicides/fungicides) නිපදවීමටත් මේ පරිවහන යාන්ත්රණ 100%ක්ම භාවිත වෙනවා.
1. කෙටි දුර සහ දිගු දුර ද්රව්ය පරිවහන ක්රම (NIE 4.2.3)
ශාකයක් ඇතුළේ ද්රව්ය ගමන් කරන ක්රම ප්රධාන කොටස් දෙකකට බෙදෙනවා — ATP වැය නොවන අක්රිය පරිවහනය සහ ATP වැය කර සාන්ද්රණ අනුක්රමණයට එරෙහිව සිදුකරන සක්රිය පරිවහනය:
- කෙටි දුර අක්රිය පරිවහන ක්රම 4:
- විසරණය (Diffusion): අණුවල තාප චලිතය නිසා සාන්ද්රණය වැඩි තැන සිට අඩු තැන දක්වා ස්වයංසිද්ධව චලනය වීම.
- ආස්රැතිය (Osmosis): වරණීය පාරගම්ය පටලයක් හරහා නිදහස් ජල අණු (ද්රාව්ය අණුවලට නොබැඳුණු ජල අණු) විසරණය වීම.
- නිපානය (Imbibition): ජලකාමී ද්රව්ය මගින් ජල අණු භෞතිකව අධිශෝෂණය (adsorb) කර ගැනීම (උදා: සෙලියුලෝස් සෛල බිත්ති සහ වියළි බීජාවරණ මගින් ජලය උරා ගැනීම).
- පහසු කළ විසරණය (Facilitated diffusion): ප්ලාස්ම පටලයේ ඇති විශේෂිත ප්රෝටීන නාලිකා (උදා: Aquaporins) හෝ වාහක ප්රෝටීන හරහා ATP රහිතව සාන්ද්රණ අනුක්රමණය ඔස්සේ ගමන් කිරීම.
- දිගු දුර පරිවහන ක්රමය — තොග ප්රවාහය (Bulk Flow / Mass Flow): ශෛලමය සහ ප්ලෝයමය තුළ දිගු දුරකට ද්රව්ය ගමන් කරන්නේ පීඩන අනුක්රමණයක් (වැඩි පීඩනයේ සිට අඩු පීඩනය දක්වා) ඔස්සේ ජලය හා ද්රාව්ය සියල්ල එකට ගලා යාමෙනි. විශේෂ ලක්ෂණය: තොග ප්රවාහය පටල හරහා සිදු නොවන අතර, ද්රාව්ය සාන්ද්රණ අනුක්රමණයෙන් ස්වාධීනව විසරණයට වඩා බොහෝ වැඩි වේගයකින් සිදුවේ!
2. ජල විභව සංකල්පය (Ψw = Ψs + Ψp) — ගණන් හදන්න ලේසිම ක්රමය!
📌 නිල නිර්වචනය: ජලය ගමන් කරන දිශාව තීරණය කරන, ද්රාව්ය සාන්ද්රණය සහ යොදනු ලබන භෞතික පීඩනය මගින් පාලනය වන (ජල අණුවල නිදහස් විභව ශක්තිය හා සම්බන්ධ) භෞතික ගුණාංගය ජල විභවය (Ψ හෝ Ψw) නම් වේ. ඒකකය මෙගාපැස්කල් (MPa) හෝ කිලෝපැස්කල් (kPa) වේ.
රන් නීතිය: බාධකයක් නොමැති නම් නිදහස් ජල අණු සෑම විටම ජල විභවය වැඩි ස්ථානයේ සිට ජල විභවය අඩු (වඩා සෘණ) ස්ථානය දක්වා ගමන් කරයි! (පරිස්සම් වෙන්න: -0.2 MPa යනු -0.8 MPa ට වඩා වැඩි ජල විභවයකි! එනම් ජලය යන්නේ -0.2 MPa → -0.8 MPa දෙසටයි!)
