# ජාන ප්‍රතිබද්ධතාව, ජනගහන ප්‍රවේණිය (Hardy-Weinberg) සහ ශාක හා සත්ත්ව අභිජනනය (Gene Linkage, Population Genetics (Hardy-Weinberg) & Plant/Animal Breeding)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/biology/u06-gene-linkage-population-genetics-hardy-weinberg-and-breeding/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 6
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ ගණනය කිරීමේ MCQ 2ක් සහ II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත / කෙටි සටහන්
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr13TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
එකම වර්ණදේහය උඩ පිහිටි ජාන එකට ගමන් කරන ජාන ප්‍රතිබද්ධතාව (Drosophila), ඌනන අවතරණය, ගහනයක ඇලීල හා ප්‍රවේණිදර්ශ සංඛ්‍යාත ගණනය කරන Hardy-Weinberg සමීකරණ දෙක (p + q = 1 සහ p² + 2pq + q² = 1) සහ කෘෂිකර්මයේදී ඉහළ අස්වැන්නක් ගන්න යොදාගන්නා දෙමුහුම් දිරිය, බහුගුණකතාව හා අභිජනන ක්‍රම සරලව ඉගෙන ගමු.

*English Summary:* Complete NIE Unit 06 (Competencies 6.1.3 linkage, 6.1.4 & 6.1.5) in warm spoken Sinhala: autosomal gene linkage & crossing over in Drosophila, Hardy-Weinberg equilibrium equations & 5 conditions, microevolution, inbreeding, outbreeding, hybrid vigour, polyploidy, and mutation breeding.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
ප්‍රවේණිය පළමු කොටසින් අපි තනි පවුලක හෝ තනි මුහුමක ලක්ෂණ උරුම වෙන හැටි බැලුවා නේද? හැබැයි දැන් පොඩ්ඩක් ලොකු පින්තූරය දිහා බලමු! එකම වර්ණදේහය උඩ එක ළඟ පිහිටලා තියෙන ජාන දෙකකට මොකද වෙන්නේ? ඒ වගේම මුළු රටකම ඉන්න මිනිසුන් ලක්ෂ ගණනකගේ ගහනයක් (Population) ඇතුළේ රෝග වාහකයන් කී දෙනෙක් ඉන්නවද කියලා ගණන් හදන්නේ කොහොමද? ඒ විතරක් නෙමෙයි, අපි කන බතල, වී, බඩඉරිඟු, නිර්බීජ කොමඩු සහ කිරි එළදෙනුන් වැඩි දියුණු කරන්න ප්‍රවේණිය පාවිච්චි කරන්නේ කොහොමද? අද ඒකකය 06.2න් අපි මේ තුනම ලස්සනට තේරුම් ගමු!

      
        🎓 විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනයේදී හා වෛද්‍ය/කෘෂි පර්යේෂණවලදී ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
        ඔයා වෛද්‍ය පීඨයේ ප්‍රජා වෛද්‍ය විද්‍යාව (Community Medicine / Epidemiology) ඉගෙන ගන්නකොට, ලංකාවේ දරුවන් 2,500කින් එක් අයෙකුට යම් නිලීන ප්‍රවේණික රෝගයක් තියෙනවා නම් සමාජයේ සාමාන්‍ය මිනිසුන්ගෙන් කීයෙන් පංගුවක් ඒ රෝගයේ නිහඬ වාහකයන්ද (Carriers — `2pq`) කියලා තත්පර 30න් හොයන්නේ **Hardy-Weinberg සමීකරණයෙන්**! ඒ වගේම ඔයා පේරාදෙණිය හෝ කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලයේ කෘෂි විද්‍යාව, පශු වෛද්‍ය විද්‍යාව හෝ අණුක ජීව විද්‍යාව හදාරනකොට **බතලගොඩ වී පර්යේෂණායතනයේ Bg වී ප්‍රභේද** හදන **දෙමුහුම් දිරිය (Hybrid vigour)** සහ **බහුගුණකතාව (Polyploidy)** කෙළින්ම ප්‍රායෝගිකව භාවිත කරනවා!

      

      
## 1. ජාන ප්‍රතිබද්ධතාව (Gene Linkage) සහ ඌනන අවතරණය (Crossing Over)

      මෙන්ඩල්ගේ දෙවන නියමය මතකද? ජාන දෙකක් ස්වාධීනව සංරචනය වෙන්න නම් ඒ ජාන දෙක **වෙනස් (අසමජාත) වර්ණදේහ දෙකක් මත** තියෙන්න ඕනේ. හැබැයි මිනිසාට වර්ණදේහ යුගල 23යි තිබුණට ජාන 20,000කට වඩා තියෙනවා! ඒ කියන්නේ එකම වර්ණදේහය උඩ ජාන සිය ගණනක් එකම දුම්රිය මැදිරියක යන මගීන් වගේ එකට පිහිටලා තියෙනවා.

