# සැකිලි පද්ධති, මිනිස් ආක්ෂක හා ගාත්‍ර සැකිල්ල, සන්ධි සහ කංකාල පේශි සංකෝචනය (Skeletal Systems, Human Axial & Appendicular Skeleton, Joints & Skeletal Muscle Contraction)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/biology/u05-skeletal-systems-human-axial-appendicular-joints-and-muscle/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 5
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක්, II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත (අස්ථි හඳුනාගැනීම) සහ රචනා ප්‍රශ්නයක්
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr13TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
සතුන්ගේ ද්‍රවස්ථිති, බාහිර හා අභ්‍යන්තර සැකිලි, මිනිස් හිස්කබල, කශේරුවේ වක්‍ර 4 හා කශේරුකා වර්ග, උරස් කූඩුව, උර හා ශ්‍රෝණි මේඛලා, පූර්ව හා අපර ගාත්‍ර අනුවර්තන, Osteoporosis/Osteoarthritis/Slipped disc, සන්ධි ආකාර 3 සහ සාකොමියරයේ සර්පණ සූත්‍රිකාවාදය (Ca²⁺, ATP හරස් සේතු චක්‍රය) සම්පූර්ණයෙන් ඉගෙන ගනිමු.

*English Summary:* Complete NIE Grade 13 Biology Competencies 5.9.1–5.9.4: hydrostatic/exo/endoskeletons, human axial & appendicular skeleton, upright posture adaptations, skeletal disorders, 3 joint types, sarcomere bands (Z, M, A, I, H), and the sliding filament cross-bridge cycle.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
05 වන ඒකකයේ අවසාන සහ ඉතාම ප්‍රායෝගික කොටසටයි අපි දැන් ඇවිත් ඉන්නේ! ඔයා මේ මොහොතේ කෙලින් වාඩිවෙලා ඉන්නෙත්, පෑනක් ඇඟිලි තුඩුවලින් අල්ලගෙන ලියන්නෙත්, ඇවිදගෙන යන්නෙත් ඔයාගේ **සැකිලි පද්ධතියත් (Skeletal System)**, **කංකාල පේශි පද්ධතියත් (Skeletal Muscles)** එකට වැඩ කරන නිසයි. ඒකක 05 අවසන් කරන මේ පාඩමෙන් අස්ථි හඳුනාගැනීමේ ව්‍යුහගත ප්‍රශ්නවලට වගේම පේශි සංකෝචන රචනා ප්‍රශ්නයටත් 100%ක් ලකුණු ගන්න ලෑස්ති වෙමු!

    
      🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු විදිහට (විකලාංග ශල්‍ය වෛද්‍ය විද්‍යාව — Orthopedics හා Rigor mortis) මේ පාඩම ඔයාට ඕන වෙන්නේ ඇයි?
      හදිසි අනතුරු වාට්ටුවකදී (Orthopedic / Trauma Ward) X-ray පටයක් බලලා භග්නයක් (Fracture) තියෙන්නේ අරාස්ථියේද (Radius) අන්වරාස්ථියේද (Ulna) කියලා හඳුනාගන්නත්, බරක් වැරදි ඉරියව්වෙන් උස්සලා කොන්දේ **මඬල ලිස්සා ගිය (Slipped disc)** රෝගියෙකුගේ කකුල දිගේ හිරිවැටීම එන්නේ සුෂුම්නා ස්නායු තෙරපීම නිසා බව තේරුම් ගන්නත් මේ පාඩම අත්‍යවශ්‍යයි. ඒ වගේම අධිකරණ වෛද්‍ය විද්‍යාවේදී (Forensic Medicine) පුද්ගලයෙකු මියගිය වේලාව ගණනය කරන්න භාවිත කරන **"මරණීය දරදඬු බව" (Rigor mortis)** ඇති වෙන්නේ ඇයි දන්නවාද? මරණින් පසු සෛලවල **ATP නිෂ්පාදනය නතර වන නිසා මයෝසින් හිස් ඇක්ටින් සූත්‍රිකාවලින් ගැලවෙන්න බැරිව හරස් සේතු සිරවීම නිසයි!** බලන්න ජීව විද්‍යාව කොච්චර රසවත්ද කියලා!

    

    
## 1. සත්ත්ව රාජධානියේ ප්‍රධාන සැකිලි ආකාර 3 සහ චලනය (5.9.1)

    
      | 
        
          සැකිලි ආකාරය 
          | සංවිධානය සහ ක්‍රියාකාරීත්වය 
          | නිල NIE සත්ත්ව උදාහරණ 
        

      
      
        
          | **1. ද්‍රවස්ථිතික සැකිල්ල (Hydrostatic skeleton)** 
          | දේහ බිත්තියෙන් වට වූ **තරලය පිරි දේහ කුහරයකි**. ප්‍රතිවිරුද්ධව ක්‍රියා කරන **අන්වායාම හා වෘත්තාකාර පේශි ස්තර දෙක** සංකෝචනයෙන් තරල පීඩනය මත ක්‍රියා කර දේහ හැඩය හා සංචරණය ලබා දෙයි. 
          | • ආමාශවාහිනී කුහරය — **නිඩාරියාවන්** (*Hydra*)• ව්‍යාජ සීලෝමය — **නෙමටෝඩාවන්**• සීලෝමය — **ඇනලිඩාවන්** (ගැඩවිලා) + පටක අතර අන්තරාල තරලය. 
        

        
          | **2. බාහිර / පිට සැකිල්ල (Exoskeleton)** 
          | දේහයට පිටතින් පිහිටි දැඩි අසෛලීය හෝ අස්ථිමය ආවරණයකි. 
          | • **කයිටිනීමය පිට සැකිල්ල** (ප්‍රෝටීන හෝ `CaCO3` මගින් දැඩි වූ) — **ආත්‍රොපෝඩාවන්**• **`CaCO3` කවචය** — **මොලුස්කාවන්**• **අස්ථි තල** — ඇතැම් උරගයන් (ඉබ්බා). 
        

        
          | **3. අභ්‍යන්තර / අන්තඃ සැකිල්ල (Endoskeleton)** 
          | මෘදු පටක තුළ ගිලී පවතින දැඩි සැකිල්ලකි. 
          | • **`CaCO3` ඵලක (තල)** — **එකයිනොඩර්මේටාවන්**• **අස්ථි හා කාටිලේජ** — **කෝඩේටාවන්** (මිනිසා). 
        

