04.3🎓 A/L විභාග ප්රශ්නA/L පසුගිය විභාගය (2025) (2025)
1. ෆ්ලෝයම පරිසංක්රමණය පැහැදිලි කරන පීඩන–ප්රවාහ කල්පිතයට (Pressure–flow hypothesis) අනුව ප්රභවයේ (පරිණත පත්රයේ) සිට අපායනය (මුල) දක්වා ෆ්ලෝයම යුෂය ගමන් කිරීමේදී ශක්තිය (ATP) වැය වීම පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: පීඩන–ප්රවාහ යාන්ත්රණයේ (Münch hypothesis) හදවත මේකයි! (1) ප්රභවයේදී පත්ර මධ්ය සෛලවලට වඩා පෙනේර නළ–සහචර සෛල සංකීර්ණයේ සුක්රෝස් සාන්ද්රණය 2–3 ගුණයක් වැඩි නිසා, 'ෆ්ලෝයම බැර කිරීම' (Loading) සඳහා H+-ATPase පොම්පය හා H+/සුක්රෝස් සම-පරිවාහක මගින් ATP වැය වේ (සක්රියයි!). (2) එවිට පෙනේර නළයේ Ψs හා Ψw අඩු වී යාබද ශෛලමයෙන් ආස්රැතියෙන් (අක්රියව) ජලය ඇතුළු වී ඉහළ 'ධන ජලස්ථිතික පීඩනයක්' සාදයි. (3) අපායනයේදී සුක්රෝස් හර කිරීමෙන් (Unloading — සක්රියව හෝ අක්රියව) පීඩනය අඩු වන නිසා, ඉහළ ධන පීඩනයේ සිට අඩු පීඩනය දක්වා ෆ්ලෝයම යුෂය පෙනේර නළ දිගේ 'අක්රිය තොග ප්රවාහයකින්' ගලා යයි! 04.3🎓 A/L විභාග ප්රශ්නඅ.පො.ස. (උ.පෙළ) පසුගිය විභාග ආකෘතිය (2024)
2. සංශුද්ධ ජලයේ ජල විභවය (Ψw) සම්මත වායුගෝලීය පීඩනය යටතේ 0 MPa වේ. යම් ශාක සෛලයක ද්රාව්ය විභවය (Ψs) = -0.7 MPa සහ පීඩන විභවය (Ψp) = +0.3 MPa නම් එම සෛලයේ ජල විභවය කොපමණද?
විවරණය: ඕනෑම ශාක සෛලයක හෝ ද්රාවණයක ජල විභවය (Ψw) තීරණය වන්නේ ද්රාව්ය විභවය (Ψs — සැමවිටම සෘණ හෝ 0 වේ) සහ පීඩන විභවය (Ψp — ශූන සෛලයක ධන වේ) යන සංරචක දෙකේ වීජීය එකතුවෙනි: Ψw = Ψs + Ψp! දී ඇති අගයන් ආදේශ කළ විට Ψw = (−0.7 MPa) + (+0.3 MPa) = −0.4 MPa ලැබෙනවා. (මෙම සෛලය සංශුද්ධ ජලයේ Ψw = 0 MPa දැමුවහොත් ජලය 0 MPa සිට −0.4 MPa දෙසට ආස්රැතියෙන් සෛලය තුළට ඇතුළු වී Ψp = +0.7 MPa වන විට Ψw = 0 MPa ලෙස පූර්ණ ශූනතාවට පත්වේ). +1.0 MPa හා −1.0 MPa ලැබෙන්නේ ලකුණු නොසලකා 0.7 හා 0.3 එකතු කිරීමේදී වන අතර සාමාන්ය ශාක සෛලයක ජල විභවය +0.4 MPa වැනි ධන අගයක් නොගනී. 04.3🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රරාජකීය විද්යාලය — අවසාන වාර පරීක්ෂණය (2024)
3. ප්ලෝයම පරිසංක්රමණය (Phloem translocation) පිළිබඳ පීඩන-ප්රවාහ කල්පිතයට (Pressure-flow hypothesis) අනුව පහත ප්රකාශ සලකන්න: (අ) ප්රධාන වශයෙන් පරිවහනය වන කාබෝහයිඩ්රේටය සුක්රෝස් වේ. (ආ) ප්රභවයේදී පෙනේර නාල තුළට සුක්රෝස් පැටවීම සක්රිය ක්රියාවලියකි. (ඉ) ප්රවාහය සැමවිටම මුලේ සිට පත්ර දෙසට පමණක් ඒකදිශානතිකව සිදු වේ. මෙයින් නිවැරදි වන්නේ,
