ශාක පටක පද්ධති, විභාජක පටක සහ ප්රාථමික හා ද්විතීයික වර්ධනය
ශාකයක ජීවිත කාලය පුරාම අලුත් සෛල හදන විභාජක පටක වර්ග 3, චර්මීය, පූරක හා සනාල පටක පද්ධතිවල ව්යූහ-කෘත්ය සම්බන්ධතා, ඒකබීජපත්රී හා ද්විබීජපත්රී මුලේ හා කඳේ හරස්කඩ වෙනස්කම් මෙන්ම සනාල කැම්බියම හා වල්ක කැම්බියම මගින් දැවමය කඳක් (වර්ධක වළලු, එලය හා අරටුව) ගොඩනැගෙන හැටි කතා කරන භාෂාවෙන් ඉගෙන ගනිමු.
ආයුබෝවන්! A/L ජීව විද්යාවේ 04 වෙනි ඒකකය — "ශාක ආකාරය සහ ක්රියාකාරිත්වය" (Plant Form & Function) පාඩම් මාලාවට ඔයාව ආදරයෙන් පිළිගන්නවා. ගොඩක් ළමයි උද්භිද විද්යාව (Botany) කොටස දැක්ක ගමන් "අයියෝ ගස්වල පටකයි හරස්කඩවලුයි හරිම කම්මැලියිනේ!" කියලා හිතනවා. හැබැයි පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්නකෝ — එක තැනකට වෙලා හෙල්ලෙන්නේවත් නැතුව ඉන්න ගහක්, මීටර් 100ක් උසට වතුර පොම්ප කරගෙන, අවුරුදු සිය ගාණක් කුණාටුවලට ඔරොත්තු දීලා කෙළින් හිටගෙන ඉන්නේ කොයිතරම් සුපිරි ඉංජිනේරු සැලැස්මක් ඇතුළේ තියෙන නිසාද?
අද අපි මේ 04.1 පාඩමෙන් (NIE නිපුණතා මට්ටම් 4.1.1 සහ 4.1.2) හරියටම ගුරුවරයෙක් ඔයා ළඟ ඉඳන් අන්වීක්ෂ කදාවක් පෙන්න පෙන්න කියලා දෙන විදිහට, ශාකවල විභාජක පටක, පටක පද්ධති 3, මුලේ හා කඳේ හරස්කඩ වෙනස්කම් සහ දැවමය කඳක ද්විතීයික වර්ධනය එකින් එක නිරවුල්ව තේරුම් ගමු!
🎓 විශ්වවිද්යාල අධ්යාපනයේදී හා ප්රායෝගික විද්යා ක්ෂේත්රයේදී (ජෛව තාක්ෂණය, ඖෂධ ශාක විද්යාව හා කෘෂි විද්යාව) ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
විශ්වවිද්යාලයේදී කෘෂි ජෛව තාක්ෂණය (Agricultural Biotechnology) හදාරන විද්යාඥයෝ වෛරසවලින් තොර නීරෝගී කෙසෙල්, ඕකිඩ් හෝ අර්තාපල් පැළ ලක්ෂ ගණනක් පටක රෝපණය (Micropropagation / Meristem Culture) මගින් හදන්නේ අද ඔයා ඉගෙනගන්න අග්රස්ථ විභාජක පටකය කපලා අරගෙනයි! ඒ වගේම ඖෂධවේදය හා ශාක රසායන විද්යාවේදී (Pharmacognosy) ශාක පොත්තෙන් සහ අරටුවෙන් පිළිකා නාශක (Taxol), මැලේරියා ඖෂධ (Quinine) හෝ කුරුඳු පොතු නිවැරදිව වෙන් කරගන්නත්, වන විද්යාවේදී (Forestry & Dendrochronology) දැව තත්ත්ව පරීක්ෂාව සහ වාර්ෂික වළලු මගින් පැරණි දේශගුණ විපර්යාස කියවන්නත් මේ පටක විද්යා දැනුම 100%ක්ම භාවිත වෙනවා.