      
    

    **මානව සැකිල්ලේ ප්‍රධාන කෘත්‍ය 6:** (1) සන්ධාරණය, (2) සියුම් අභ්‍යන්තර අවයව ආරක්ෂාව, (3) පේශි සවිවීමට පෘෂ්ඨ හා ලීවර සපයමින් චලනය, (4) හෝමෝන යටතේ **`Ca2+` ගබඩා කිරීම හා නිදහස් කිරීම**, (5) **පොස්ෆේට් ගබඩා කිරීම හා නිදහස් කිරීම**, සහ (6) රතු ඇටමිදුළු තුළ **රුධිර සෛල නිෂ්පාදනය**. *(ජලයේ පිහිනීමේදී දැල්ලන් ජෙට් ප්‍රචාලනයද, මත්ස්‍යයන් දෙපසට දේහය නැමීමද, තල්මසුන්/ඩොල්ෆින් ඉහළ-පහළ වලිගය චලනය හා අනාකූල හැඩයද භාවිත කරන අතර, පක්ෂීන්ගේ පියාපත් වායු ප්‍රතිරෝධය අවම කරන හා ගුරුත්වයට එරෙහිව ඔසවන **වාපතක් / Airfoil** ලෙස ක්‍රියා කරයි).*

    
## 2. මානව ආක්ෂක සැකිල්ල (Axial Skeleton): හිස්කබල, කශේරුව සහ උරස් කූඩුව (5.9.2)

    මානව සැකිල්ල **(1) ආක්ෂක සැකිල්ල** (හිස්කබල, කශේරුව, උරෝස්ථිය හා පර්ශු) සහ **(2) ගාත්‍ර සැකිල්ල** (උර හා ශ්‍රෝණි මේඛලා + පූර්ව හා අපර ගාත්‍ර යුගල්) ලෙස ප්‍රධාන කොටස් දෙකකට බෙදෙනවා.

    
      - **හිස්කබල (Skull — අස්ථි 22, චලනය කළ නොහැකි සීවනි / Sutures මගින් බැඳී ඇත):**
        
          **කපාලය (Cranium — ධාරිතාව `1.5 L`, අස්ථි 8):** ලලාට අස්ථිය (1), පාර්ශ්ව කපාල යුගලය (2), ශංඛක යුගලය (2 — යුග, චූචුකාකාර හා කීලාභ ප්‍රසර 3 දරයි), අපර කපාල අස්ථිය (1 — පතුලේ **මහා ජිද්‍රය** සහ ඇට්ලස් කශේරුකාව හා සන්ධානය වන **අපර කපාල සන්ධාන අග්‍ර යුගල** පිහිටයි), ජිද්‍රාස්ථිය (1) සහ කීලාස්ථිය (1). ළදරු කපාලයේ ඇති මෘදු පටලමය **රන්ධ්‍ර (Fontanelles)** ප්‍රසූතිය පහසු කරන අතර අවුරුදු 1–2 දී අස්ථිභවනය වේ. **කීලාස්ථිය, ජිද්‍රාස්ථිය, ඌර්ධ්ව හනුක හා ලලාට අස්ථි** තුළ ඇති වාතය පිරි **කෝටරක (Sinuses)** හිස්කබලේ බර අඩු කර කටහඬට අනුනාදය ලබා දෙයි.

          - **වක්ත්‍ර ප්‍රදේශය (Facial bones):** ලලාට අස්ථියට අමතරව අස්ථි 14කි — යුග (2), ඌර්ධ්ව හනු (2), නාසාස්ථි (2), තාලව (2), අශ්‍රැ (2), අධර නාසා කම්බු (2), තනි හලාස්ථිය (1) සහ **හිස්කබලේ චලනය කළ හැකි එකම අස්ථිය වන අධෝහනුක අස්ථිය (1 — සන්ධාන අග්‍ර හා තුණ්ඩාකාර ප්‍රසර දරයි)**.

        
      
      - **කශේරුව (Vertebral column — අස්ථි 26):** වෙන් වූ කශේරුකා 24ක් (**ග්‍රෛවී 7, උරස් 12, කටී 5**) + බද්ධ වූ කශේරුකා 5කින් සැදි **ත්‍රිකාස්ථිය (1)** + බද්ධ වූ කශේරුකා 4කින් සැදි **අනුත්‍රිකාස්ථිය (1)**. ඍජු ඉරියව්ව සඳහා කශේරුවේ **වක්‍ර 4ක්** ඇත: පූර්වව අවතල **ප්‍රාථමික වක්‍ර 2 (උරස් හා ත්‍රිකාස්ථික වක්‍ර)** සහ පූර්වව උත්තල **ද්විතීයික වක්‍ර 2** — මාස 3දී හිස එසවීමට සෑදෙන **ග්‍රෛවී වක්‍රය** සහ මාස 7–8දී සිට ගැනීමට සෑදෙන **කටී වක්‍රය!**