Ψw = Ψs + Ψp
- සංශුද්ධ ජලයේ Ψw = 0 MPa: සම්මත තත්ත්ව යටතේ (මුහුදු මට්ටමේ වායුගෝලීය පීඩනයේ සහ කාමර උෂ්ණත්වයේදී) විවෘත භාජනයක ඇති සංශුද්ධ ජලයේ
Ψs = 0 MPaසහΨp = 0 MPaනිසාΨw = 0 MPaවේ. - ද්රාව්ය විභවය / ආස්රැතික විභවය (Ψs): ජලයේ ද්රාව්ය (ඛනිජ අයන, සීනි) දියවන විට නිදහස් ජල අණු ප්රමාණය අඩු වන නිසා ඕනෑම ද්රාවණයක Ψs සෑම විටම සෘණ (-) අගයක් ගනී! මවුලිකතාව වැඩි වත්ම Ψs වඩාත් සෘණ වේ (උදා:
0.1 Mසුක්රෝස් ද්රාවණයකΨs = -0.23 MPa). - පීඩන විභවය (Ψp): වායුගෝලීය පීඩනයට සාපේක්ෂ භෞතික පීඩනයයි. මෙය ධන (+) හෝ ශුන්ය (0) හෝ සෘණ (-) විය හැකිය!
- සජීවී ශූන ශාක සෛලයක ශූනතා පීඩනය නිසා Ψp ධන (+) අගයක් ගනී.
- විශූන වූ (හෝ ආරම්භක විශූනතාවයේ ඇති) සෛලයක Ψp = 0 MPa වේ (එවිට
Ψw = Ψs!). - උත්ස්වේදනය සිදුවන ශෛලම වාහිනීවල ජලය ආතතියක් යටතේ ඇදෙන නිසා Ψp සෘණ (-) අගයක් ගනී (සාමාන්යයෙන්
-2 MPaටත් වඩා අඩුය!).
| බාහිර ද්රාවණ වර්ගය | ජල චලනය සහ සෛලයේ තත්ත්වය | සමතුලිතතාවයේදී සෛලයේ Ψ සංරචක |
|---|---|---|
| උප-අභිසාරක (Hypotonic) (උදා: සංශුද්ධ ජලය, Ψw = 0 MPa) |
බාහිර සිට සෛලය තුළට අන්තඃආස්රැතියෙන් ජලය ඇතුළු වේ → ප්රාක්ප්ලාස්ටය බිත්තිය මත තෙරපී සෛලය ශූන (Turgid) වේ (මෙය අකාෂ්ඨීය ශාකවලට සන්ධාරණය දෙයි). | සංශුද්ධ ජලයේ සමතුලිත වූ විට Ψp = |Ψs| වී Ψw = 0 MPa වේ. |
| උපරි-අභිසාරක (Hypertonic) (සෛලයට වඩා වැඩි සාන්ද්රණ ද්රාවණයක්) |
සෛලයෙන් පිටතට බහිඃආස්රැතියෙන් ජලය ඉවත් වේ → ප්රාක්ප්ලාස්ටය හැකිලී සෛල බිත්තියෙන් වෙන් වීම විශූන වීම (Plasmolysis) නම් වේ (ශාකය මැලවේ). | Ψp = 0 MPa වන අතර Ψw = Ψs (බාහිර ද්රාවණයේ Ψw ට සමාන වේ). |
| සම-අභිසාරක (Isotonic) (සෛලයට සමාන Ψw ඇති ද්රාවණයක්) |
ශුද්ධ ජල චලනයක් සිදු නොවේ → සෛලය ශ්ලථ (Flaccid / ආරම්භක විශූන) තත්ත්වයේ පවතී. | ශුද්ධ ජල ගමනක් නැත; Ψw(සෛලය) = Ψw(ද්රාවණය). |
• Practical 20 (Rhoeo / Tradescantia දම් පැහැති යටි අපිචර්මයේ Ψs සෙවීම): විවිධ සුක්රෝස් සාන්ද්රණවල (
0.15 M – 0.40 M) මිනිත්තු 20ක් තබා විශූන වූ සෛල ප්රතිශතය (Y) එදිරිව මවුලිකතාව (X) ප්රස්තාරගත කරයි. 50% සෛල විශූන වන (ආරම්භක විශූනතා) සුක්රෝස් සාන්ද්රණයේදී සෛලවල සාමාන්ය Ψp = 0 නිසා පටකයේ Ψs එම ද්රාවණයේ Ψs ට සමාන වේ!• Practical 21 (අර්තාපල් ආකන්ධ තීරුවල දිග වෙනස / Alocasia හබරල වෘන්ත තීරුවල වක්රතා වෙනස): දිග වෙනස් වීමේ % (හෝ වක්රතා වෙනසේ %) Y අක්ෂයේ ඇඳ, ප්රස්තාරය X අක්ෂය කපන ලක්ෂ්යය (වෙනස = 0% වන සම-අභිසාරක සාන්ද්රණය) සොයා වගුවෙන් ඊට අදාළ පටකයේ ජල විභවය (Ψw) නිර්ණය කරයි!