1. විභාජක පටක (Meristematic Tissues) — ශාකයේ "සදාකාලික තරුණ" සෛල කර්මාන්තශාලාව!
සතෙකුගේ නම් යම් වයසකදී උස යන එක නතර වෙනවා නේද? හැබැයි ශාකයක ජීවිත කාලය පුරාම අලුත් මුල්, කඳන්, පත්ර දිගටම හදන්න පුළුවන්. ඒකට රහස තමයි ශාක දේහයේ තියෙන විභේදනය නොවූ සෛල සහිත "විභාජක පටක" (Meristems). සුදුසු තත්ත්ව යටතේ මේවා අනූනනයෙන් දිගටම බෙදෙමින් අලුත් සෛල නිපදවනවා (සමහර කාලවලදී විභාජකවලට සුප්ත කාලයක්ද ගත කළ හැකියි).
විභාගයේදී නිතරම අහන විභාජක සෛලවල නිල ලාක්ෂණික ලක්ෂණ (NIE සම්පත් පොතට අනුව) මොනවාද බලමු:
- සියල්ලම සජීවී (ජීවී) සෛල වෙනවා.
- සෛල සමවිෂ්කම්භිකයි (දළ වශයෙන් ගෝලාකාර හෝ කුඩා බහුතල හැඩැතියි), සෛල අතර අන්තර් සෛලීය අවකාශ නැහැ.
- ව්යූහමය හා කෘත්යමය වශයෙන් තවමත් විභේදනය වී නැහැ.
- පැහැදිලි විශාල මධ්ය න්යෂ්ටියක් සහ ඝන සෛල ප්ලාස්මයක් සහිතයි (රික්තක නොමැති හෝ ඉතාම කුඩායි; තුනී ප්රාථමික සෙලියුලෝස් බිත්තියක් පමණක් දරයි).
- අඛණ්ඩව අනූනනයෙන් බෙදී ගුණනය වීමේ හැකියාව දරනවා.
ශාක දේහයේ පිහිටන ස්ථානය අනුව විභාජක පටක ප්රධාන වර්ග තුනකට (03) බෙදෙනවා:
- අග්රස්ථ විභාජක (Apical Meristems): මූලාග්රවල සහ ප්රරෝහ අග්රස්ථවල (අග්රස්ථ හා කක්ෂීය අංකුරවල) පිහිටයි. අලුත් සෛල එක් කරමින් ශාක කඳේ හා මුලේ දිග වැඩි කරයි — එනම් "ප්රාථමික වර්ධනයට" (Primary Growth) දායක වේ.
- පාර්ශ්වික විභාජක (Lateral Meristems): කාෂ්ඨීය ශාකවල කඳේ හා මුලේ දික් අක්ෂයට සමාන්තරව සිලින්ඩරාකාරව පිහිටන සනාල කැම්බියම (Vascular cambium) සහ වල්ක කැම්බියම (Cork cambium) මීට අයත් වේ. මේවායින් කඳේ හා මුලේ වට ප්රමාණය / පරිධිය (විෂ්කම්භය) වැඩි කරයි — එනම් "ද්විතීයික වර්ධනයට" (Secondary Growth) දායක වේ.
- අන්තරස්ථ විභාජක (Intercalary Meristems): තෘණ ශාක (උදා: තණකොළ, උණ, වී) වැනි ඇතැම් ඒකබීජපත්රී ශාකවල පර්ව පාදස්ථවල සහ පත්ර පාදස්ථවල පිහිටයි. පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්න — හරකෙක් තණකොළ කෑවාට පස්සේ හෝ තණකොළ කපන මැෂිමෙන් කැපුවාට පස්සේත් කැඩී ගිය තණකොළ පත්ර ආයෙත් ඉක්මනින් දික් වෙන්නේ මේ අන්තරස්ථ විභාජක නිසයි!