      **📌 නිල නිර්වචනය:** එකම වර්ණදේහය මත පිහිටි ජාන, ඌනන විභාජනයේදී එකිනෙකින් ස්වාධීනව වෙන් නොවී එකම ඒකකයක් ලෙස එකටම ජන්මාණුවලට ගමන් කිරීමේ ප්‍රවණතාව **ජාන ප්‍රතිබද්ධතාව (Gene Linkage)** ලෙස හැඳින්වෙනවා.

      තෝමස් හන්ට් මෝගන් (Thomas Hunt Morgan) පලතුරු මැස්සා (*Drosophila melanogaster*) යොදාගෙන මේක සුපිරියටම ඔප්පු කළා. බලන්න මේ සම්භාව්‍ය පරීක්ෂණය:

      
        - **මව්පිය ලක්ෂණ:** අළු දේහය (`b+`) කළු දේහයට (`b`) ප්‍රමුඛයි; සාමාන්‍ය පියාපත් (`vg+`) ක්ෂීණ/කුඩා පියාපත්වලට (`vg`) ප්‍රමුඛයි. මේ ජාන දෙකම තියෙන්නේ එකම අලිංග වර්ණදේහය උඩයි!

        - **ද්විඅංග පරීක්ෂා මුහුම:** විෂමයෝගී අළු-සාමාන්‍ය ගැහැනු මැස්සෙකු (`b+vg+ / b vg`) × සමයෝගී නිලීන කළු-ක්ෂීණ පිරිමි මැස්සෙකු (`b vg / b vg`) සමඟ මුහුම් කළා.

        - **මෙන්ඩල්ට අනුව ලැබිය යුතු වූයේ:** `1 : 1 : 1 : 1` (25% බැගින්).

        - **ඇත්තටම ලැබුණු ප්‍රතිඵලය:** මව්පිය ආකාර (අළු-සාමාන්‍ය සහ කළු-ක්ෂීණ) **83%ක්** ලැබුණු අතර, අලුත් ප්‍රතිසංයෝජිත ආකාර (අළු-ක්ෂීණ සහ කළු-සාමාන්‍ය) ලැබුණේ **17%ක්** විතරයි!

      

      *ඔයාට තේරුණාද ඇයි 17%ක් අලුත් සංකලන හැදුණේ කියලා?* ඌනනය I හි **ප්‍රාක්කලාව I (Prophase I)** අවධියේදී සමජාත වර්ණදේහවල සහෝදර නොවන වර්ණදේහාංශ අතර **ත්‍යාග්ම (Chiasmata)** සෑදී කොටස් හුවමාරු වීම හෙවත් **අවතරණය (Crossing over)** නිසයි! වර්ණදේහය මත ජාන දෙක අතර දුර වැඩි වන තරමට අවතරණය වීමේ සම්භාවිතාවත් (ප්‍රතිසංයෝජන සංඛ්‍යාතයත්) වැඩි වෙනවා. අවතරණය කොහෙත්ම නොවුණොත් (සම්පූර්ණ ප්‍රතිබද්ධතාව) පරීක්ෂා මුහුමෙන් ලැබෙන්නේ `1 : 1` මව්පිය ආකාර දෙක පමණයි!

      
## 2. ජනගහන ප්‍රවේණිය සහ Hardy-Weinberg සමතුලිතතාව (NIE 6.1.4)

      එකම විශේෂයක නිශ්චිත ප්‍රදේශයක ජීවත් වන, එකිනෙකා සමඟ ලිංගිකව අභිජනනය කළ හැකි ජීවීන් සමූහයක ඇති සියලුම ඇලීලවල එකතුවට අපි **ජාන සංචිතය (Gene Pool)** කියනවා. 1908 දී හාඩි සහ වයින්බර්ග් පෙන්වා දුන්නා **පරිණාමය නොවන පරමාදර්ශී ගහනයක** පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට ඇලීල සංඛ්‍යාත සහ ප්‍රවේණිදර්ශ සංඛ්‍යාත නියතව පවතින බව!

