ජාන ප්රතිබද්ධතාව, ජනගහන ප්රවේණිය (Hardy-Weinberg) සහ ශාක හා සත්ත්ව අභිජනනය
එකම වර්ණදේහය උඩ පිහිටි ජාන එකට ගමන් කරන ජාන ප්රතිබද්ධතාව (Drosophila), ඌනන අවතරණය, ගහනයක ඇලීල හා ප්රවේණිදර්ශ සංඛ්යාත ගණනය කරන Hardy-Weinberg සමීකරණ දෙක (p + q = 1 සහ p² + 2pq + q² = 1) සහ කෘෂිකර්මයේදී ඉහළ අස්වැන්නක් ගන්න යොදාගන්නා දෙමුහුම් දිරිය, බහුගුණකතාව හා අභිජනන ක්රම සරලව ඉගෙන ගමු.
ප්රවේණිය පළමු කොටසින් අපි තනි පවුලක හෝ තනි මුහුමක ලක්ෂණ උරුම වෙන හැටි බැලුවා නේද? හැබැයි දැන් පොඩ්ඩක් ලොකු පින්තූරය දිහා බලමු! එකම වර්ණදේහය උඩ එක ළඟ පිහිටලා තියෙන ජාන දෙකකට මොකද වෙන්නේ? ඒ වගේම මුළු රටකම ඉන්න මිනිසුන් ලක්ෂ ගණනකගේ ගහනයක් (Population) ඇතුළේ රෝග වාහකයන් කී දෙනෙක් ඉන්නවද කියලා ගණන් හදන්නේ කොහොමද? ඒ විතරක් නෙමෙයි, අපි කන බතල, වී, බඩඉරිඟු, නිර්බීජ කොමඩු සහ කිරි එළදෙනුන් වැඩි දියුණු කරන්න ප්රවේණිය පාවිච්චි කරන්නේ කොහොමද? අද ඒකකය 06.2න් අපි මේ තුනම ලස්සනට තේරුම් ගමු!
🎓 විශ්වවිද්යාල අධ්යාපනයේදී හා වෛද්ය/කෘෂි පර්යේෂණවලදී ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
ඔයා වෛද්ය පීඨයේ ප්රජා වෛද්ය විද්යාව (Community Medicine / Epidemiology) ඉගෙන ගන්නකොට, ලංකාවේ දරුවන් 2,500කින් එක් අයෙකුට යම් නිලීන ප්රවේණික රෝගයක් තියෙනවා නම් සමාජයේ සාමාන්ය මිනිසුන්ගෙන් කීයෙන් පංගුවක් ඒ රෝගයේ නිහඬ වාහකයන්ද (Carriers — 2pq) කියලා තත්පර 30න් හොයන්නේ Hardy-Weinberg සමීකරණයෙන්! ඒ වගේම ඔයා පේරාදෙණිය හෝ කොළඹ විශ්වවිද්යාලයේ කෘෂි විද්යාව, පශු වෛද්ය විද්යාව හෝ අණුක ජීව විද්යාව හදාරනකොට බතලගොඩ වී පර්යේෂණායතනයේ Bg වී ප්රභේද හදන දෙමුහුම් දිරිය (Hybrid vigour) සහ බහුගුණකතාව (Polyploidy) කෙළින්ම ප්රායෝගිකව භාවිත කරනවා!
1. ජාන ප්රතිබද්ධතාව (Gene Linkage) සහ ඌනන අවතරණය (Crossing Over)
මෙන්ඩල්ගේ දෙවන නියමය මතකද? ජාන දෙකක් ස්වාධීනව සංරචනය වෙන්න නම් ඒ ජාන දෙක වෙනස් (අසමජාත) වර්ණදේහ දෙකක් මත තියෙන්න ඕනේ. හැබැයි මිනිසාට වර්ණදේහ යුගල 23යි තිබුණට ජාන 20,000කට වඩා තියෙනවා! ඒ කියන්නේ එකම වර්ණදේහය උඩ ජාන සිය ගණනක් එකම දුම්රිය මැදිරියක යන මගීන් වගේ එකට පිහිටලා තියෙනවා.
📌 නිල නිර්වචනය: එකම වර්ණදේහය මත පිහිටි ජාන, ඌනන විභාජනයේදී එකිනෙකින් ස්වාධීනව වෙන් නොවී එකම ඒකකයක් ලෙස එකටම ජන්මාණුවලට ගමන් කිරීමේ ප්රවණතාව ජාන ප්රතිබද්ධතාව (Gene Linkage) ලෙස හැඳින්වෙනවා.
