සත්ත්ව පටක ප්රධාන වර්ග 4 — අපිචර්ම, සම්බන්ධක, පේශි හා ස්නායු පටක
සත්ත්ව දේහයක අවයව ගොඩනගන ප්රධාන පටක වර්ග 4 වන අපිච්ඡද පටක (සරල හා ස්තරීභූත), සම්බන්ධක පටක (ලිහිල්/අරියල, තන්තුමය, මේද, රුධිරය, කාටිලේජ හා අස්ථි), පේශි පටක 3 (සිනිඳු, කංකාල, හෘත්) සහ ස්නායු පටක (නියුරෝන හා ග්ලියා සෛල) වල ව්යූහ-කෘත්ය සබඳතා සහ Biopsy / Histopathology වෛද්ය වැදගත්කම සරලව තේරුම් ගනිමු.
ආයුබෝවන්! අද අපි A/L ජීව විද්යාවේ ලස්සනම, ඒ වගේම විභාගයේදී වැඩිම ලකුණු ප්රමාණයක් තීරණය කරන දැවැන්තම ඒකකය — 05 වන ඒකකය: සත්ත්ව ආකාරය සහ ක්රියාකාරිත්වය (Animal Form & Function) — ආරම්භ කරනවා! ගොඩක් ළමයි 5 වෙනි පාඩමට ආස වුණාට පටක වර්ග ටිකයි, ඒවා පිහිටන තැන් ටිකයි පටලවා ගන්නවා. හැබැයි බය වෙන්න එපා! දැන් අපි බලමු හරියටම වෛද්ය පීඨයේදී අන්වීක්ෂයෙන් පටක බලන විදිහටම, කටපාඩම් නොකර තර්කානුකූලව මේ පටක වර්ග 4 ඔළුවට දාගන්නේ කොහොමද කියලා.
මුලින්ම "පටකයක්" (Tissue) කියන්නේ මොකක්ද කියලා NIE සම්පත් පොතේ නිල අර්ථ දැක්වීම බලමු: විශේෂිත කාර්යයක් හෝ කාර්ය කිහිපයක් ඉටු කිරීම සඳහා හැඩගැසුණු සෛල වර්ග එකක් හෝ වැඩි ගණනකින් යුතු සෛල සමූහයක් එකතු වුණාම අපි ඒකට පටකයක් කියනවා. සත්ත්ව දේහයක මේ වගේ ප්රධාන පටක වර්ග හතරක් (04) තියෙනවා: (1) අපිච්ඡද පටක, (2) සම්බන්ධක පටක, (3) පේශි පටක සහ (4) ස්නායු පටක.
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට පටක පරීක්ෂාව (Biopsy & Histopathology) ඔයාට ඕන වෙන්නේ ඇයි?
රෝහලකට ගැටිත්තක් හෝ සුව නොවන තුවාලයක් එක්ක රෝගියෙක් ආවාම, ඒක සාමාන්ය ඉදිමුමක්ද නැත්නම් පිළිකාවක්ද (Malignant cancer) කියලා ස්ථිරවම තීරණය කරන්නේ පටක පරීක්ෂාවකින් (Biopsy)! එතැනදී පටක රෝග විශේෂඥ වෛද්යවරයා (Histopathologist) අන්වීක්ෂයෙන් මුලින්ම බලන්නේ අපිච්ඡද සෛල තමන්ගේ සීමාව වන දරණු පටලය (Basement membrane) කඩාගෙන යටින් තියෙන සම්බන්ධක පටකය ඇතුළට ආක්රමණය වෙලාද කියලයි. දරණු පටලය නොකැඩී තිබුණොත් ඒක මුල්ම අවධියේ (Carcinoma in situ) පහසුවෙන් සුව කළ හැකි තත්ත්වයක්! දැන් ඔයාට තේරුණාද අද ඔයා ඉගෙනගන්න "දරණු පටලය" වෛද්ය විද්යාවේදී ජීවිතයක් බේරගන්න කොච්චර වැදගත්ද කියලා?
1. අපිච්ඡද පටක (Epithelial Tissues) — ශරීරයේ ආරක්ෂක ආස්තරණය
ඔයාගේ සමේ මතුපිට වගේම, ආහාර මාර්ගය, ශ්වාසනාලය, රුධිර නාල, වෘක්ක නාලිකා වගේ ඇඟ ඇතුළේ තියෙන හැම බටයකම හා කුහරයකම ඇතුළු බිත්තිය ආවරණය කරන්නේ අපිච්ඡද පටකයයි. විභාගයේදී අනිවාර්යයෙන්ම අහන අපිච්ඡද පටකයේ ලාක්ෂණික ලක්ෂණ 4 මේවායි:
- තදින් ඇසිරුණු සෛල: සෛල අතර අන්තර්සෛලීය අවකාශ ඉතාම අඩු නිසා ශක්තිමත් බාධකයක් (Barrier) විදිහට ක්රියා කරනවා.