2. අග්රස්ථයේ කලාප 3 සහ මූලාග්රය vs ප්රරෝහ අග්රස්ථය සැසඳීම
මුලක හෝ කඳක අග්රස්ථයේ සිට ඉහළට (හෝ පසුපසට) බැලුවොත් එකිනෙකට අතිපිහිත (overlap) වූ අනුයාත කලාප 3ක් හමුවෙනවා:
විභාගයේ II පත්රයේ කෙලින්ම සංසන්දනය කරන්න අහන මූල අග්රස්ථය සහ ප්රරෝහ (කඳ) අග්රස්ථය අතර ව්යූහීය වෙනස්කම් මේ වගුවෙන් බලමු:
| ලක්ෂණය | මූල අග්රස්ථය (Root Apex) | ප්රරෝහ / කඳ අග්රස්ථය (Shoot Apex) |
|---|---|---|
| ආරක්ෂක ආවරණය | පසේ ඝර්ෂණයෙන් ආරක්ෂා වීමට මූලාග්ර කොපුවකින් (Root cap) ආවරණය වී පවතී. | මූලාග්ර කොපුවක් නැත; ඇඟිලි වැනි නෙරුම් ලෙස වැඩෙන පත්ර මූලාකෘතිවලින් (Leaf primordia) ආවරණය වේ. |
| අලුත් සෛල නිපදවන දිශාව | මූලාග්ර විභාජකයෙන් දෙපසටම (පිටතට මූලාග්ර කොපුවටත්, ඇතුළට මුල දෙසටත්) නව සෛල නිපදවයි. | ප්රරෝහ අග්රස්ථ විභාජකය (බුබුළාකාර සෛල සමූහය) එක් දිශාවකට පමණක් (ඇතුළට / කඳ දෙසට පමණක්) නව සෛල නිපදවයි. |
| පාර්ශ්වික උපාංග | පත්ර මූලාකෘති හෝ කක්ෂීය අංකුර දක්නට නොලැබේ (පාර්ශ්වික මුල් හටගන්නේ ගැඹුරින් පිහිටි පරිචක්රයෙන් අන්තර්ජන්යවයි). | පත්ර මූලාකෘති සහ පාර්ශ්වික ශාඛා බවට පත්වන කක්ෂීය අංකුර විභාජක බහිර්ජන්යව පිහිටයි. |
3. ශාක පටක පද්ධති තුන (03) — ව්යූහය සහ කෘත්යය අතර සුපිරි ගැළපීම
ඕනෑම සනාල ශාකයක මුල, කඳ සහ පත්ර යන සෑම අවයවයක්ම සැකසී තිබෙන්නේ ප්රධාන පටක පද්ධති 3කින්:
(අ) චර්මීය පටක පද්ධතිය (Dermal Tissue System)
- අපිචර්මය (Epidermis): ප්රාථමික ශාක දේහයේ පිටතින්ම තදින් ඇසුරුණු තනි සජීවී සෛල ස්තරයකි. භෞමික කොටස්වල (කඳේ හා පත්රවල) ජල හානිය අවම කිරීමට ඉටිමය උච්චර්මයක් (Cuticle) ස්රාවය කරයි (මුල්වල අපිචර්මයේ උච්චර්මයක් නැත!).
- විශේෂිත අපිචර්මීය ව්යූහ: වායු හුවමාරුව හා උත්ස්වේදනය පාලනය කරන පාලක සෛල (Guard cells) — මතක තියාගන්න: හරිතලව දරන එකම අපිචර්මීය සෛල වර්ගය පාලක සෛලයි! — ජල අවශෝෂණ පෘෂ්ඨීය වර්ගඵලය වැඩි කරන ඒකසෛලික මූලකේශ (Root hairs), සහ කෘමි ප්රහාර හා අධික ආලෝකය/උත්ස්වේදනය අඩු කරන ට්රයිකෝම / අපිචර්මීය රෝම (Trichomes).
- පරිචර්මය (Periderm): ද්විතීයික වර්ධනය සිදුවන කාෂ්ඨීය කඳන් හා මුල්වල අපිචර්මය පිපිරී ගැලවී යන විට එය ප්රතිස්ථාපනය කරන සුබෙරින් සහිත ආරක්ෂක පටකයයි.