      - **කශේරුකාවල විශේෂ ලක්ෂණ (MCQ රන් ආකරය!):** **ග්‍රෛවී කශේරුකා 7** කුඩාම වන අතර තීර්යක් ප්‍රසර දෙපස **කශේරුක ධමනි සඳහා තීර්යක් ජිද්‍ර** සහ ද්විභින්න කණ්ටක ප්‍රසර (`C2–C6`) දරයි. **1 වන ග්‍රෛවී (ඇට්ලස් / Atlas)** කශේරුකාවට දේහයක් හෝ කණ්ටක ප්‍රසරයක් නැත (හිස ඉහළ-පහළ වැනීමට ඉඩ දෙයි). **2 වන ග්‍රෛවී (අක්ෂ / Axis)** කශේරුකාවේ **දන්තාකාර ප්‍රසරය (Odontoid process)** මත ඇට්ලස් භ්‍රමණය වීමෙන් හිස දෙපසට හැරවේ. **උරස් (12)** පර්ශු සඳහා සන්ධාන මුහුණත් දරන අතර, **කටී (5)** දේහ බර දැරීමට විශාලතම කශේරුකා දේහ දරයි.

      - **උරෝස්ථිය හා පර්ශු යුගල 12:** උරෝස්ථිය (මිට, දේහය, අසිපත් ප්‍රසරය) හා උරස් කශේරුකා සමඟ පර්ශු යුගල 12 උරස් කූඩුව සාදයි: **1–7 සත්‍ය පර්ශු** (කෙලින්ම උරෝස්ථියට), **8–10 ව්‍යාජ පර්ශු** (වක්‍රව 7 වන කාටිලේජයට) සහ **11–12 පාවෙන පර්ශු** (උරෝස්ථියට සවි නොවේ).

    

    
## 3. ගාත්‍ර සැකිල්ල, ඍජු ඉරියව්ව, සන්ධි ආකාර 3 සහ අස්ථි ආබාධ (5.9.3–5.9.4)

    
      - **පූර්ව ගාත්‍රය හා උර මේඛලාව (අක්ෂකාස්ථිය + අංශඵලකය):** ප්‍රගණ්ඩාස්ථියේ හිස අංශඵලකයේ ග්ලෙනොයිඩ් කුහරය සමඟ අසම්පූර්ණ ගෝල-කුහර **උරහිස් සන්ධිය** (පුළුල් චලන පරාසය) සාදයි. යටි බාහුවේ **අරාස්ථිය (Radius) හා අන්වරාස්ථිය (Ulna)** මගින් අත්ල උඩු අතට හැරවීම (**උත්කුබ්ජනය / Supination**) හා යටි අතට හැරවීම (**නිකුබ්ජනය / Pronation**) සිදු කරයි. හස්තකූර්චාස්ථි (8), හස්තකූර්චෝපරි (5) සහ ඇඟිලි පුරුක් (14) අතුරින් **මහපටැඟිල්ලේ පිළිමල් භාවය (Opposable thumb)** මිනිසාටම ආවේණික **යථාතත්ත්ව / සියුම් ග්‍රහණය (Precision grip)** හා බල ග්‍රහණය ලබා දෙයි!

      - **අපර ගාත්‍රය හා ශ්‍රෝණි මේඛලාව:** දේහයේ **දිගම, බරම හා ශක්තිමත්ම අස්ථිය වන ඌර්වස්ථිය (Femur)** උකුල් අස්ථියේ ශ්‍රෝණි කෝටරකය සමඟ ගැඹුරු ගෝල-කුහර **උකුළු සන්ධිය** සාදයි. දණහිස් කටුව (Patella), බර දරන **ජංඝාස්ථිය (Tibia — දණහිස් සන්ධිය අගුළු වැටීමෙන් දිගු වේලාවක් සිටගෙන සිටීමට උපකාරී වේ)**, අනුජංඝාස්ථිය (Fibula), වළලුකර අස්ථි (7), පතුල් ඇට (5), ඇඟිලි පුරුක් (14) සහ දේහ බර ඒකාකාරව බෙදා හරින **පාදයේ වක්‍ර 3 (අන්වායාම වක්‍ර 2ක් හා තීර්යක් වක්‍ර 1ක්)** ඇවිදීමට හා ඍජු ඉරියව්වට අනුවර්තනය වී ඇත.

      - **ප්‍රධාන සන්ධි වර්ග 3:** (1) **ගෝල-කුහර සන්ධි** (උරහිස් හා උකුළු සන්ධි — සම්මිංජනය, ප්‍රසර්ජනය, අභිනයනය, අපනයනය, භ්‍රමණය හා පරියනය), (2) **අසව් සන්ධි** (වැලමිට, දණහිස, වළලුකර, ඇඟිලි පුරුක් — එක් තලයක සම්මිංජනය හා ප්‍රසර්ජනය), (3) **විවර්තන සන්ධි** (ඇට්ලස්-අක්ෂ කශේරුකා අතර දන්තාකාර ප්‍රසර සන්ධිය — හිස භ්‍රමණය).

    

    
      🦴 මානව සැකිලි පද්ධතියේ සුලබ ආබාධ 3 (NIE 5.9.3)
      
        
          **1. අස්ථි වෛවර්යය (Osteoporosis)**
          අස්ථි තැන්පත් වීමේ වේගය ඉක්මවා **අස්ථි ප්‍රතිශෝෂණය සිදු වීමෙන්** අස්ථි ඝනත්වය අඩු වී සවිවර (කැඩෙනසුලු) වීම. ආර්තවහරණයෙන් පසු ඊස්ට්‍රජන් අඩු වීම, `Ca2+` ඌනතාව හා ව්‍යායාම මද බව හේතු වේ.
        