- පෘෂ්ඨ දෙකක් පැවතීම (ධ්රැවීයතාව): සෑම අපිච්ඡදයකටම නිදහස්ව පිටතට හෝ කුහරයට විවෘත වුණු අග්රස්ථ පෘෂ්ඨයක් (Apical surface) සහ යටින් තියෙන දරණු පටලයට (Basement membrane) සම්බන්ධ වුණු පාදස්ථ පෘෂ්ඨයක් (Basal surface) තියෙනවා.
- රුධිර වාහිනී නොමැති වීම (Avascular): මේක සුපිරිම MCQ උගුලක්! අපිච්ඡද පටකය තුළ රුධිර වාහිනී නැහැ! එහෙනම් මේ සෛලවලට O2 සහ පෝෂක ලැබෙන්නේ කොහොමද? දරණු පටලයට පහළින් තියෙන සම්බන්ධක පටකයේ රුධිර කේශනාලිකාවල ඉඳන් විසරණය (Diffusion) මගින්!
- ඉහළ පුනර්ජනන හැකියාව: සීරීම්වලට ලක්වෙන නිසා සෛල විභාජනයෙන් ඉක්මනින් අලුත් සෛල හදාගන්නවා.
ප්රධාන කෘත්ය 3: (1) ආරක්ෂාව (යාන්ත්රික හානි, ව්යාධිජනක ක්ෂුද්රජීවීන් හා තරල හානියට එරෙහිව), (2) ස්රාවය (එන්සයිම, හෝමෝන, ශ්ලේෂ්මල, දහදිය), සහ (3) අවශෝෂණය (ආහාර මාර්ගයේදී පෝෂක උරාගැනීම).
දරණු පටලය මත ඇති සෛල ස්තර ගණන හා හැඩය අනුව අපිච්ඡද වර්ගීකරණය
දරණු පටලය උඩ තියෙන්නේ තනි සෛල ස්තරයක් නම් "සරල අපිච්ඡද" (Simple epithelium) කියලත්, සෛල ස්තර ගණනාවක් නම් "සංයුක්ත අපිච්ඡද" (Compound / Stratified epithelium) කියලත් වර්ග දෙකකට බෙදනවා (සංයුක්ත අපිච්ඡදවලට උදාහරණ දෙකක් සම්පත් පොතේ දීලා තියෙනවා: ස්තරීභූත ශල්කමය අපිච්ඡදය සහ මූත්රාශයේ තියෙන සංක්රාන්ති අපිච්ඡදය). දැන් මේ වගුවෙන් ප්රධාන අපිච්ඡද 5 එක බැල්මකින් සංසන්දනය කරමු:
| අපිච්ඡද වර්ගය | සෛල ස්තර හා හැඩය | ප්රධාන කෘත්යය | ශරීරයේ පිහිටන නිල NIE උදාහරණ |
|---|---|---|---|
| 1. සරල ශල්කමය (Simple Squamous) |
තැටියක් (පැතලි පිඟානක්) වැනි ඉතා තුනී තනි සෛල ස්තරයකි. | විසරණය හා කාන්දු වීම මගින් වේගවත් ද්රව්ය හුවමාරුව. | රුධිර කේශනාලිකා බිත්ති, පෙණහැලිවල ගර්ත (Alveoli), බෝමන් ප්රාවරයේ ඇතුළු බිත්තිය. |
| 2. සරල ඝනාකාර (Simple Cuboidal) |
දාදු කැට (Cube) හැඩැති තනි සෛල ස්තරයකි. | ස්රාවය සහ අවශෝෂණය සඳහා විශේෂණය වී ඇත. | වෘක්ක නාලිකා, තයිරොයිඩ් ග්රන්ථිය, ඛේට ග්රන්ථි. |
| 3. සරල ස්ථම්භික (Simple Columnar) |