විවරණය: ප්ලෝයම පරිසංක්රමණය පැහැදිලි කරන පීඩන-ප්රවාහ කල්පිතයේ ප්රකාශ තුන විමසා බලමු: (අ) නිවැරදියි — ප්ලෝයම යුෂයේ ප්රධානතම කාබනික ද්රාව්යය වන්නේ රසායනිකව නිෂ්ක්රිය නිර්ඔක්සිහාරක ඩයිසැකරයිඩයක් වන සුක්රෝස් ය. (ආ) නිවැරදියි — ප්රභවයේදී (පරිණත පත්රවලදී) සහචර සෛල හා පෙනේර නාල ඒකක තුළට H+-සුක්රෝස් සහපරිවහනය මගින් ATP වැය කරමින් සුක්රෝස් සක්රියව පටවනු (Phloem loading) ලැබීමෙන් ශෛලමයෙන් ජලය ඇදී ධන ජලස්ථිතික පීඩනයක් ඇති වේ. (ඉ) වැරදියි! මුලේ සිට පත්ර දක්වා ඒකදිශානතිකව ගමන් කරන්නේ ශෛලම යුෂයයි; ප්ලෝයම පරිසංක්රමණය ප්රභවයේ සිට අපායනය (මුල්, ඵල, අල හෝ වැඩෙන අග්රස්ථ අංකුර) දෙසට ඉහළට හෝ පහළට ද්විදිශානතිකව සිදුවිය හැකිය! 04.3🏛️ පළාත් වාර විභාගබස්නාහිර පළාත් අවසාන වාර විභාගය (2024) (2024)
4. සජීවී ශාක සෛලයක් අධිආස්රැතික (Hypertonic) සුක්රෝස් ද්රාවණයක ගිල්වා තැබූ විට ප්ලාස්මච්ඡේදනයට (Plasmolysis) ලක් විය. එවිට සෛල බිත්තිය සහ හැකිලී ගිය ප්ලාස්ම පටලය අතර ඇති අවකාශය පිරී පවතින්නේ කුමකින්ද?
විවරණය: බොහෝ සිසුන් වරද්දගන්න සම්භාව්ය ආස්රැති ප්රශ්නයක්! ශාක සෛලයේ සෙලියුලෝස් සෛල බිත්තිය ජල අණුවලට මෙන්ම සුක්රෝස් වැනි ද්රාව්ය අණුවලටද 'පූර්ණ පාරගම්ය' (Freely permeable) ව්යූහයක් මිස අර්ධ පාරගම්ය පටලයක් නෙවෙයි. ඒ නිසා වරණීය පාරගම්ය ප්ලාස්ම පටලය හරහා බහිඃආස්රැතියෙන් ජලය පිටවී ප්රෝටොප්ලාස්මය සෛල බිත්තියෙන් ගැලවී මැදට හැකිලෙන (ප්ලාස්මච්ඡේදනය වන) විට, සෛල බිත්තියේ සිදුරු හරහා බාහිර 'අධිආස්රැතික සුක්රෝස් ද්රාවණය' කිසිදු බාධාවකින් තොරව ගලා විත් සෛල බිත්තිය හා හැකිලුණු ප්ලාස්ම පටලය අතර අවකාශය සම්පූර්ණයෙන්ම පුරවා ගන්නවා! 04.3🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රරාජකීය විද්යාලය — කොළඹ පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
5. හබරල (Alocasia) පත්ර වෘන්ත තීරු දික් අතට හතරට පලා විවිධ සුක්රෝස් ද්රාවණවල ගිල්වා ජල විභවය සෙවීමේ පරීක්ෂණයේදී, අඩු සාන්ද්රණ (මන්දආස්රැතික) ද්රාවණයක ගිල්වූ තීරුවක වක්ර වීම සිදුවන්නේ කුමන දෙසටද? ඊට හේතුව කුමක්ද?