        
          **2. ඔස්ටියෝ ආතරයිටිස් (අස්ථි පර්වදාහය)**
          ප්‍රදාහික නොවන පරිහානීය රෝගයකි; **සන්ධි කාටිලේජ ක්‍රමයෙන් ගෙවී තුනී වී** අස්ථි කෙළවරවල් එකිනෙක ගැටීමෙන් වේදනාව හා සන්ධි චලන සීමා වීම ඇති වේ (ස්ථුලතාව, වයස්ගත වීම අවදානම් සාධක වේ).
        
        
          **3. මඬල ලිස්සා යෑම (Slipped Disc)**
          දණහිස් නොනමා අධික බර එසවීමේදී අන්තර් කශේරුකා මඬලේ බාහිර කාටිලේජ මුදුව තුළින් ඇතුළත මෘදු ජෙලටිනමය කොටස පිටතට නෙරා ගොස් **සුෂුම්නා ස්නායු තෙරපීමෙන්** පිටකොන්දේ හා කකුල දිගේ දැඩි වේදනාව හා හිරිවැටීම ඇති වේ.
        
      
    

    
## 4. සාකොමියරයේ ව්‍යූහය සහ සර්පණ සූත්‍රිකාවාදය (Sliding Filament Theory — 5.9.4)

    කංකාල පේශි සෛල දිගු, සිලින්ඩරාකාර, **බහුන්‍යෂ්ටික, විලේඛිත** හා ඉච්ඡානුග සෛල වන අතර **උද්දීප්‍යතාව, සංකෝච්‍යතාව, විතන්‍යතාව සහ ප්‍රත්‍යස්ථතාව** යන ලක්ෂණ 4 පෙන්වනවා. විලේඛිත පේශියක මූලික පුනරාවර්තී සංකෝචක ඒකකය වන්නේ **Z රේඛා දෙකක් අතර පිහිටි "සාකොමියරයයි" (Sarcomere)**. උඩ තියෙන රූප සටහන Zoom කරලා බලන්න:

    
      - **සිහින් සූත්‍රිකා (ඇක්ටින් + ට්‍රොපොමයෝසින් + ට්‍රොපොනින් යාමක ප්‍රෝටීන):** `Z` රේඛාවලට සවි වී මැද දෙසට විහිදේ. සිහින් සූත්‍රිකා පමණක් ඇති ලා පැහැ කලාපය **I කලාපයයි**.

      - **ඝන සූත්‍රිකා (මයෝසින් — වලිගය හා ATP බැඳිය හැකි හිස් සහිත):** සාකොමියරයේ මැද `M` රේඛාවට සවි වී ඇත. ඝන සූත්‍රිකාවේ මුළු දිග **A කලාපය** වන අතර මැද ඝන සූත්‍රිකා පමණක් ඇති කොටස **H කලාපයයි**.

    

    
      
        01
        
          **`Ca2+` මගින් බන්ධන ස්ථාන නිරාවරණය කිරීම:**
          චාලක නියුරෝන ආවේගයකින් පේශි සෛලයේ සාකොප්ලාස්මීය ජාලිකාවෙන් **`Ca2+` අයන** නිදහස් වී ට්‍රොපොනින්-ට්‍රොපොමයෝසින් සංකීර්ණය මත ක්‍රියා කිරීමෙන් ඇක්ටින් සූත්‍රිකාවේ **මයෝසින් බන්ධන ස්ථාන නිරාවරණය** වේ.
        
      
      
        02
        
          **ATP ජලවිච්ඡේදනය හා හරස් සේතුව (Cross-bridge) සෑදීම:**
          අඩු ශක්ති මයෝසින් හිසට බැඳුණු `ATP` අණුව `ADP` හා අකාබනික පොස්ෆේට් (`Pi`) බවට ජලවිච්ඡේදනය වීමෙන් මයෝසින් හිස **ඉහළ ශක්ති සැකසුමට** පත් වී, ඇක්ටින්හි බන්ධන ස්ථානය හා බැඳී **හරස් සේතුවක්** සාදයි.
        
      
      
        03
        
          **බල පහර (Power Stroke) සහ සාකොමියරය කෙටි වීම:**
          `ADP` හා `Pi` නිදහස් කරමින් මයෝසින් හිස නැවත පහළ ශක්ති සැකසුමට නැමෙන විට සිහින් (ඇක්ටින්) සූත්‍රිකාව සාකොමියරයේ මධ්‍යය දෙසට ඇදී ලිස්සා යයි! *(මෙහිදී සූත්‍රිකාවල දිග වෙනස් නොවේ; **A කලාපයේ පළල නියතව පවතින අතර I කලාපය හා H කලාපය කෙටි වී Z රේඛා දෙක ළං වේ!**)*
        
      
      
        04
        
          **නව ATP අණුවක් බැඳීමෙන් හරස් සේතුව බිඳී ගැලවීම:**
          **අලුත් ATP අණුවක් මයෝසින් හිසට බැඳුණු විට පමණක්** හරස් සේතුව බිඳී මයෝසින් හිස ඇක්ටින් වෙතින් නිදහස් වී ඊළඟ චක්‍රයට සූදානම් වේ! (තත්පරයක් තුළ මෙවැනි චක්‍ර ගණනාවක් සිදු වේ).
        