විශාල ගඩොල් කැට (කුලුනු) හැඩැති දිගටි තනි සෛල ස්තරයකි. | ස්රාවය (ජීර්ණ යුෂ/ශ්ලේෂ්මල) හා සක්රිය අවශෝෂණය. | ආන්ත්රික ආස්තරණය (ක්ෂුද්රාන්ත්ර බිත්තිය). |
| 4. ව්යාජ ස්තරීභූත ස්ථම්භික (Pseudostratified) |
තනි සෛල ස්තරයකි! සෛල උසින් වෙනස් නිසා න්යෂ්ටි විවිධ මට්ටම්වල පිහිටයි; බොහෝ විට පක්ෂ්මධරයි. | ශ්ලේෂ්මල පටලයක් සාදා පක්ෂ්ම මගින් මතුපිට පෘෂ්ඨය හරහා ශ්ලේෂ්මල පැතිරවීම / ඉවත් කිරීම. | නාස් මාර්ගය, ශ්වාසනාලය (Trachea). |
| 5. ස්තරීභූත ශල්කමය (Stratified Squamous) |
සෛල ස්තර ගණනාවකි. දරණු පටලය අසල සෛල වේගයෙන් බෙදී පැරණි සෛල ප්රතිස්ථාපනය කරයි. | නිතර සීරීම් හා ඝර්ෂණයට ලක්වන පෘෂ්ඨ ආරක්ෂා කිරීම. | සමේ පිටත ප්රදේශය (අපිචර්මය), මුඛ ආස්තරණය, ගුදය, යෝනි මාර්ගය. |
2. සම්බන්ධක පටක (Connective Tissues) — ශරීරය බැඳ තබන සැකිල්ල හා පූරකය
අපේ ශරීරය තුළ වඩාත්ම බහුලව පවතින පටක වර්ගය තමයි සම්බන්ධක පටකය. අපිච්ඡද පටකයේ සෛල තදින් ඇසිරිලා තිබුණාට, සම්බන්ධක පටකයේ සැලැස්ම ඊට හාත්පසින්ම වෙනස්: මෙහි විවිධ තන්තු අඩංගු විශාල බහිස්සෛලීය පූරකයක් (Extracellular Matrix — ජෙලි වැනි අර්ධ ඝන, ද්රව හෝ දැඩි ඝන) ඇතුළේ විවිධ සෛල වර්ග විසිරිලා තියෙනවා.
සම්බන්ධක පටකයක හමුවන ප්රධාන සෛල වර්ග සහ තන්තු වර්ග 3 හොඳට මතක තියාගන්න:
- තන්තු සෛල (Fibroblasts): බහිස්සෛලීය පූරකයේ තන්තු ප්රෝටීන ස්රාවය කරන ප්රධාන සෛලයයි.
- මහා භක්ෂාණු (Macrophages): භක්ෂසෛලකතාවය මගින් ආගන්තුක බැක්ටීරියා/අංශු සහ මියගිය සෛල සුන්බුන් ගිල දමා පිරිසිදු කරයි.
- කුඹ සෛල (Mast cells): ඉතාම වැදගත් රසායන ද්රව්ය දෙකක් ස්රාවය කරනවා — (1) හෙපැරින් (Heparin): රුධිර නාල තුළ රුධිරය කැටි ගැසීම වළක්වන ස්වාභාවික ප්රතිකැටිකාරකය, සහ (2) හිස්ටැමින් (Histamine): ප්රදාහයේදී හා අසාත්මිකතාවලදී රුධිර වාහිනී විස්තාරණය කර පාරගම්යතාව වැඩි කරන රසායනය.
- තන්තු වර්ග 3: (1) කොලැජන් තන්තු — ඉහළ ආතන්ය ශක්තිය හා සුනම්යතාව සපයයි; (2) ජාලාකාර තන්තු (Reticular fibers) — සම්බන්ධක පටකය යාබද පටකවලට බැඳ තබයි; (3) ප්රත්යාස්ථ තන්තු (Elastic fibers) — ඇදීමෙන් පසු නැවත මුල් හැඩයට පත්වීමේ ප්රත්යාස්ථ බව ලබා දෙයි.