(ආ) පූරක පටක පද්ධතිය (Ground Tissue System)
චර්මීය හා සනාල පටක හැර ඉතිරි පටක සියල්ල පූරක පටකයට අයත් වෙයි (සනාල සිලින්ඩරයට පිටතින් ඇති බාහිකය / Cortex සහ ඇතුළතින් ඇති මජ්ජාව / Pith). මෙහි ප්රධාන සෛල ආකාර 3 හොඳින් වෙන් කර හඳුනාගන්න:
| සෛල වර්ගය | පරිණත අවධියේ ජීවී බව හා සෛල බිත්තිය | පිහිටීම සහ ප්රධාන කෘත්යය |
|---|---|---|
| 1. මෘදුස්තර (Parenchyma) | සජීවීයි (විභාජනය වීමේ හැකියාවද නැවත ලබාගත හැකියි — උදා: තුවාල සුවවීම). තුනී, නම්යශීලී ප්රාථමික බිත්තියක්, විශාල මධ්ය රික්තකයක් හා අන්තර් සෛලීය අවකාශ ඇත. | බාහිකය, මජ්ජාව, පත්ර මධ්යය, මාංසල ඵල. ප්රභාසංශ්ලේෂණය, ආහාර හා ජල සංචිතය, පරිවෘත්තිය සහ පුනර්ජනනය. |
| 2. ස්ථූලකෝණාස්තර (Collenchyma) | සජීවීයි! දිගැටි සෛල වන අතර ප්රාථමික සෛල බිත්තිය කොන්වලදී අසමාකාරව (සෙලියුලෝස්/පෙක්ටීන්වලින්) ඝන වී ඇත; ලිග්නින් නැත! | ළපටි ශාක කඳන්වල හා පත්ර වෘන්තවල අපිචර්මයට යටින් රැහැන් ලෙස. දික් වන ළපටි කොටස්වල වර්ධනයට අවහිර නොකර නම්යශීලී යාන්ත්රික සන්ධාරණය සැපයීම. |
| 3. දෘඪස්තර (Sclerenchyma) | අජීවීයි! සෛල දික්වීම නතර වූ පසු ලිග්නින් (Lignin) විශාල ප්රමාණයකින් ඝන වූ ද්විතීයික සෛල බිත්ති දරයි. | වර්ධනය නතර වූ පරිණත කොටස්වල දැඩි සන්ධාරණය හා ශක්තිය සපයයි: (i) උපල සෛල (Sclereids) — කෙටි, අක්රමවත් (බීජාවරණ, කටු ඵලාවරණ, පෙයාර්ස්/පේර මදයේ කැටිති); (ii) තන්තු (Fibres) — දිගැටි, දෙකෙළවර උල් රැහැන් (හණ කෙඳි, පොල් කෙඳි). |
(ඇ) සනාල පටක පද්ධතිය (Vascular Tissue System) — ශෛලම සහ ප්ලෝයම
- ශෛලම පටකය (Xylem): ජලය හා ඛනිජ ලවණ උඩුකුරුව පරිවහනය කරමින් යාන්ත්රික සන්ධාරණය සපයයි. සෛල වර්ග 4කි:
- වාහිනී ඒකක (Vessel elements): සියලු ආවෘත බීජක ශාකවල සහ Gnetophyta වැනි ඇතැම් විවෘත බීජකවල පමණක් ඇත. වාහකාහවලට වඩා කෙටි හා පළල් සිලින්ඩරාකාර අජීවී සෛල වන අතර, හරස් බිත්තිවල සජිද්ර තල (Perforation plates) පිහිටන නිසා අගින් අග එකතු වී දිග ශෛලම වාහිනී නළ සාදයි.
- වාහකාහ (Tracheids): සියලුම සනාල ශාකවල දක්නට ලැබේ! දිගැටි, සිහින්, දෙකෙළවර උල් වූ අජීවී සෛල වන අතර ලිග්නින් ඝන වූ බිත්තිවල ඇති කූ (Pits) හරහා ජලය සෛලයෙන් සෛලයට ගමන් කරයි.