      
    

    
      **📌 විභාග රන් උපදෙස (Exam Trap Alert!):**
      (1) පේශි සංකෝචනයේදී **සිහින් (ඇක්ටින්) හෝ ඝන (මයෝසින්) සූත්‍රිකාවල දිග කිසිසේත්ම කෙටි නොවේ!** **A කලාපයේ පළලද නොවෙනස්ව පවතී**; කෙටි වන්නේ **I කලාපය, H කලාපය සහ සමස්ත සාකොමියරය (Z–Z දුර)** පමණි!
      (2) **1 වන පර්ශු යුගලය** උරෝස්ථියට හා 1 වන උරස් කශේරුකාවට තදින් සවි වී ස්ථිරව පවතින බැවින් ආශ්වාසයේදී චලනය නොවේ; අනෙක් පර්ශු 1 වන පර්ශුව දෙසට ඉහළට ඇදී යයි!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. මිනිසාගේ ඍජු ද්විපාද ඉරියව්ව පවත්වා ගැනීම, දේහ බර දරා ගැනීම සහ ඇවිදීම සඳහා (අ) ආක්ෂක සැකිල්ලේ සහ (ආ) අපර ගාත්‍රයේ ඇති ව්‍යූහමය අනුවර්තන පැහැදිලි කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) ආක්ෂක සැකිල්ල: 1. කශේරුවේ ප්‍රාථමික වක්‍ර 2ක් (උරස් හා ත්‍රිකාස්ථික) සහ ද්විතීයික වක්‍ර 2ක් (ග්‍රෛවී හා කටී) ලෙස වක්‍ර 4ක් පැවතීම, 2. කශේරුවේ පහළට යත්ම දේහ බර දැරීමට කශේරුකා දේහ ක්‍රමයෙන් විශාල වීම (විශාල කටී කශේරුකා), 3. ත්‍රිකාස්ථික කශේරුකා 5 බද්ධ වී ශක්තිමත් ත්‍රිකෝණාකාර ත්‍රිකාස්ථිය සෑදීම, 4. මහා ජිද්‍රය හා අපර කපාල සන්ධාන අග්‍ර යුගල හිස්කබල පතුලේ මධ්‍යයට ආසන්නව පිහිටීම නිසා හිස කශේරුව මත තුලිතව පිහිටීම.; (ආ) අපර ගාත්‍රය: 1. දිගම, බරම හා ශක්තිමත්ම අස්ථිය වන ඌර්වස්ථිය ගැඹුරු ගෝල-කුහර උකුළු සන්ධිය සෑදීම, 2. සිටගෙන සිටින විට දණහිස් සන්ධිය අගුළු වැටීමේ (Locking) හැකියාව සහ ජංඝාස්ථිය මගින් දේහ බර පාදයට සම්ප්‍රේෂණය කිරීම, 3. පාදයේ අන්වායාම වක්‍ර 2ක් හා තීර්යක් වක්‍රයක් පැවතීමෙන් දේහ බර පාදය පුරා සමානව ව්‍යාප්ත කිරීම.

### Q2: 2. කංකාල පේශියක සාකොමියරයේ ව්‍යූහය කෙටියෙන් විස්තර කර, සර්පණ සූත්‍රිකාවාදයට (Sliding filament theory) අනුව පේශි සංකෝචනයේදී ඇක්ටින් හා මයෝසින් අන්තර්ක්‍රියා කරන ආකාරය පැහැදිලි කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** සාකොමියරය Z රේඛා දෙකක් අතර පිහිටි පුනරාවර්තී සංකෝචක ඒකකයයි; ඇක්ටින් සහිත සිහින් සූත්‍රිකා Z රේඛාවලට සවි වී මැද දෙසට විහිදෙන අතර මයෝසින් සහිත ඝන සූත්‍රිකා මධ්‍යයේ M රේඛාවට සවි වී ඇත.; පේශි උත්තේජනයේදී නිදහස් වන Ca2+ අයන ක්‍රියාවෙන් ඇක්ටින් සූත්‍රිකාවල ඇති මයෝසින් බන්ධන ස්ථාන නිරාවරණය වේ.; මයෝසින් හිසට බැඳි ATP අණුව ADP හා පොස්ෆේට් බවට ජලවිච්ඡේදනය වීමෙන් මයෝසින් හිස ඉහළ ශක්ති මට්ටමට පත් වී ඇක්ටින් හා බැඳී හරස් සේතුවක් සාදයි.; ADP හා පොස්ෆේට් නිදහස් කරමින් මයෝසින් හිස පහළ ශක්ති මට්ටමට නැමී ඇක්ටින් සූත්‍රිකාව සාකොමියරයේ මධ්‍යය දෙසට අදියි (Z රේඛා ළං වී සාකොමියරය කෙටි වේ; සූත්‍රිකාවල දිග වෙනස් නොවේ).; නව ATP අණුවක් මයෝසින් හිසට බැඳුණු විට හරස් සේතුව බිඳී මයෝසින් හිස ඇක්ටින්වලින් ගැලවී නව චක්‍රයක් ආරම්භ කරයි.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: සංවෘත දේහ කුහරයක් තුළ පීඩනය යටතේ පවතින තරලයක් වන <b>ව්‍යාජ සීලෝමය (Pseudocoelom)</b> ද්‍රවස්ථිතික සැකිල්ලක් ලෙස භාවිත කරන සත්ත්ව වංශය කුමක්ද?
- [ ] (1) Cnidaria
- [✓] (2) Nematoda
- [ ] (3) Annelida
- [ ] (4) Echinodermata
> **පැහැදිලි කිරීම:** දෘඪ සැකිලි කොටස් රහිත මෘදු දේහධාරී අපෘෂ්ඨවංශීන් දේහ හැඩය පවත්වා ගැනීමට හා පේශි සංකෝචනයට එරෙහිව ක්‍රියා කිරීමට <b>ද්‍රවස්ථිතික සැකිල්ලක් (Hydrostatic skeleton)</b> යොදා ගන්නා නමුත් එක් එක් වංශයේ ඒ සඳහා යොදාගන්නා කුහරය එකිනෙකට වෙනස් වේ! වටපණුවන් (<i>Ascaris</i>) අයත් වන <b>Nematoda වංශයේ</b> ද්‍රවස්ථිතික සැකිල්ල ලෙස ක්‍රියා කරන්නේ ඉහළ තරල පීඩනයකින් යුත් <b>ව්‍යාජ සීලෝමයයි (Pseudocoelom)</b>. අනෙක් වංශ සැලකුවොත්: <b>Cnidaria</b> (<i>Hydra</i>) සතුන් ඒ සඳහා යොදාගන්නේ <b>ජඨරවාහිනී (ආමාශවාහිනී) කුහරය</b> වන අතර, <b>Annelida</b> (ගැඩවිලා) යොදාගන්නේ ඛණ්ඩනය වූ <b>සත්‍ය සීලෝමයයි</b>; <b>Echinodermata</b> සතුන්ට කැල්සියම්මය ඵලක සහිත <b>අන්තඃසැකිල්ලක්</b> පිහිටනවා.