තෝමස් හන්ට් මෝගන් (Thomas Hunt Morgan) පලතුරු මැස්සා (Drosophila melanogaster) යොදාගෙන මේක සුපිරියටම ඔප්පු කළා. බලන්න මේ සම්භාව්ය පරීක්ෂණය:
- මව්පිය ලක්ෂණ: අළු දේහය (
b+) කළු දේහයට (b) ප්රමුඛයි; සාමාන්ය පියාපත් (vg+) ක්ෂීණ/කුඩා පියාපත්වලට (vg) ප්රමුඛයි. මේ ජාන දෙකම තියෙන්නේ එකම අලිංග වර්ණදේහය උඩයි! - ද්විඅංග පරීක්ෂා මුහුම: විෂමයෝගී අළු-සාමාන්ය ගැහැනු මැස්සෙකු (
b+vg+ / b vg) × සමයෝගී නිලීන කළු-ක්ෂීණ පිරිමි මැස්සෙකු (b vg / b vg) සමඟ මුහුම් කළා. - මෙන්ඩල්ට අනුව ලැබිය යුතු වූයේ:
1 : 1 : 1 : 1(25% බැගින්). - ඇත්තටම ලැබුණු ප්රතිඵලය: මව්පිය ආකාර (අළු-සාමාන්ය සහ කළු-ක්ෂීණ) 83%ක් ලැබුණු අතර, අලුත් ප්රතිසංයෝජිත ආකාර (අළු-ක්ෂීණ සහ කළු-සාමාන්ය) ලැබුණේ 17%ක් විතරයි!
ඔයාට තේරුණාද ඇයි 17%ක් අලුත් සංකලන හැදුණේ කියලා? ඌනනය I හි ප්රාක්කලාව I (Prophase I) අවධියේදී සමජාත වර්ණදේහවල සහෝදර නොවන වර්ණදේහාංශ අතර ත්යාග්ම (Chiasmata) සෑදී කොටස් හුවමාරු වීම හෙවත් අවතරණය (Crossing over) නිසයි! වර්ණදේහය මත ජාන දෙක අතර දුර වැඩි වන තරමට අවතරණය වීමේ සම්භාවිතාවත් (ප්රතිසංයෝජන සංඛ්යාතයත්) වැඩි වෙනවා. අවතරණය කොහෙත්ම නොවුණොත් (සම්පූර්ණ ප්රතිබද්ධතාව) පරීක්ෂා මුහුමෙන් ලැබෙන්නේ 1 : 1 මව්පිය ආකාර දෙක පමණයි!
2. ජනගහන ප්රවේණිය සහ Hardy-Weinberg සමතුලිතතාව (NIE 6.1.4)
එකම විශේෂයක නිශ්චිත ප්රදේශයක ජීවත් වන, එකිනෙකා සමඟ ලිංගිකව අභිජනනය කළ හැකි ජීවීන් සමූහයක ඇති සියලුම ඇලීලවල එකතුවට අපි ජාන සංචිතය (Gene Pool) කියනවා. 1908 දී හාඩි සහ වයින්බර්ග් පෙන්වා දුන්නා පරිණාමය නොවන පරමාදර්ශී ගහනයක පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට ඇලීල සංඛ්යාත සහ ප්රවේණිදර්ශ සංඛ්යාත නියතව පවතින බව!
යම් පථයක ප්රමුඛ ඇලීලයේ (A) සංඛ්යාතය p ලෙසත්, නිලීන ඇලීලයේ (a) සංඛ්යාතය q ලෙසත් ගත්තොත්:
- 1 වන සමීකරණය (ඇලීල සංඛ්යාත එකතුව):
p + q = 1 - 2 වන සමීකරණය (ප්රවේණිදර්ශ සංඛ්යාත එකතුව):
p2 + 2pq + q2 = 1p2= සමයෝගී ප්රමුඛ (AA) ජීවීන්ගේ සංඛ්යාතය2pq= විෂමයෝගී (Aa— වාහක) ජීවීන්ගේ සංඛ්යාතයq2= සමයෝගී නිලීන (aa— නිලීන රූපානුදර්ශය පෙන්වන) ජීවීන්ගේ සංඛ්යාතය
q2 (නිලීන රූපානුදර්ශය) වෙතින් ආරම්භ කරන්න!
ගැටලුවක "ගහනයක පුද්ගලයන් 10,000කින් 400 දෙනෙකු ඇල්බිනෝ (aa) වේ" යැයි දුන්නොත්, ප්රමුඛ 9,600 ඇතුළේ AA සහ Aa දෙගොල්ලම හැංගිලා ඉන්න නිසා එතනින් පටන් ගන්න එපා! කෙළින්ම q2 = 400 / 10,000 = 0.04 ගන්න.
q සොයා, ඉන් p ලබාගන්න:
q = √0.04 = 0.2 (එනම් නිලීන ඇලීල සංඛ්යාතය 20%). දැන් p + q = 1 නිසා p = 1 - 0.2 = 0.8 (80%).
2pq) හෝ සමයෝගී ප්රමුඛයන් (p2) ගණනය කරන්න:
වාහක සංඛ්යාතය 2pq = 2 × 0.8 × 0.2 = 0.32 (32% ක් හෙවත් 10,000න් 3,200 දෙනෙක් වාහකයන්!). සමයෝගී ප්රමුඛ p2 = 0.82 = 0.64 (6,400 දෙනෙක්). එකතුව බලන්න: 6400 + 3200 + 400 = 10,000! හරියටම හරි නේද?
