සැකිලි පද්ධති, මිනිස් ආක්ෂක හා ගාත්ර සැකිල්ල, සන්ධි සහ කංකාල පේශි සංකෝචනය
සතුන්ගේ ද්රවස්ථිති, බාහිර හා අභ්යන්තර සැකිලි, මිනිස් හිස්කබල, කශේරුවේ වක්ර 4 හා කශේරුකා වර්ග, උරස් කූඩුව, උර හා ශ්රෝණි මේඛලා, පූර්ව හා අපර ගාත්ර අනුවර්තන, Osteoporosis/Osteoarthritis/Slipped disc, සන්ධි ආකාර 3 සහ සාකොමියරයේ සර්පණ සූත්රිකාවාදය (Ca²⁺, ATP හරස් සේතු චක්රය) සම්පූර්ණයෙන් ඉගෙන ගනිමු.
05 වන ඒකකයේ අවසාන සහ ඉතාම ප්රායෝගික කොටසටයි අපි දැන් ඇවිත් ඉන්නේ! ඔයා මේ මොහොතේ කෙලින් වාඩිවෙලා ඉන්නෙත්, පෑනක් ඇඟිලි තුඩුවලින් අල්ලගෙන ලියන්නෙත්, ඇවිදගෙන යන්නෙත් ඔයාගේ සැකිලි පද්ධතියත් (Skeletal System), කංකාල පේශි පද්ධතියත් (Skeletal Muscles) එකට වැඩ කරන නිසයි. ඒකක 05 අවසන් කරන මේ පාඩමෙන් අස්ථි හඳුනාගැනීමේ ව්යුහගත ප්රශ්නවලට වගේම පේශි සංකෝචන රචනා ප්රශ්නයටත් 100%ක් ලකුණු ගන්න ලෑස්ති වෙමු!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට (විකලාංග ශල්ය වෛද්ය විද්යාව — Orthopedics හා Rigor mortis) මේ පාඩම ඔයාට ඕන වෙන්නේ ඇයි?
හදිසි අනතුරු වාට්ටුවකදී (Orthopedic / Trauma Ward) X-ray පටයක් බලලා භග්නයක් (Fracture) තියෙන්නේ අරාස්ථියේද (Radius) අන්වරාස්ථියේද (Ulna) කියලා හඳුනාගන්නත්, බරක් වැරදි ඉරියව්වෙන් උස්සලා කොන්දේ මඬල ලිස්සා ගිය (Slipped disc) රෝගියෙකුගේ කකුල දිගේ හිරිවැටීම එන්නේ සුෂුම්නා ස්නායු තෙරපීම නිසා බව තේරුම් ගන්නත් මේ පාඩම අත්යවශ්යයි. ඒ වගේම අධිකරණ වෛද්ය විද්යාවේදී (Forensic Medicine) පුද්ගලයෙකු මියගිය වේලාව ගණනය කරන්න භාවිත කරන "මරණීය දරදඬු බව" (Rigor mortis) ඇති වෙන්නේ ඇයි දන්නවාද? මරණින් පසු සෛලවල ATP නිෂ්පාදනය නතර වන නිසා මයෝසින් හිස් ඇක්ටින් සූත්රිකාවලින් ගැලවෙන්න බැරිව හරස් සේතු සිරවීම නිසයි! බලන්න ජීව විද්යාව කොච්චර රසවත්ද කියලා!