### MCQ 2: මිනිස් හිස්කබලේ බර අඩු කිරීමට, කටහඬට අනුනාද භාවයක් ලබා දීමට හා ආශ්වාස වාතය තෙත්/උණුසුම් කිරීමට දායක වන වාතය පිරි <b>කෝටරක (Sinuses)</b> පිහිටා ඇති අස්ථි හතර මොනවාද?
- [ ] (1) ලලාට අස්ථිය, පාර්ශ්ව කපාල අස්ථිය, ශංඛක අස්ථිය සහ අපර කපාල අස්ථිය
- [✓] (2) කීලාස්ථිය, ජිද්‍රාස්ථිය, ඌර්ධ්ව හනුක අස්ථිය සහ ලලාට අස්ථිය
- [ ] (3) යුග අස්ථිය, නාසාස්ථිය, අධෝහනුක අස්ථිය සහ හලාස්ථිය
- [ ] (4) ශංඛක අස්ථිය, අධෝහනුක අස්ථිය, තාලව අස්ථිය සහ අශ්‍රැ අස්ථිය
> **පැහැදිලි කිරීම:** මිනිස් හිස්කබලේ නාස් කුහරය වටා පිහිටි, පක්ෂ්මධර ශ්ලේෂ්මල පටලයකින් ආස්තරණය වූ හා නාස් කුහරයට විවෘත වන වාතය පිරුණු කුහර හඳුන්වන්නේ <b>පාරනාසික කෝටරක (Paranasal sinuses)</b> ලෙසයි (සෙම්ප්‍රතිශ්‍යාවේදී මේවා ආසාදනය වී ශ්ලේෂ්මල පිරීම 'සයිනසයිටිස් / කෝටරක ප්‍රදාහය' ලෙස හැඳින්වේ). මෙම කෝටරක පිහිටන්නේ හිස්කබලේ නිශ්චිත අස්ථි හතරක් තුළ පමණයි: (1) නළලේ <b>ලලාට අස්ථිය (Frontal)</b>, (2) කපාල පතුලේ <b>කීලාස්ථිය (Sphenoid)</b>, (3) <b>ජිද්‍රාස්ථිය (Ethmoid)</b>, සහ (4) උඩු හනුව තනන <b>ඌර්ධ්ව හනුක අස්ථිය (Maxilla)</b> යන අස්ථි හතරයි. පාර්ශ්ව කපාල, අපර කපාල, ශංඛක හෝ අධෝහනුක අස්ථි තුළ මෙම නාසික කෝටරක පිහිටන්නේ නැහැ.

### MCQ 3: මිනිස් කශේරුවේ සෘජු ද්විපාද ඉරියව්ව පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වන වක්‍ර හතර අතුරින් <b>උපතින් පසු</b> ළදරු වියේදී විකසනය වන <b>ද්විතීයික වක්‍ර (Secondary curvatures)</b> දෙක මොනවාද?
- [ ] (1) උරස් වක්‍රය සහ ත්‍රිකාස්ථික වක්‍රය
- [✓] (2) ග්‍රෛවී වක්‍රය සහ කටී වක්‍රය
- [ ] (3) ග්‍රෛවී වක්‍රය සහ උරස් වක්‍රය
- [ ] (4) කටී වක්‍රය සහ ත්‍රිකාස්ථික වක්‍රය
> **පැහැදිලි කිරීම:** භ්‍රෑණ අවධියේදී C-හැඩැති තනි පූර්ව අවතල වක්‍රයක් ලෙස පවතින කශේරුවේ <b>උරස් (Thoracic) වක්‍රය සහ ත්‍රිකාස්ථික (Sacral) වක්‍රය</b> උපතේදීත් ඒ අයුරින්ම පවතින නිසා ඒවා <b>ප්‍රාථමික වක්‍ර (Primary curvatures)</b> ලෙස හඳුන්වනවා. නමුත් උපතින් පසු පසුපසට අවතල (ඉදිරියට උත්තල) ලෙස අලුතින් <b>ද්විතීයික වක්‍ර දෙකක්</b> විකසනය වෙනවා: (1) උපතින් <b>මාස ~3ක්</b> වන විට බිළිඳා හිස කෙළින් ඔසවා තබා ගැනීමට පටන් ගැනීමත් සමඟ බෙල්ලේ <b>ග්‍රෛවී වක්‍රය (Cervical curvature)</b> ද, (2) <b>මාස ~7–8ක්</b> වන විට වාඩි වීමට, සිට ගැනීමට හා ඇවිදීමට පටන් ගැනීමත් සමඟ දේහ ගුරුත්ව කේන්ද්‍රය පාදවලට ඉහළින් තබාගැනීමට ඉණ ප්‍රදේශයේ <b>කටී වක්‍රය (Lumbar curvature)</b> ද ගොඩනැගෙනවා.