- ශෛලම තන්තු (අජීවී සන්ධාරක) සහ ශෛලම මෘදුස්තර (සංචිතය හා අරීය ජල පරිවහනය සිදුකරන එකම සජීවී ශෛලම සෛලය).
- ප්ලෝයම පටකය (Phloem): සුක්රෝස් ඇතුළු කාබනික පෝෂක පරිසංක්රමණය කරයි. ප්ලෝයම තන්තු හැර අනෙක් සියලුම ප්ලෝයම සෛල සජීවී වේ! ආවෘත බීජකවල:
- පෙනේර නළ ඒකක (Sieve-tube elements): සජීවී නමුත් පරිණත විට න්යෂ්ටිය, රයිබොසෝම, කැපී පෙනෙන රික්තක සහ සෛල සැකිලි කොටස් දැකිය නොහැක! සෛල ප්ලාස්මය පර්යන්ත තුනී ස්තරයකට ක්ෂීණ වී ඇත්තේ පෝෂක ද්රව්ය බාධාවකින් තොරව ගලා යාමටයි. හරස් බිත්තිවල පෙනේර තල (Sieve plates) පිහිටයි.
- සහචර සෛල (Companion cells): පෙනේර නළ ඒකකයට යාබදව ප්ලාස්ම බන්ධ (Plasmodesmata) රාශියකින් බැඳී ඇති, පැහැදිලි න්යෂ්ටියක් හා රයිබොසෝම දරන සෛලයි. මේවා තුළින් ද්රව්ය ගමන් නොකරන නමුත්, පෙනේර නළයේ පරිවෘත්තිය පාලනය කරමින් ප්ලෝයම බැර කිරීමට හා හර කිරීමට උදව් වෙයි. (විභාග කරුණ: බීජ රහිත සනාල ශාක හා විවෘත බීජකවල පෙනේර නළ ඒකක සහ සහචර සෛල නැත; ඒ වෙනුවට දිගැටි පටු "පෙනේර සෛල" / Sieve cells පිහිටයි!)
4. ප්රාථමික මුල හා කඳ (ද්විබීජපත්රී vs ඒකබීජපත්රී) සහ ද්විතීයික වර්ධනය
උඩ තියෙන Click-to-Zoom රූප සටහනේ කොටස් 4 දිහා බලන ගමන් මේ වෙනස්කම් ටික මතක තියාගන්න — A/L ප්රායෝගික පරීක්ෂණ අංක 17 සහ 18න් අහන හැම ප්රශ්නයකටම උත්තර මෙතන තියෙනවා:
- ද්විබීජපත්රී මුල vs ඒකබීජපත්රී මුල: දෙකේම බාහිකයේ ඇතුළතම ස්තරය අන්තශ්චර්මය (Endodermis — කැස්පාරියන් පටිය සහිත) වන අතර ඊට ඇතුළතින් පරිචක්රය (Pericycle) පිහිටයි. හැබැයි ද්විබීජපත්රී මුලේ මැද මජ්ජාවක් නැත, ශෛලම තරුවක හැඩැති ඝන මධ්ය හරයක් ලෙසත් ප්ලෝයම එහි බාහු අතරත් පිහිටන අතර පරිචක්රයට විභාජක හැකියාව (පාර්ශ්වික මුල් හා කැම්බියම් සෑදීමට) ඇත. ඒකබීජපත්රී මුලේ මැද පැහැදිලි මෘදුස්තර මජ්ජාවක් (හරයක්) ඇති අතර එය වටා ශෛලම හා ප්ලෝයම මාරුවෙන් මාරුවට වලයක පිහිටයි; ඒකබීජපත්රී පරිචක්රයට ද්විතීයික වර්ධනය සඳහා විභාජනය වීමේ හැකියාව නැත!