1. සත්ත්ව රාජධානියේ ප්රධාන සැකිලි ආකාර 3 සහ චලනය (5.9.1)
| සැකිලි ආකාරය | සංවිධානය සහ ක්රියාකාරීත්වය | නිල NIE සත්ත්ව උදාහරණ |
|---|---|---|
| 1. ද්රවස්ථිතික සැකිල්ල (Hydrostatic skeleton) | දේහ බිත්තියෙන් වට වූ තරලය පිරි දේහ කුහරයකි. ප්රතිවිරුද්ධව ක්රියා කරන අන්වායාම හා වෘත්තාකාර පේශි ස්තර දෙක සංකෝචනයෙන් තරල පීඩනය මත ක්රියා කර දේහ හැඩය හා සංචරණය ලබා දෙයි. | • ආමාශවාහිනී කුහරය — නිඩාරියාවන් (Hydra) • ව්යාජ සීලෝමය — නෙමටෝඩාවන් • සීලෝමය — ඇනලිඩාවන් (ගැඩවිලා) + පටක අතර අන්තරාල තරලය. |
| 2. බාහිර / පිට සැකිල්ල (Exoskeleton) | දේහයට පිටතින් පිහිටි දැඩි අසෛලීය හෝ අස්ථිමය ආවරණයකි. | • කයිටිනීමය පිට සැකිල්ල (ප්රෝටීන හෝ CaCO3 මගින් දැඩි වූ) — ආත්රොපෝඩාවන්• CaCO3 කවචය — මොලුස්කාවන්• අස්ථි තල — ඇතැම් උරගයන් (ඉබ්බා). |
| 3. අභ්යන්තර / අන්තඃ සැකිල්ල (Endoskeleton) | මෘදු පටක තුළ ගිලී පවතින දැඩි සැකිල්ලකි. | • CaCO3 ඵලක (තල) — එකයිනොඩර්මේටාවන්• අස්ථි හා කාටිලේජ — කෝඩේටාවන් (මිනිසා). |
මානව සැකිල්ලේ ප්රධාන කෘත්ය 6: (1) සන්ධාරණය, (2) සියුම් අභ්යන්තර අවයව ආරක්ෂාව, (3) පේශි සවිවීමට පෘෂ්ඨ හා ලීවර සපයමින් චලනය, (4) හෝමෝන යටතේ Ca2+ ගබඩා කිරීම හා නිදහස් කිරීම, (5) පොස්ෆේට් ගබඩා කිරීම හා නිදහස් කිරීම, සහ (6) රතු ඇටමිදුළු තුළ රුධිර සෛල නිෂ්පාදනය. (ජලයේ පිහිනීමේදී දැල්ලන් ජෙට් ප්රචාලනයද, මත්ස්යයන් දෙපසට දේහය නැමීමද, තල්මසුන්/ඩොල්ෆින් ඉහළ-පහළ වලිගය චලනය හා අනාකූල හැඩයද භාවිත කරන අතර, පක්ෂීන්ගේ පියාපත් වායු ප්රතිරෝධය අවම කරන හා ගුරුත්වයට එරෙහිව ඔසවන වාපතක් / Airfoil ලෙස ක්රියා කරයි).
2. මානව ආක්ෂක සැකිල්ල (Axial Skeleton): හිස්කබල, කශේරුව සහ උරස් කූඩුව (5.9.2)
මානව සැකිල්ල (1) ආක්ෂක සැකිල්ල (හිස්කබල, කශේරුව, උරෝස්ථිය හා පර්ශු) සහ (2) ගාත්ර සැකිල්ල (උර හා ශ්රෝණි මේඛලා + පූර්ව හා අපර ගාත්ර යුගල්) ලෙස ප්රධාන කොටස් දෙකකට බෙදෙනවා.
- හිස්කබල (Skull — අස්ථි 22, චලනය කළ නොහැකි සීවනි / Sutures මගින් බැඳී ඇත):
- කපාලය (Cranium — ධාරිතාව
1.5 L, අස්ථි 8): ලලාට අස්ථිය (1), පාර්ශ්ව කපාල යුගලය (2), ශංඛක යුගලය (2 — යුග, චූචුකාකාර හා කීලාභ ප්රසර 3 දරයි), අපර කපාල අස්ථිය (1 — පතුලේ මහා ජිද්රය සහ ඇට්ලස් කශේරුකාව හා සන්ධානය වන අපර කපාල සන්ධාන අග්ර යුගල පිහිටයි), ජිද්රාස්ථිය (1) සහ කීලාස්ථිය (1). ළදරු කපාලයේ ඇති මෘදු පටලමය රන්ධ්ර (Fontanelles) ප්රසූතිය පහසු කරන අතර අවුරුදු 1–2 දී අස්ථිභවනය වේ. කීලාස්ථිය, ජිද්රාස්ථිය, ඌර්ධ්ව හනුක හා ලලාට අස්ථි තුළ ඇති වාතය පිරි කෝටරක (Sinuses) හිස්කබලේ බර අඩු කර කටහඬට අනුනාදය ලබා දෙයි. - වක්ත්ර ප්රදේශය (Facial bones): ලලාට අස්ථියට අමතරව අස්ථි 14කි — යුග (2), ඌර්ධ්ව හනු (2), නාසාස්ථි (2), තාලව (2), අශ්රැ (2), අධර නාසා කම්බු (2), තනි හලාස්ථිය (1) සහ හිස්කබලේ චලනය කළ හැකි එකම අස්ථිය වන අධෝහනුක අස්ථිය (1 — සන්ධාන අග්ර හා තුණ්ඩාකාර ප්රසර දරයි).