3. මුල තුළට ජලය හා ඛනිජ අවශෝෂණය සහ අරීය පරිවහන පථ 3
මූලකේශවලදී ජලය vs ඛනිජ අවශෝෂණයේ තීරණාත්මක වෙනස: පාංශු ද්රාවණයේ සිට මූලකේශ තුළට ජලය ඇතුළු වන්නේ අක්රියව ආස්රැතිය මගිනි. එහෙත් මූලකේශ තුළ K+ වැනි ඛනිජ අයන සාන්ද්රණය පාංශු ද්රාවණයට වඩා සිය ගුණයකින් (100×) පමණ වැඩි නිසා, ඛනිජ අයන අවශෝෂණය සාන්ද්රණ අනුක්රමණයට එරෙහිව ATP වැය කරමින් "සක්රිය පරිවහනයෙන්" සිදුවේ!
බාහිකය හරහා ශෛලමය දක්වා සිදුවන අරීය පරිවහනයේදී (Radial transport) මාර්ග 3ක් භාවිත වෙයි (උඩ රූප සටහන බලන්න):
- ඇපොප්ලාස්ට මාර්ගය (Apoplast pathway): ප්ලාස්ම පටලයට පිටතින් ඇති සියලුම අජීවී කොටස් — එනම් ජලකාමී සෛල බිත්ති, බහිෂ්සෛලීය අවකාශ සහ අජීවී ශෛලම වාහිනී/වාහකාහ කුහර ඔස්සේ ගමන් කිරීමයි. අඩුම ප්රතිරෝධයක් පෙන්වන නිසා බාහිකය හරහා වැඩිම ජල ප්රමාණයක් ගමන් කරන්නේ ඇපොප්ලාස්ට මාර්ගයෙනි!
- සිම්ප්ලාස්ට මාර්ගය (Symplast pathway): එක්වරක් ප්ලාස්ම පටලය හරහා සෛලයට ඇතුළු වූ පසු, සියලු සජීවී සෛලවල සයිටොසෝලය හා ඒවා යා කරන ප්ලාස්ම බන්ධ (Plasmodesmata) ඔස්සේ අඛණ්ඩව ගමන් කිරීමයි.
- පටල හරහා සම්ප්රේෂණ මාර්ගය (Transmembrane pathway): එක් සෛලයක ප්ලාස්ම පටලයෙන් පිටතට විත් ඊළඟ සෛලයේ ප්ලාස්ම පටලය හරහා නැවත නැවත පටල තරණය කරමින් ගමන් කිරීමයි.
🛑 කැස්පාරියන් පටිය (Casparian Strip) — අවසන් පිරික්සුම් ලක්ෂ්යය! බාහිකයේ ඇතුළතම ස්තරය වන අන්තශ්චර්මීය සෛලවල තිරස් හා අරීය බිත්තිවල ජලයට හා අයනවලට අපාරගම්ය ඉටිමය සුබෙරින් (Suberin) තැන්පත් වූ කැස්පාරියන් පටිය පිහිටයි. එය ඇපොප්ලාස්ට මාර්ගය අවහිර කරන නිසා සනාල සිලින්ඩරයට ඇතුළු වන සියලුම ජලය හා ඛනිජ අනිවාර්යයෙන්ම වරණීය පාරගම්ය ප්ලාස්ම පටලය හරහා (සිම්ප්ලාස්ටයට) ඇතුළු විය යුතුය. එමගින් අනවශ්ය/විෂ අයන ඇතුළුවීමත්, ශෛලමයේ අයන ආපසු පසට කාන්දු වීමත් වළක්වයි!