විවරණය: මේක Paper II ව්යුහගත රචනාවලත් Paper I වලත් ලකුණු ගන්නම ඕන ප්රශ්නයක්! හබරල තීරුවේ පිටත පැත්තේ තියෙන්නේ ජලයට අපාරගම්ය 'උච්චර්මයක්' සහිත තද අපිචර්මයයි; ඇතුළත කැපූ පැත්තේ තියෙන්නේ තුනී බිත්ති සහිත මෘදුස්තර සෛලයි. මන්දආස්රැතික ද්රාවණයක (හෝ ජලයේ) දැමූ විට ඇතුළත මෘදුස්තර සෛල හොඳට ජලය උරාගෙන දික් වෙනවා, හැබැයි අපිචර්මය දික් වෙන්නේ නෑ—ඒ නිසා තීරුව අපිචර්මය පැත්තට (පිටතට) වක්ර වෙනවා! අධිආස්රැතික ද්රාවණයකදී මෘදුස්තර හැකිලෙන නිසා ඇතුළතට වක්ර වෙනවා. 04.3🏛️ පළාත් වාර විභාගමධ්යම පළාත් අවසාන වාර විභාගය (2024) (2024)
6. සෛල පටල හරහා ජල අණු ඉතා වේගයෙන් හා විශිෂ්ටව පහසුකම් සැලසූ විසරණය (Facilitated diffusion) මගින් ගමන් කිරීම සඳහා ශාක හා සත්ත්ව ප්ලාස්ම පටලවල පිහිටා ඇති විශේෂිත පාරපටල ප්රෝටීන නාලිකා හඳුන්වන්නේ කුමන නමකින්ද?
විවරණය: ප්ලාස්ම පටලය හරහා සිදුවන ජල පරිවහනයේ ඉතාම වැදගත් අණුක ව්යූහයක් මේක! පොස්ෆොලිපිඩ ද්විස්තරයේ මැද කලාපය නිර්ධ්රැවීය හා ජලභීතික නිසා ධ්රැවීය ජල අණුවලට ලිපිඩ ද්විස්තරය හරහා සෘජු සරල විසරණයෙන් යා හැක්කේ ඉතා සෙමින් පමණයි. නමුත් ශාක හා සත්ත්ව ප්ලාස්ම පටලවල (සහ තානප්ලාස්ටයේ) පිහිටි 'ඇක්වාපොරින්' (Aquaporins) නමැති විශේෂිත පාරපටල පරිවහන ප්රෝටීන නාලිකා හරහා තත්පරයට ජල අණු බිලියන ගණනකට කිසිදු ATP ශක්තියක් වැය නොකර (අක්රියව — පහසුකම් සැලසූ විසරණය / ආස්රැතිය මගින්) ජල විභව අනුක්රමණය දිගේ වේගයෙන් ගමන් කරන්න පුළුවන්! 04.3🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රවිශාඛා විද්යාලය — කොළඹ පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
7. ශාක සෛලවල ප්ලාස්ම පටලයේ පිහිටි H+-ATPase ප්රෝටෝන පොම්පය මගින් ගොඩනඟන විද්යුත්-රසායනික H+ අනුක්රමණය භාවිත කරමින් පහත කවර ද්රව්ය සම-පරිවහනය (Cotransport) කරගනු ලැබේද?