      යම් පථයක ප්‍රමුඛ ඇලීලයේ (`A`) සංඛ්‍යාතය **`p`** ලෙසත්, නිලීන ඇලීලයේ (`a`) සංඛ්‍යාතය **`q`** ලෙසත් ගත්තොත්:

      
        - **1 වන සමීකරණය (ඇලීල සංඛ්‍යාත එකතුව):** `p + q = 1`

        - **2 වන සමීකරණය (ප්‍රවේණිදර්ශ සංඛ්‍යාත එකතුව):** `p2 + 2pq + q2 = 1`
          
            `p2` = සමයෝගී ප්‍රමුඛ (`AA`) ජීවීන්ගේ සංඛ්‍යාතය

            - `2pq` = විෂමයෝගී (`Aa` — වාහක) ජීවීන්ගේ සංඛ්‍යාතය

            - `q2` = සමයෝගී නිලීන (`aa` — නිලීන රූපානුදර්ශය පෙන්වන) ජීවීන්ගේ සංඛ්‍යාතය

          
        
      

      
        
          01
          
            **පියවර 1 — සෑම විටම `q2` (නිලීන රූපානුදර්ශය) වෙතින් ආරම්භ කරන්න!**
            ගැටලුවක *"ගහනයක පුද්ගලයන් 10,000කින් 400 දෙනෙකු ඇල්බිනෝ (aa) වේ"* යැයි දුන්නොත්, ප්‍රමුඛ 9,600 ඇතුළේ `AA` සහ `Aa` දෙගොල්ලම හැංගිලා ඉන්න නිසා එතනින් පටන් ගන්න එපා! කෙළින්ම `q2 = 400 / 10,000 = 0.04` ගන්න.
          
        
        
          02
          
            **පියවර 2 — වර්ගමූලය ගෙන `q` සොයා, ඉන් `p` ලබාගන්න:**
            `q = √0.04 = 0.2` (එනම් නිලීන ඇලීල සංඛ්‍යාතය 20%). දැන් `p + q = 1` නිසා `p = 1 - 0.2 = 0.8` (80%).
          
        
        
          03
          
            **පියවර 3 — වාහකයන් (`2pq`) හෝ සමයෝගී ප්‍රමුඛයන් (`p2`) ගණනය කරන්න:**
            වාහක සංඛ්‍යාතය `2pq = 2 × 0.8 × 0.2 = 0.32` (32% ක් හෙවත් 10,000න් 3,200 දෙනෙක් වාහකයන්!). සමයෝගී ප්‍රමුඛ `p2 = 0.82 = 0.64` (6,400 දෙනෙක්). එකතුව බලන්න: `6400 + 3200 + 400 = 10,000`! හරියටම හරි නේද?
          
        
      

      
        **📌 විභාග රන් උපදෙස — Hardy-Weinberg කොන්දේසි 05 සහ පරිණාමය:**
        ගහනයක් සමතුලිතතාවයේ පවතින්න නම් (1) **විකෘති සිදු නොවිය යුතුය**, (2) **අහඹු ලෙස අභිජනනය සිදු විය යුතුය**, (3) **ස්වාභාවික වරණය ක්‍රියාත්මක නොවිය යුතුය**, (4) **ගහනය ඉතා විශාල විය යුතුය** (ජාන ප්ලාවිතය / Genetic drift වැළැක්වීමට), සහ (5) **ජාන ගැලීම / සංක්‍රමණ (Gene flow) සිදු නොවිය යුතුය**. ස්වාභාවික ගහනවල මේ කොන්දේසි කැඩෙන නිසා කාලයත් සමඟ ඇලීල සංඛ්‍යාත වෙනස් වෙනවා — **පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ ගහනයක ජාන සංඛ්‍යාතවල සිදුවන එම වෙනස් වීම තමයි ජෛව පරිණාමය (Evolution)!**
      

      
## 3. ශාක හා සත්ත්ව අභිජනන මූලධර්ම සහ ක්‍රමවේද (NIE 6.1.5)

      වැඩිවන මිනිස් ජනගහනයට ඉහළ අස්වැන්නක්, ඉහළ කිරි/මස්/බිත්තර නිෂ්පාදනයක්, ඉහළ පෝෂණ ගුණයක් සහ රෝග හා නියඟයට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව ඇති ප්‍රභේද බිහි කරන්න ශාක හා සත්ත්ව අභිජනනය යොදාගන්නවා. ප්‍රධාන ක්‍රම හා ඒවායේ වාසි-අවාසි මේ වගුවෙන් සංසන්දනය කරමු:

      
        | 
          
            අභිජනන ක්‍රමය 
            | ප්‍රවේණික මූලධර්මය 
            | ප්‍රධාන වාසි, අවාසි සහ උදාහරණ 
          