### MCQ 4: කශේරුකා දේහයක් හෝ කණ්ටක ප්‍රසරයක් රහිත, හිස්කබලේ අපර කපාල සන්ධාන අග්‍ර සමඟ සන්ධානය වී හිස ඉහළ-පහළ චලනය ('ඔව්' චලනය) කිරීමට ඉඩ සලසන කශේරුකාව කුමක්ද?
- [ ] (1) අක්ෂ කශේරුකාව (Axis / C<sub>2</sub>)
- [✓] (2) ඇට්ලස් කශේරුකාව (Atlas / C<sub>1</sub>)
- [ ] (3) 7 වන ග්‍රෛවී කශේරුකාව (C<sub>7</sub>)
- [ ] (4) 1 වන උරස් කශේරුකාව (T<sub>1</sub>)
> **පැහැදිලි කිරීම:** කශේරුවේ ඉහළින්ම පිහිටන පළමු ග්‍රෛවී කශේරුකාව වන <b>ඇට්ලස් කශේරුකාව (Atlas / C<sub>1</sub>)</b> අස්ථිමය මුදුවක් (වළල්ලක්) වැනි සුවිශේෂී හැඩයක් ගන්නා අතර එහි <b>කශේරුකා දේහයක් හෝ පෘෂ්ඨීය කණ්ටක ප්‍රසරයක් පිහිටන්නේ නැහැ</b>! එහි ඉහළ පෘෂ්ඨයේ ඇති පුළුල් සන්ධාන මුහුණත් දෙක හිස්කබලේ අපර කපාල සන්ධාන අග්‍ර දෙක සමඟ අසව් සන්ධියක් සාදමින් හිස ඉහළට හා පහළට නැමීමට ('ඔව්' කියන චලනයට) ඉඩ සලසනවා. දෙවන ග්‍රෛවී කශේරුකාව වන <b>අක්ෂ කශේරුකාව (Axis / C<sub>2</sub>)</b> ඉහළට නෙරා ගිය <b>දන්තාකාර ප්‍රසරයක් (Odontoid process / Dens)</b> දරන අතර, ඇට්ලස් කශේරුකාව ඒ වටා කීල (Pivot) සන්ධියකින් භ්‍රමණය වෙමින් හිස දෙපසට ('නැහැ' චලනය) හැරවීමට ඉඩ දෙනවා.

### MCQ 5: මිනිසාට පෑනක් හෝ ඉඳිකටුවක් ඇල්ලීම වැනි <b>යථාතත්ත්ව ග්‍රහණය / සියුම් ග්‍රහණය (Precision grip)</b> ලබා දීමට ප්‍රධාන වශයෙන් දායක වන පූර්ව ගාත්‍රයේ ව්‍යූහමය අනුවර්තනය කුමක්ද?
- [ ] (1) උරහිස් සන්ධිය ගෝල-කුහර සන්ධියක් වීම
- [ ] (2) වැලමිට සන්ධිය අසව් සන්ධියක් වීම
- [✓] (3) අනෙකුත් ඇඟිලි හතරට සම්මුඛව චලනය කර තුඩු ස්පර්ශ කළ හැකි මහපටැඟිල්ලේ පිළිමල් භාවය (Opposable thumb)
- [ ] (4) මැණික් කටුවේ හස්තකූර්චාස්ථි අට පේළි දෙකකට සැකසී තිබීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** මිනිස් අතට විශාල වස්තුවක් අල්ලා ගන්නා ජව ග්‍රහණයට (Power grip) අමතරව ඉතා කුඩා උපකරණ සියුම්ව හැසිරවීමේ <b>යථාතත්ත්ව ග්‍රහණය (Precision grip)</b> ලැබී ඇත්තේ පළමු හස්තකූර්චෝපරි අස්ථිය හා හස්තකූර්චාස්ථිය අතර පිහිටි විශේෂිත සෑදල සන්ධිය නිසා <b>මහපටැඟිල්ල අනෙක් ඇඟිලි හතරේ තලයට හරස්ව ගෙන ගොස් ඒවායේ ඇඟිලි තුඩු ස්පර්ශ කළ හැකි 'පිළිමල් භාවය' (Opposability)</b> නිසයි! අනෙක් ප්‍රයිමේටාවන්ට තරමක පිළිමල් මහපටැඟිල්ලක් පැවතුණද මිනිසා තරම් ඉහළ නිරවද්‍යතාවකින් සියුම් ග්‍රහණය කළ නොහැකියි; උරහිස් හා වැලමිට සන්ධි සම්පූර්ණ බාහුවේ පුළුල් චලනයට මිස ඇඟිලි තුඩුවල සියුම් ග්‍රහණයට හේතු නොවෙයි.

### MCQ 6: අස්ථි පටක තැන්පත් වීමේ වේගය ඉක්මවා අස්ථි ප්‍රතිශෝෂණය (බිඳ වැටීම) සිදුවීම නිසා අස්ථි ඝනත්වය අඩුවී සවිවර හා පහසුවෙන් බිඳෙනසුලු බවට පත්වන රෝගී තත්ත්වය කුමක්ද?
- [ ] (1) ඔස්ටියෝ ආතරයිටිස් (අස්ථි පර්වදාහය / Osteoarthritis)
- [✓] (2) අස්ථි වෛවර්යය (ඔස්ටියෝපොරෝසිස් / Osteoporosis)
- [ ] (3) අන්තර්-කශේරුක මඬල ලිස්සා යෑම (Slipped disc)
- [ ] (4) ගලගණ්ඩය (Goitre)
> **පැහැදිලි කිරීම:** නිරෝගී පුද්ගලයෙකුගේ ජීවිත කාලය පුරාම ඔස්ටියෝබ්ලාස්ට මගින් නව අස්ථි තැන්පත් කිරීමත් ඔස්ටියෝක්ලාස්ට මගින් අස්ථි ප්‍රතිශෝෂණය කිරීමත් සමතුලිතව සිදු වුවද, වයස්ගත වීම, ආර්තවහරණයෙන් පසු කාන්තාවන්ගේ <b>ඊස්ට්‍රජන් හෝමෝනය අඩුවීම</b>, කැල්සියම්/විටමින් D ඌනතාව හා නිශ්චල දිවිපෙවෙත නිසා <b>අස්ථි තැන්පත් වීමට වඩා ප්‍රතිශෝෂණය වේගවත් වීමෙන්</b> අස්ථි ස්කන්ධය අඩුවී සිදුරු සහිත බිඳෙනසුලු තත්ත්වයට පත්වීම <b>ඔස්ටියෝපොරෝසිස් (Osteoporosis)</b> නම් වෙනවා. මෙය <b>ඔස්ටියෝ ආතරයිටිස්</b> සමඟ පටලවා නොගන්න: ඔස්ටියෝ ආතරයිටිස් යනු චලනය වන සන්ධිවල අස්ථි කෙළවර ආරක්ෂා කරන <b>කාටිලේජ</b> ගෙවී යෑමෙන් සන්ධි ඉදිමී වේදනා ඇතිවන පරිහානීය සන්ධි රෝගයයි!