4. රසෝද්ගමනය (සංසක්ති-ආතති වාදය) සහ ප්ලෝයම පීඩන-ප්රවාහ කල්පිතය
(අ) ශෛලමයේ උඩුකුරු පරිවහනය — සංසක්ති-ආතති කල්පිතය (Cohesion-Tension Hypothesis)
සනාල සිලින්ඩරයට ඇතුළු වූ ජලය හා ඛනිජ (ශෛලම යුෂය) ගුරුත්වයට එරෙහිව ශාකයේ ඉහළට තොග ප්රවාහයෙන් ගමන් කිරීම රසෝද්ගමනය (Ascent of xylem sap) නම් වේ. මෙයට ශාකයේ කිසිදු ATP ශක්තියක් වැය නොවේ — සූර්ය ශක්තියෙන් සිදුවන උත්ස්වේදනය මගින් මෙහෙයවේ!
- උත්ස්වේදන චූෂණය / ආතතිය (Tension): පත්ර මධ්ය සෛල බිත්තිවලින් ජලය වාෂ්ප වන විට ඒවායේ
ΨwහාΨpදැඩි සෘණ අගයක් (ආතතියක්) ගනී. එම චූෂණය ශෛලමය දිගේ මුල් දක්වාම ඇදීමක් ඇති කරයි. - සංසක්තිය (Cohesion): ජල අණු අතර ඇති හයිඩ්රජන් බන්ධන (H-bonds) නිසා ජල අණු එකිනෙකට තදින් බැඳී අඛණ්ඩ ජල කඳක් ලෙස පවතී.
- ආසක්තිය (Adhesion): ජල අණු සහ ශෛලම බිත්තිවල ජලකාමී සෙලියුලෝස් අණු අතර ඇති ප්රබල ආකර්ෂණය නිසා ජල කඳ ගුරුත්වයෙන් පහළට කඩා නොවැටී රඳවා ගනී.
(ආ) ප්ලෝයම පරිසංක්රමණය — පීඩන-ප්රවාහ කල්පිතය (Pressure-Flow Hypothesis — NIE 4.2.4)
ප්ලෝයම යුෂයේ බරින් 30%ක්ම සුක්රෝස් වන අතර ඇමයිනෝ අම්ල, ශාක හෝමෝන හා ඛනිජ අයනද අඩංගු වේ. එය සීනි ප්රභවයේ (Source — පරිණත පත්ර) සිට සීනි අපායනය (Sink — වැඩෙන මුල්, අංකුර, ඵල) දක්වා 1 m/hour පමණ වේගයෙන් ධන පීඩනයක් යටතේ තොග ප්රවාහයක් ලෙස ගමන් කරයි (අර්තාපල් ආකන්ධ හා බල්බ ගබඩා කරන කාලයේදී අපායනයක් ලෙසත්, ප්රරෝහණය වන කාලයේදී ප්රභවයක් ලෙසත් ක්රියා කරයි!):
Ψs හා Ψw අඩු වේ.
Ψw වැඩි වේ → ජලය ආස්රැතියෙන් නැවත ශෛලමය වෙත ඉවත් වී පීඩනය අඩු වේ!
Ψs = -0.7 MPa සහ Ψp = +0.3 MPa නම් එහි Ψw කීයද? (-0.7 + 0.3 = -0.4 MPa!) දැන් එම සෛලය Ψw = -0.2 MPa ද්රාවණයක ගිල්වූවොත් ජලය යන්නේ කොහෙන් කොහාටද? (-0.2 > -0.4 නිසා ද්රාවණයේ සිට සෛලය තුළට ජලය ඇතුළු වේ!)