දැන් අපි NIE විෂය නිර්දේශයේ තියෙන සම්බන්ධක පටක ප්රධාන වර්ග 6 පියවරෙන් පියවර බලමු:
3. පේශි පටක වර්ග 3 — සිනිඳු, කංකාල හා හෘත් පේශි සංසන්දනය
ශරීරයේ සියලුම චලනවලට දායක වන්නේ සංකෝචනය හා ඉහිල් වීමේ හැකියාව ඇති ඇක්ටින් (Actin) සහ මයෝසින් (Myosin) ප්රෝටීන දරන පේශි පටකයයි. A/L II පත්රයේ නිතරම අහන පේශි වර්ග 3 සංසන්දනය මේ වගුවෙන් හොඳටම බලාගන්න:
| ලක්ෂණය | සිනිඳු පේශි (Smooth Muscle) | කංකාල පේශි (Skeletal Muscle) | හෘත් පේශි (Cardiac Muscle) |
|---|---|---|---|
| සෛල හැඩය හා ශාඛනය | තර්කු හැඩැති (දෙකෙළවර උල් වූ), ශාඛනය නොවූ සෛල. | දිගු සිලින්ඩරාකාර, ශාඛනය නොවූ තන්තු (සෛල කළඹක්). | සිලින්ඩරාකාර, ශාඛනය වූ (අතු බෙදුණු) සෛල. |
| න්යෂ්ටි සංඛ්යාව | තනි න්යෂ්ටියකි (ඒක න්යෂ්ටික — මැද පිහිටයි). | බහු න්යෂ්ටිකයි (ප්ලාස්ම පටලය අසල පර්යන්තව පිහිටයි). | ඒක න්යෂ්ටිකයි. |
| හරස් විලේඛ (සාකොමියර) | විලේඛ රහිතයි (සාකොමියර නැත). | පැහැදිලි විලේඛ සහිතයි (සාකොමියර ඇත). | විලේඛ සහිතයි (සාකොමියර ඇත). |
| අන්තරස්ථාපිත මඬල | නැත. | නැත. | ඇත! (සෛල අතර වේගවත් සංඥා හුවමාරුවට හා සමකාලික සංකෝචනයට උදව් වේ). |
| ස්නායු පාලනය | අනිච්ඡානුගයි (සෙමින් සංකෝචනය වේ). | ඉච්ඡානුගයි (වේගවත් සංකෝචන, ඉක්මනින් විඩාවට පත්වේ). | අනිච්ඡානුග හා ස්වයංජනකයි (ජීවිත කාලයම විඩාවකින් තොරව රිද්මයානුකූලව ස්පන්දනය වේ). |
| ශරීරයේ පිහිටීම | ආහාර මාර්ග බිත්ති (මත් ගෑම, ක්රමාකුංචනය), මූත්රාශය, ධමනි බිත්ති. | ඛණ්ඩරා මගින් අස්ථිවලට (කංකාල පද්ධතියට) සවි වී පවතී. | හෘදයේ බිත්තියේ (මයෝකාඩියමේ) පමණි! |
4. ස්නායු පටකය — නියුරෝන සහ නියුරොග්ලියා (ග්ලියා සෛල)
බාහිර හා අභ්යන්තර උත්තේජ හඳුනාගෙන විද්යුත් ආවේග ලබා ගැනීම, සැකසීම සහ සම්ප්රේෂණය කරන්නේ ස්නායු පටකයයි. ගොඩක් අය හිතන්නේ ස්නායු පටකයේ තියෙන්නේ නියුරෝන විතරයි කියලා — හැබැයි ඇත්තටම එහි ප්රධාන සෛල වර්ග දෙකක් තියෙනවා:
- නියුරෝන (Neurons): ස්නායු පද්ධතියේ මූලික ව්යූහමය හා කෘත්යමය ඒකකයයි. දර්ශීය චාලක නියුරෝනයක ප්රධාන කොටස් 3ක් තියෙනවා:
- සෛල දේහය (Cell body): න්යෂ්ටිය හා සෛල ඉන්ද්රියිකා අඩංගු වන අතර ආවේග සැකසීමට දායක වේ.
- අනුශාඛිකා (Dendrites): අතු බෙදුණු කෙටි ප්රසර — වෙනත් නියුරෝනවලින් පැමිණෙන ආවේග ලබාගෙන සෛල දේහය දෙසට ගෙන එයි.
- අක්සනය (Axon): සෛල දේහයේ සිට වෙනත් නියුරෝන, පේශි හෝ ග්රන්ථි වෙත ආවේග ඉවතට සම්ප්රේෂණය කරන දිගු තන්තුවයි. පෘෂ්ඨවංශී අක්සන බොහොමයක් මයලින් කොපුවකින් (Myelin sheath) පරිවරණය වී ඇති අතර, ඒ අතර හිඩැස් රැන්වියර් ගැට (Nodes of Ranvier) ලෙසත්, කෙළවර උපාගම අග්රස්ථ (Synaptic terminals) ලෙසත් හඳුන්වනවා. අක්සන රාශියක් කළඹක් සේ එකතු වීමෙන් "ස්නායුවක්" (Nerve) සෑදෙනවා!
- නියුරොග්ලියා / ග්ලියා සෛල (Neuroglia / Glial cells): මේවා ස්නායු ආවේග සම්ප්රේෂණය කරන්නේ නැහැ! ඒ වෙනුවට නියුරෝනවලට අත්යවශ්ය කාර්යයන් 5ක් ඉටු කරනවා (NIE ලකුණු දීමේ පටිපාටියට මේ වචන 5ම වැදගත්): (i) ස්නායු සෛලවලට සන්ධාරණය සැපයීම, (ii) පෝෂණය සැපයීම, (iii) මයලින් මගින් ස්නායු සෛල පරිවරණය කිරීම, (iv) ස්නායු සෛලවල අඩුව සම්පූර්ණ කරමින් අවකාශ පිරවීම, සහ (v) ස්නායු සෛලවල කෘත්ය නිසි ලෙස හැසිරවීම (අයන තුල්යතාව යාමනය).