(අ) NO3- (නයිට්රේට්) අයන මූලකේශ තුළට H+ සමඟ ඇතුළු කර ගැනීම
(ආ) ෆ්ලෝයම බැර කිරීමේදී සුක්රෝස් අණු H+ සමඟ සහචර සෛල–පෙනේර නළ සංකීර්ණය තුළට ඇතුළු කර ගැනීම
(ඉ) ශෛලම වාහිනී තුළ ජලය උඩුකුරුව පොම්ප කිරීම
නිවැරදි ප්රකාශ වන්නේ,
විවරණය: ශාකවල සතුන්ගේ වගේ Na+/K+ පොම්පය වෙනුවට ප්රධාන පටල විභව ජනකය වන්නේ 'H+ ප්රෝටෝන පොම්පයයි'! එය ATP වැය කර H+ පිටතට පොම්ප කළාම, ඒ H+ ආපසු සාන්ද්රණ අනුක්රමණය ඔස්සේ ඇතුළට එන ශක්තිය පාවිච්චි කරලා (ද්විතීයික සක්රිය පරිවහනය / H+ සම-පරිවහනය මගින්) මුල්වලදී NO3- අයනත් (අ), පත්ර නාරටිවලදී සුක්රෝස් අණුත් (ආ) සාන්ද්රණ අනුක්රමණයට එරෙහිව ඇතුළට ගන්නවා! (ඉ) වැරදියි—ශෛලම ජල ගමන මළ නළ තුළ අක්රියව සිදු වේ. 04.3🎓 A/L විභාග ප්රශ්නA/L පසුගිය විභාගය (2024) (2024)
8. දිගු දුර පරිවහනයක් වන 'තොග ප්රවාහය' (Bulk flow / Mass flow) කෙටි දුර විසරණයෙන් හා ආස්රැතියෙන් වෙනස් වන ප්රධානතම ලක්ෂණය කුමක්ද?
විවරණය: ශාක හා සතුන්ගේ දිගු දුර පරිවහනයේ මූලිකම භෞතික මූලධර්මය මෙයයි! කෙටි දුර ආස්රැතියේදී ද්රාව්ය විභවය (Ψs) සහ පීඩන විභවය (Ψp) යන දෙකම බලපාන අතර වරණීය පාරගම්ය පටල හරහා ජලය පමණක් ගමන් කරයි. ඊට වෙනස්ව ශෛලම වාහිනීවල හා ෆ්ලෝයම පෙනේර නළවල (සහ රුධිර වාහිනීවල) සිදුවන 'තොග ප්රවාහය' (Bulk flow / Mass flow) ධාවනය වන්නේ ද්රාව්ය සාන්ද්රණ අනුක්රමණයෙන් ස්වායත්තව හුදෙක් 'පීඩන විභව අනුක්රමණය' (Ψp gradient) මගින් පමණයි! ශෛලමයේ ඍණ පීඩන (ආතති) අනුක්රමණයකින් ඇද ගැනීමත්, ෆ්ලෝයමයේ ධන ජලස්ථිතික පීඩන අනුක්රමණයකින් තල්ලු කිරීමත් නිසා ජලය හා එහි දිය වූ සියලු ද්රාව්ය එකම වේගයකින් එකට ගලා යනවා. 04.3🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රආනන්ද විද්යාලය — කොළඹ පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
9. ශෛලම වාහිනී තුළ ඍණ පීඩනයක් (ආතතියක්) යටතේ ජල කඳ ඉහළට ඇදී යන විට ශෛලම නළ ඇතුළතට හැකිලී කඩා වැටීම (Implosion / Collapse) වළක්වා ගැනීමට දායක වන ප්රධාන ව්යූහමය අනුවර්තනය කුමක්ද?