        
        
          
            | **1. කෘත්‍රිම වරණය (Artificial Selection)** 
            | මිනිසාට හිතකර ලක්ෂණ සහිත ජීවීන් පමණක් තෝරා පරම්පරා ගණනාවක් බෝ කිරීම. 
            | වල් අබ (*Brassica*) ශාකයෙන් ගෝවා, මල් ගෝවා, බ්‍රොකොලි බිහි කිරීම; ඉහළ කිරි දෙන ගව වර්ග තේරීම. 
          

          
            | **2. ඇතුළත අභිජනනය (Inbreeding)** 
            | ඉතා සමීප ප්‍රවේණික ඥාතීන් අතර අභිජනනය කිරීමෙන් **සමයෝගීතාව (Homozygosity)** වැඩි වේ. 
            | **වාසිය:** ප්‍රයෝජනවත් නුමුහුම් පෙළ (Pure lines) පවත්වාගත හැක.**අවාසිය:** හානිකර නිලීන ඇලීල සමයෝගී වීම නිසා සරුබව හා ශක්තිය අඩු වන **අභිජනන අවපාතය (Inbreeding depression)** ඇති වේ. 
          

          
            | **3. පිටත අභිජනනය (Outbreeding / Crossbreeding)** 
            | ඥාති සම්බන්ධයක් නැති වෙනස් ප්‍රභේද හෝ නුමුහුම් පෙළ දෙකක් මුහුම් කිරීමෙන් **විෂමයෝගීතාව** ඉහළ නංවයි. 
            | හානිකර නිලීන ඇලීල යටපත් වී මව්පියන් දෙදෙනාටම වඩා උසස් අස්වැන්නක් හා ශක්තියක් F1 පරම්පරාවේ පෙන්වයි — මෙය **දෙමුහුම් දිරිය (Hybrid vigour / Heterosis)** නම් වේ (උදා: දෙමුහුම් බඩඉරිඟු, Bg වී). 
          

          
            | **4. අන්තර්විශේෂ අභිජනනය (Interspecific Hybridization)** 
            | එකම ගණයට අයත් වෙනස් විශේෂ දෙකක් මුහුම් කිරීම. 
            | පිරිමි බූරුවා × ගැහැනු අශ්වයා → **කොටළුවා (Mule)** — ශක්තිමත් නමුත් වර්ණදේහ යුගල විය නොහැකි නිසා බොහෝ විට වඳ (Sterile) වේ. 
          

          
            | **5. බහුගුණකතාව (Polyploidy)** 
            | සෛල විභාජනයේදී තර්කු තන්තු සෑදීම වළක්වන **කොල්චිසීන් (Colchicine)** වැනි රසායනික යොදා සමස්ත වර්ණදේහ කට්ටල ගණන වැඩි කිරීම (`3n, 4n, 6n`). 
            | විශාල පලතුරු හා ධාන්‍ය ලැබේ: **ත්‍රිගුණ (`3n`) නිර්බීජ කොමඩු හා කෙසෙල්**, ෂඩ්ගුණ (`6n`) පාන් තිරිඟු. 
          

          
            | **6. විකෘති අභිජනනය (Mutation Breeding)** 
            | ගැමා කිරණ, X-කිරණ හෝ රසායනික විකෘතිකාරක මගින් හිතකර නව ඇලීල ප්‍රේරණය කිරීම. 
            | රෝගවලට හා ලවණතාවයට ඔරොත්තු දෙන නව බෝග ප්‍රභේද කෙටි කාලයකින් නිපදවා ගැනීම. 
          

        
      

      
        🌾 ඒකකය 06.2 සංකල්ප සිතියම — ප්‍රතිබද්ධතාව, ගහන ප්‍රවේණිය හා අභිජනනය
        
          
            **ජාන ප්‍රතිබද්ධතාව**
            එකම වර්ණදේහයේ ජාන 9:3:3:1 වලින් අපගමනය වේ • ප්‍රාක්කලාව I අවතරණයෙන් සුළු %ක ප්‍රතිසංයෝජිතයන් සෑදේ.
          
          
            **Hardy-Weinberg ගණනය**
            නිලීන රූපානුදර්ශය = q2 → √ ගෙන q සොයන්න → p = 1 - q → වාහකයන් = 2pq.
          
          
            **දෙමුහුම් දිරිය vs අවපාතය**
            ඇතුළත අභිජනනය → සමයෝගීතාව ↑ (අවපාතය) • පිටත අභිජනනය → විෂමයෝගීතාව ↑ (දෙමුහුම් දිරිය).
          
          
            **ස්වාභාවික vs කෘත්‍රිම අභිජනනය**
            ස්වාභාවික අභිජනනය ජාන විවිධත්වය හා පරිසර අනුවර්තනය රකියි; කෘත්‍රිම අභිජනනය ආර්ථික ඵලදාව වැඩි කළත් ප්‍රවේණි විවිධත්වය අඩු කරයි.
          