### MCQ 7: කංකාල පේශි තන්තුවක් සංකෝචනය වන අවස්ථාවේදී <b>සාකොමියරය (Sarcomere)</b> තුළ සිදුවන නිවැරදි වෙනස්කම කුමක්ද?
- [ ] (1) ඇක්ටින් සහ මයෝසින් සූත්‍රිකා දෙවර්ගයේම දිග කෙටි වීම
- [ ] (2) A කලාපයේ පළල අඩු වන අතර I කලාපයේ පළල වැඩි වීම
- [✓] (3) සිහින් හා ඝන සූත්‍රිකාවල දිග නොවෙනස්ව පවතිමින්, Z රේඛා දෙක එකිනෙකට ළං වී සාකොමියරය කෙටි වීම
- [ ] (4) H කලාපය වඩාත් පුළුල් වීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** <b>සර්පණ සූත්‍රිකා වාදයට (Sliding filament model)</b> අනුව කංකාල පේශි සංකෝචනයේදී සිහින් <b>ඇක්ටින් සූත්‍රිකා</b> හෝ ඝන <b>මයෝසින් සූත්‍රිකා</b> යන දෙවර්ගයෙන් එකකවත් සැබෑ දිග කෙටි වන්නේ නැහැ! ඒ වෙනුවට මයෝසින් හිස් මගින් හරස් සේතු සාදා සිහින් ඇක්ටින් සූත්‍රිකා සාකොමියරයේ මධ්‍යය දෙසට ඇද ගැනීම (ලිස්සා යෑම) නිසා <b>Z රේඛා දෙක එකිනෙකට ළං වී සාකොමියරය කෙටි වෙනවා</b>. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඝන සූත්‍රිකාවල දිගට සමාන අඳුරු <b>A කලාපයේ (A band) පළල නොවෙනස්ව නියතව පවතින</b> අතර, ළා පැහැති <b>I කලාපය (I band) සහ මැද ඇති H කලාපය (H zone) පටු වී</b> (පූර්ණ සංකෝචනයේදී H කලාපය නොපෙනී ගොස්) අතිපිහිත ප්‍රදේශය වැඩි වෙනවා.

### MCQ 8: කංකාල පේශි සංකෝචනයේ හරස් සේතු චක්‍රයේදී ඇක්ටින් සූත්‍රිකාවට බැඳී පවතින මයෝසින් හිස ඉන් ගැලවී නිදහස් වීමට (හරස් සේතුව බිඳීමට) සෘජුවම අවශ්‍ය වන්නේ කුමක්ද?
- [✓] (1) නව ATP අණුවක් මයෝසින් හිසට බැඳීම
- [ ] (2) ADP හා අකාබනික පොස්ෆේට් මයෝසින් හිසට නැවත බැඳීම
- [ ] (3) සාකොප්ලාස්මයේ Ca<sup>2+</sup> අයන සාන්ද්‍රණය තවදුරටත් ඉහළ යෑම
- [ ] (4) චාලක නියුරෝනයෙන් ඇසිටයිල්කෝලීන් අඛණ්ඩව නිදහස් වීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** හරස් සේතු චක්‍රයේ ජව පහරින් (Power stroke) පසු ADP හා P<sub>i</sub> නිදහස් කළ මයෝසින් හිස අඩු ශක්ති මට්ටමේදී ඇක්ටින් සූත්‍රිකාවට තදින් බැඳී පවතිනවා. එම හරස් සේතුව බිඳී <b>මයෝසින් හිස ඇක්ටින් සූත්‍රිකාවෙන් ගැලවී නිදහස් වන්නේ නව ATP අණුවක් මයෝසින් හිසට බැඳුණු විට පමණයි</b>! (ඉන්පසුවයි එම ATP අණුව ADP + P<sub>i</sub> බවට ජලවිච්ඡේදනය වී මයෝසින් හිස නැවත ඉහළ ශක්ති සැකැස්මට පත් කරන්නේ — මරණයෙන් පසු සෛල තුළ අලුතින් ATP නිපදවීම නතර වන නිසා හරස් සේතු ගැලවිය නොහැකිව මළ සිරුර දරදඬු වන 'මරණීය දරදඬු බව / Rigor mortis' ඇතිවන්නේද මේ නිසාමයි!). <b>Ca<sup>2+</sup></b> අයනවල කාර්යය වන්නේ ට්‍රොපොනින් හා බැඳී ට්‍රොපොමයෝසින් ඉවත් කර ඇක්ටින් බන්ධන ස්ථාන නිරාවරණය කිරීමයි.