විවරණය: සරල ප්රායෝගික උදාහරණයකින් හිතන්න: තුනී ප්ලාස්ටික් බීම බටයකින් (Straw) තදින් උරනකොට ඇතුළත ඇති වන ඍණ පීඩනය නිසා බටයේ බිත්ති ඇතුළතට ඇකිලී කඩා වැටෙනවා නේද? උස ගසක ශෛලම වාහිනී හා වාහකාභ තුළ රසෝද්ගමනයේදී ඊටත් වඩා දැවැන්ත ඍණ පීඩනයක් (උත්ස්වේදන චූෂණ ආතතියක්) ක්රියාත්මක වෙනවා! පරිණත ශෛලම වාහිනී හා වාහකාභ මළ සෛල බැවින් ඒවායේ ශූන පීඩනයක් නැත; එම නළ ඇතුළතට හැකිලී කඩා වැටීම (Implosion) වළක්වා නළය විවෘතව රඳවා ගන්නේ ද්විතීයික සෛල බිත්තිවල වලයාකාර, සර්පිලාකාර හෝ ජාලාකාර රටාවලට තැන්පත් වී ඇති අතිශය දෘඪ හා ජල-අපාරගම්ය 'ලිග්නීන්' (Lignin) ඝනවීම් මගිනුයි! 04.3🏛️ පළාත් වාර විභාගවයඹ පළාත් අවසාන වාර විභාගය (2024) (2024)
10. ශෛලම පරිවහනය සහ ෆ්ලෝයම පරිසංක්රමණය එකිනෙක සංසන්දනය කරන පහත ප්රකාශ අතුරින් නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: වගුවක් වගේ මතක තියාගන්න: (1) ශෛලමය = මළ වාහිනී/වාහකාභ, ඒකදිශානතිකයි (මුල → කඳ → පත්ර), ඍණ පීඩන ආතතියකින් (Tension) ඇදී යයි, ජලය හා ඛනිජ අයන ගෙන යයි. (2) ෆ්ලෝයමය = සජීවී පෙනේර නළ ඒකක, එකවර විවිධ නළ ඔස්සේ ඉහළටත් (අග්රස්ථ/පුෂ්ප/ඵල වෙත) පහළටත් (මුල් වෙත) ගමන් කළ හැකියි, ධන ජලස්ථිතික පීඩනයකින් තල්ලු වේ, ජලය + 30%ක් පමණ සුක්රෝස් + ඇමයිනෝ අම්ල + ශාක හෝමෝන + සංචල ඛනිජ අයන හා mRNA පවා ගෙන යයි! 04.3🏛️ පළාත් වාර විභාගසබරගමුව පළාත් අවසාන වාර විභාගය (2024) (2024)
11. අපායනයකදී (උදා: වර්ධනය වන මුලක හෝ අර්තාපල් ආකන්ධයක) පෙනේර නළවලින් සුක්රෝස් ඉවත් වූ (Phloem unloading) පසු පෙනේර නළ තුළ ඉතිරි වන ජලයට කුමක් සිදුවේද?
විවරණය: මේක පීඩන–ප්රවාහ චක්රය සම්පූර්ණ කරන අන්තිම පුරුක! අපායනයේදී පෙනේර නළයෙන් සුක්රෝස් ඉවත් වී (හර වී) සෛල තුළදී ග්ලූකෝස් ලෙස ශ්වසනයට වැය වීම හෝ පිෂ්ටය බවට පත් වීම නිසා පෙනේර නළයේ ද්රාව්ය අඩු වී ජල විභවය (Ψw) ඉහළ යනවා (ශෛලමයේ Ψw ට වඩා වැඩි වෙනවා!). එවිට ජලය ආස්රැතිය මගින් ආපසු යාබද ශෛලම වාහිනී තුළට ගමන් කර නැවත ඉහළට ප්රතිචක්රීකරණය (Xylem recycling) වෙනවා! 04.3🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රරාහුල විද්යාලය — මාතර පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
12. පහත දැක්වෙන අවස්ථාවලදී ශාක සෛලයක් හා බාහිර ද්රාවණය අතර ජල විභව ගණනය කිරීම් සලකන්න:
සෛලයක ආරම්භක Ψs = -0.7 MPa සහ Ψp = +0.3 MPa වේ. මෙම සෛලය Ψs = -0.4 MPa වූ විවෘත සුක්රෝස් ද්රාවණයක ගිල්වනු ලැබේ.
මෙම පද්ධතිය පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: සුපිරිම බුද්ධි පරීක්ෂණ උගුලක්! බලන්න: සෛලයේ Ψw = Ψs + Ψp = (-0.7) + (+0.3) = -0.4 MPa! විවෘත බඳුනක ඇති සුක්රෝස් ද්රාවණයේ Ψp = 0 නිසා එහි Ψw = Ψs + 0 = -0.4 MPa! දෙපැත්තෙම ජල විභව හරියටම සමානයි (-0.4 MPa = -0.4 MPa). ඒ නිසා සෛලයේ Ψs වෙනස් වුණත් 'ශුද්ධ ජල චලනයක්' කොහෙත්ම සිදුවෙන්නේ නෑ—සෛලය එහි +0.3 MPa ශූනතාවයෙන්ම ගතික සමතුලිතතාවයේ පවතිනවා!