- කපාලය (Cranium — ධාරිතාව
- කශේරුව (Vertebral column — අස්ථි 26): වෙන් වූ කශේරුකා 24ක් (ග්රෛවී 7, උරස් 12, කටී 5) + බද්ධ වූ කශේරුකා 5කින් සැදි ත්රිකාස්ථිය (1) + බද්ධ වූ කශේරුකා 4කින් සැදි අනුත්රිකාස්ථිය (1). ඍජු ඉරියව්ව සඳහා කශේරුවේ වක්ර 4ක් ඇත: පූර්වව අවතල ප්රාථමික වක්ර 2 (උරස් හා ත්රිකාස්ථික වක්ර) සහ පූර්වව උත්තල ද්විතීයික වක්ර 2 — මාස 3දී හිස එසවීමට සෑදෙන ග්රෛවී වක්රය සහ මාස 7–8දී සිට ගැනීමට සෑදෙන කටී වක්රය!
- කශේරුකාවල විශේෂ ලක්ෂණ (MCQ රන් ආකරය!): ග්රෛවී කශේරුකා 7 කුඩාම වන අතර තීර්යක් ප්රසර දෙපස කශේරුක ධමනි සඳහා තීර්යක් ජිද්ර සහ ද්විභින්න කණ්ටක ප්රසර (
C2–C6) දරයි. 1 වන ග්රෛවී (ඇට්ලස් / Atlas) කශේරුකාවට දේහයක් හෝ කණ්ටක ප්රසරයක් නැත (හිස ඉහළ-පහළ වැනීමට ඉඩ දෙයි). 2 වන ග්රෛවී (අක්ෂ / Axis) කශේරුකාවේ දන්තාකාර ප්රසරය (Odontoid process) මත ඇට්ලස් භ්රමණය වීමෙන් හිස දෙපසට හැරවේ. උරස් (12) පර්ශු සඳහා සන්ධාන මුහුණත් දරන අතර, කටී (5) දේහ බර දැරීමට විශාලතම කශේරුකා දේහ දරයි. - උරෝස්ථිය හා පර්ශු යුගල 12: උරෝස්ථිය (මිට, දේහය, අසිපත් ප්රසරය) හා උරස් කශේරුකා සමඟ පර්ශු යුගල 12 උරස් කූඩුව සාදයි: 1–7 සත්ය පර්ශු (කෙලින්ම උරෝස්ථියට), 8–10 ව්යාජ පර්ශු (වක්රව 7 වන කාටිලේජයට) සහ 11–12 පාවෙන පර්ශු (උරෝස්ථියට සවි නොවේ).
3. ගාත්ර සැකිල්ල, ඍජු ඉරියව්ව, සන්ධි ආකාර 3 සහ අස්ථි ආබාධ (5.9.3–5.9.4)
- පූර්ව ගාත්රය හා උර මේඛලාව (අක්ෂකාස්ථිය + අංශඵලකය): ප්රගණ්ඩාස්ථියේ හිස අංශඵලකයේ ග්ලෙනොයිඩ් කුහරය සමඟ අසම්පූර්ණ ගෝල-කුහර උරහිස් සන්ධිය (පුළුල් චලන පරාසය) සාදයි. යටි බාහුවේ අරාස්ථිය (Radius) හා අන්වරාස්ථිය (Ulna) මගින් අත්ල උඩු අතට හැරවීම (උත්කුබ්ජනය / Supination) හා යටි අතට හැරවීම (නිකුබ්ජනය / Pronation) සිදු කරයි. හස්තකූර්චාස්ථි (8), හස්තකූර්චෝපරි (5) සහ ඇඟිලි පුරුක් (14) අතුරින් මහපටැඟිල්ලේ පිළිමල් භාවය (Opposable thumb) මිනිසාටම ආවේණික යථාතත්ත්ව / සියුම් ග්රහණය (Precision grip) හා බල ග්රහණය ලබා දෙයි!