- ද්විබීජපත්රී කඳ vs ඒකබීජපත්රී කඳ: ද්විබීජපත්රී කඳේ පූරක පටකය බාහිකය හා මජ්ජාව ලෙස පැහැදිලිව වෙන් වී ඇති අතර, සනාල කලාප වලයක් ලෙස (ඇතුළට ශෛලම, පිටතට ප්ලෝයම සහ මැදින් කැම්බියම සහිතව) සැකසී ඇත. ඒකබීජපත්රී කඳේ බාහිකය හා මජ්ජාව ලෙස විභේදනය වී නැත, දෘඪස්තර කොපුවකින් වට වූ සනාල කලාප පූරක පටකය පුරා විසිරී පවතින අතර කැම්බියමක් නොමැත.
ද්විතීයික වර්ධනය (Secondary Growth), වර්ධක වළලු, එලය හා අරටුව
බහුවාර්ෂික ද්විබීජපත්රී ශාක සහ සියලුම විවෘත බීජක ශාකවල කඳේ හා මුලේ වට ප්රමාණය වැඩි වන්නේ පාර්ශ්වික විභාජක දෙකේ ක්රියාකාරිත්වයෙනි:
- සනාල කැම්බියමේ ක්රියාව: අඛණ්ඩ සිලින්ඩරයක් වන සනාල කැම්බියම ඇතුළතට ද්විතීයික ශෛලම (කාෂ්ඨය / Wood) ද, පිටතට ද්විතීයික ප්ලෝයම ද, අරීයව ද්රව්ය පරිවහනයට සනාල කිරණ (Vascular rays) ද නිපදවයි.
- වල්ක කැම්බියමේ ක්රියාව: බාහිකයේ (මුලේදී පරිචක්රයේ) හටගන්නා වල්ක කැම්බියම පිටතට ඉටිමය සුබෙරින් (Suberin) ඝන වූ අජීවී වල්ක සෛල (Cork) නිපදවමින් පරිචර්මය සාදයි. කඳේ වායු හුවමාරුව සඳහා පරිචර්මයේ ලිහිල්ව ඇසුරුණු සෛල සහිත වා සිදුරු (Lenticels) පිහිටයි.
📌 විභාග උගුලක්! "පොත්ත" (Bark) යනු වල්කය පමණක් නොවෙයි — සනාල කැම්බියමට පිටතින් ඇති සියලුම පටක (ද්විතීයික ප්ලෝයම + පරිචර්මය) පොත්තට අයත් වේ! - වර්ධක වළලු / වාර්ෂික වල (Growth Rings): සෞම්ය කලාපික ප්රදේශවල වසන්ත කාලයේදී විශාල කුහර හා තුනී බිත්ති සහිත ළා පැහැති "වසන්ත කාෂ්ඨය" (උපරිම ජල පරිවහනයට) ද, ඉතිරි කාලයේදී කුඩා කුහර හා ඝන බිත්ති සහිත තද පැහැති "ගිම්හාන කාෂ්ඨය" (වැඩි සන්ධාරණයට) ද සෑදේ. මේ දෙක එක්ව ගත් කල එක් වාර්ෂික වලයක් ලෙස ගණන් කර ශාකයේ වයස සෙවිය හැකිය!
- අරටුව (Heartwood) vs එලය (Sapwood): මධ්යයට ආසන්න පැරණි ද්විතීයික ශෛලම සෛලවල රෙසින, ටැනින් හා තෙල් තැන්පත් වීම නිසා තද පැහැති, දිලීර හා කෘමි හානිවලට ඔරොත්තු දෙන, ජල පරිවහනය නොකරන "අරටුව" සෑදේ. ඊට පිටතින් ඇති, තවමත් ශෛලම යුෂය සක්රියව පරිවහනය කරන ළා පැහැති නව ද්විතීයික ශෛලමය "එලය" නම් වේ.
- දෘඪ දැව (Hardwood) vs මෘදු දැව (Softwood): ආවෘත බීජක ශාකවල ද්විතීයික ශෛලම (ශෛලම වාහිනී සහිත, උදා: තේක්ක, බුරුත) දෘඪ දැව වන අතර, විවෘත බීජක ශාකවල ද්විතීයික ශෛලම (ශෛලම වාහිනී රහිත — වාහකාහ පමණක් දරන, උදා: පයිනස්) මෘදු දැව ලෙස හැඳින්වේ.