ගහනයක් සමතුලිතතාවයේ පවතින්න නම් (1) විකෘති සිදු නොවිය යුතුය, (2) අහඹු ලෙස අභිජනනය සිදු විය යුතුය, (3) ස්වාභාවික වරණය ක්රියාත්මක නොවිය යුතුය, (4) ගහනය ඉතා විශාල විය යුතුය (ජාන ප්ලාවිතය / Genetic drift වැළැක්වීමට), සහ (5) ජාන ගැලීම / සංක්රමණ (Gene flow) සිදු නොවිය යුතුය. ස්වාභාවික ගහනවල මේ කොන්දේසි කැඩෙන නිසා කාලයත් සමඟ ඇලීල සංඛ්යාත වෙනස් වෙනවා — පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ ගහනයක ජාන සංඛ්යාතවල සිදුවන එම වෙනස් වීම තමයි ජෛව පරිණාමය (Evolution)!
3. ශාක හා සත්ත්ව අභිජනන මූලධර්ම සහ ක්රමවේද (NIE 6.1.5)
වැඩිවන මිනිස් ජනගහනයට ඉහළ අස්වැන්නක්, ඉහළ කිරි/මස්/බිත්තර නිෂ්පාදනයක්, ඉහළ පෝෂණ ගුණයක් සහ රෝග හා නියඟයට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව ඇති ප්රභේද බිහි කරන්න ශාක හා සත්ත්ව අභිජනනය යොදාගන්නවා. ප්රධාන ක්රම හා ඒවායේ වාසි-අවාසි මේ වගුවෙන් සංසන්දනය කරමු:
| අභිජනන ක්රමය | ප්රවේණික මූලධර්මය | ප්රධාන වාසි, අවාසි සහ උදාහරණ |
|---|---|---|
| 1. කෘත්රිම වරණය (Artificial Selection) | මිනිසාට හිතකර ලක්ෂණ සහිත ජීවීන් පමණක් තෝරා පරම්පරා ගණනාවක් බෝ කිරීම. | වල් අබ (Brassica) ශාකයෙන් ගෝවා, මල් ගෝවා, බ්රොකොලි බිහි කිරීම; ඉහළ කිරි දෙන ගව වර්ග තේරීම. |
| 2. ඇතුළත අභිජනනය (Inbreeding) | ඉතා සමීප ප්රවේණික ඥාතීන් අතර අභිජනනය කිරීමෙන් සමයෝගීතාව (Homozygosity) වැඩි වේ. | වාසිය: ප්රයෝජනවත් නුමුහුම් පෙළ (Pure lines) පවත්වාගත හැක. අවාසිය: හානිකර නිලීන ඇලීල සමයෝගී වීම නිසා සරුබව හා ශක්තිය අඩු වන අභිජනන අවපාතය (Inbreeding depression) ඇති වේ. |
| 3. පිටත අභිජනනය (Outbreeding / Crossbreeding) | ඥාති සම්බන්ධයක් නැති වෙනස් ප්රභේද හෝ නුමුහුම් පෙළ දෙකක් මුහුම් කිරීමෙන් විෂමයෝගීතාව ඉහළ නංවයි. | හානිකර නිලීන ඇලීල යටපත් වී මව්පියන් දෙදෙනාටම වඩා උසස් අස්වැන්නක් හා ශක්තියක් F1 පරම්පරාවේ පෙන්වයි — මෙය දෙමුහුම් දිරිය (Hybrid vigour / Heterosis) නම් වේ (උදා: දෙමුහුම් බඩඉරිඟු, Bg වී). |
| 4. අන්තර්විශේෂ අභිජනනය (Interspecific Hybridization) | එකම ගණයට අයත් වෙනස් විශේෂ දෙකක් මුහුම් කිරීම. | පිරිමි බූරුවා × ගැහැනු අශ්වයා → කොටළුවා (Mule) — ශක්තිමත් නමුත් වර්ණදේහ යුගල විය නොහැකි නිසා බොහෝ විට වඳ (Sterile) වේ. |
| 5. බහුගුණකතාව (Polyploidy) | සෛල විභාජනයේදී තර්කු තන්තු සෑදීම වළක්වන කොල්චිසීන් (Colchicine) වැනි රසායනික යොදා සමස්ත වර්ණදේහ කට්ටල ගණන වැඩි කිරීම (3n, 4n, 6n). |
විශාල පලතුරු හා ධාන්ය ලැබේ: ත්රිගුණ (3n) නිර්බීජ කොමඩු හා කෙසෙල්, ෂඩ්ගුණ (6n) පාන් තිරිඟු. |
| 6. විකෘති අභිජනනය (Mutation Breeding) | ගැමා කිරණ, X-කිරණ හෝ රසායනික විකෘතිකාරක මගින් හිතකර නව ඇලීල ප්රේරණය කිරීම. | රෝගවලට හා ලවණතාවයට ඔරොත්තු දෙන නව බෝග ප්රභේද කෙටි කාලයකින් නිපදවා ගැනීම. |
q2 = 0.01) සිටී නම්, එම ගහනයේ වාහකයන්ගේ (2pq) ප්රතිශතය කීයද? (ඉඟිය: q = 0.1, p = 0.9 → 2pq = 2 × 0.9 × 0.1 = 0.18 = 18%!)