- අපර ගාත්රය හා ශ්රෝණි මේඛලාව: දේහයේ දිගම, බරම හා ශක්තිමත්ම අස්ථිය වන ඌර්වස්ථිය (Femur) උකුල් අස්ථියේ ශ්රෝණි කෝටරකය සමඟ ගැඹුරු ගෝල-කුහර උකුළු සන්ධිය සාදයි. දණහිස් කටුව (Patella), බර දරන ජංඝාස්ථිය (Tibia — දණහිස් සන්ධිය අගුළු වැටීමෙන් දිගු වේලාවක් සිටගෙන සිටීමට උපකාරී වේ), අනුජංඝාස්ථිය (Fibula), වළලුකර අස්ථි (7), පතුල් ඇට (5), ඇඟිලි පුරුක් (14) සහ දේහ බර ඒකාකාරව බෙදා හරින පාදයේ වක්ර 3 (අන්වායාම වක්ර 2ක් හා තීර්යක් වක්ර 1ක්) ඇවිදීමට හා ඍජු ඉරියව්වට අනුවර්තනය වී ඇත.
- ප්රධාන සන්ධි වර්ග 3: (1) ගෝල-කුහර සන්ධි (උරහිස් හා උකුළු සන්ධි — සම්මිංජනය, ප්රසර්ජනය, අභිනයනය, අපනයනය, භ්රමණය හා පරියනය), (2) අසව් සන්ධි (වැලමිට, දණහිස, වළලුකර, ඇඟිලි පුරුක් — එක් තලයක සම්මිංජනය හා ප්රසර්ජනය), (3) විවර්තන සන්ධි (ඇට්ලස්-අක්ෂ කශේරුකා අතර දන්තාකාර ප්රසර සන්ධිය — හිස භ්රමණය).
Ca2+ ඌනතාව හා ව්යායාම මද බව හේතු වේ.
4. සාකොමියරයේ ව්යූහය සහ සර්පණ සූත්රිකාවාදය (Sliding Filament Theory — 5.9.4)
කංකාල පේශි සෛල දිගු, සිලින්ඩරාකාර, බහුන්යෂ්ටික, විලේඛිත හා ඉච්ඡානුග සෛල වන අතර උද්දීප්යතාව, සංකෝච්යතාව, විතන්යතාව සහ ප්රත්යස්ථතාව යන ලක්ෂණ 4 පෙන්වනවා. විලේඛිත පේශියක මූලික පුනරාවර්තී සංකෝචක ඒකකය වන්නේ Z රේඛා දෙකක් අතර පිහිටි "සාකොමියරයයි" (Sarcomere). උඩ තියෙන රූප සටහන Zoom කරලා බලන්න:
- සිහින් සූත්රිකා (ඇක්ටින් + ට්රොපොමයෝසින් + ට්රොපොනින් යාමක ප්රෝටීන):
Zරේඛාවලට සවි වී මැද දෙසට විහිදේ. සිහින් සූත්රිකා පමණක් ඇති ලා පැහැ කලාපය I කලාපයයි. - ඝන සූත්රිකා (මයෝසින් — වලිගය හා ATP බැඳිය හැකි හිස් සහිත): සාකොමියරයේ මැද
Mරේඛාවට සවි වී ඇත. ඝන සූත්රිකාවේ මුළු දිග A කලාපය වන අතර මැද ඝන සූත්රිකා පමණක් ඇති කොටස H කලාපයයි.
Ca2+ මගින් බන්ධන ස්ථාන නිරාවරණය කිරීම:
චාලක නියුරෝන ආවේගයකින් පේශි සෛලයේ සාකොප්ලාස්මීය ජාලිකාවෙන් Ca2+ අයන නිදහස් වී ට්රොපොනින්-ට්රොපොමයෝසින් සංකීර්ණය මත ක්රියා කිරීමෙන් ඇක්ටින් සූත්රිකාවේ මයෝසින් බන්ධන ස්ථාන නිරාවරණය වේ.
ATP අණුව ADP හා අකාබනික පොස්ෆේට් (Pi) බවට ජලවිච්ඡේදනය වීමෙන් මයෝසින් හිස ඉහළ ශක්ති සැකසුමට පත් වී, ඇක්ටින්හි බන්ධන ස්ථානය හා බැඳී හරස් සේතුවක් සාදයි.
ADP හා Pi නිදහස් කරමින් මයෝසින් හිස නැවත පහළ ශක්ති සැකසුමට නැමෙන විට සිහින් (ඇක්ටින්) සූත්රිකාව සාකොමියරයේ මධ්යය දෙසට ඇදී ලිස්සා යයි! (මෙහිදී සූත්රිකාවල දිග වෙනස් නොවේ; A කලාපයේ පළල නියතව පවතින අතර I කලාපය හා H කලාපය කෙටි වී Z රේඛා දෙක ළං වේ!)