        
      

      
        **✅ පාඩම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න:**
        Hardy-Weinberg සමතුලිතතාවේ පවතින ගහනයක නිලීන රෝගයක් පෙන්වන පුද්ගලයන් 1%ක් (`q2 = 0.01`) සිටී නම්, එම ගහනයේ වාහකයන්ගේ (`2pq`) ප්‍රතිශතය කීයද? *(ඉඟිය: `q = 0.1`, `p = 0.9` → `2pq = 2 × 0.9 × 0.1 = 0.18 = 18%`!)*

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) හාඩි-වයින්බර්ග් මූලධර්මය ප්‍රකාශ කර එය වලංගු වීම සඳහා ගහනයක පැවතිය යුතු කොන්දේසි පහ (05) ලැයිස්තුගත කරන්න. (ආ) හාඩි-වයින්බර්ග් සමතුලිතතාවයේ පවතින 5,000ක ගහනයක පුද්ගලයන් 450 දෙනෙකු නිලීන රූපානුදර්ශය (aa) පෙන්වයි නම් p, q සහ විෂමයෝගී පුද්ගලයන් සංඛ්‍යාව ගණනය කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) බාහිර පරිණාමීය බලපෑම් නොමැති විශාල අහඹු ලෙස අභිජනනය කරන ගහනයක ඇලීල සංඛ්‍යාත හා ප්‍රවේණිදර්ශ සංඛ්‍යාත පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට නියතව පවතී.; කොන්දේසි 5: 1. විකෘති සිදු නොවීම, 2. අහඹු අභිජනනය, 3. ස්වාභාවික වරණය නොමැති වීම, 4. ඉතා විශාල ගහන ප්‍රමාණය, 5. ජාන ගැලීම (සංක්‍රමණ) සිදු නොවීම.; (ආ) q² = 450 / 5000 = 0.09 → q = 0.3; p = 1 - 0.3 = 0.7; විෂමයෝගී සංඛ්‍යාතය 2pq = 2 × 0.7 × 0.3 = 0.42 → විෂමයෝගී පුද්ගලයන් ගණන = 0.42 × 5000 = 2,100 කි.

### Q2: 2. (අ) "දෙමුහුම් දිරිය" (Hybrid vigour) සහ "අභිජනන අවපාතය" (Inbreeding depression) යන පදවල ප්‍රවේණික පදනම සංසන්දනය කරන්න. (ආ) ශාක අභිජනනයේදී බහුගුණකතාව (Polyploidy) වැදගත් වන ආකාරය උදාහරණ සහිතව පැහැදිලි කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) ඇතුළත අභිජනනයේදී සමයෝගීතාව වැඩි වී හානිකර නිලීන ඇලීල ප්‍රකාශ වීමෙන් ජීව ශක්තිය හා සරුබව අඩු වීම අභිජනන අවපාතයයි. පිටත අභිජනනයේදී විෂමයෝගීතාව වැඩි වී නිලීන ඇලීල යටපත් වීමෙන් මව්පියන් දෙදෙනාටම වඩා ඉහළ ඵලදාවක් හා ශක්තියක් F₁ පරම්පරාව පෙන්වීම දෙමුහුම් දිරියයි.; (ආ) කොල්චිසීන් (Colchicine) වැනි රසායනික මගින් තර්කු සෑදීම වළක්වා වර්ණදේහ කට්ටල ගණන වැඩි කිරීමෙන් (3n, 4n, 6n) විශාල ඵල, ඉහළ අස්වැන්න සහ නිර්බීජ ඵල (උදා: 3n නිර්බීජ කොමඩු, කෙසෙල්, 6n තිරිඟු) නිපදවා ගත හැක.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: <i>Drosophila</i> මැස්සාගේ දේහ වර්ණය හා පියාපත් ප්‍රමාණය පිළිබඳ ද්විඅංග පරීක්ෂා මුහුමේදී 1 : 1 : 1 : 1 අනුපාතය වෙනුවට මව්පිය ආකාර වැඩි ප්‍රතිශතයකිනුත් ප්‍රතිසංයෝජිත ආකාර අඩු ප්‍රතිශතයකිනුත් ලැබීමට හේතුව කුමක්ද?
- [ ] (1) අසම්පූර්ණ ප්‍රමුඛතාව
- [✓] (2) එකම වර්ණදේහයේ පිහිටි ජාන අතර අසම්පූර්ණ ප්‍රතිබද්ධතාව සහ ඌනන අවතරණය
- [ ] (3) ප්‍රමුඛ අභිභවනය (Epistasis)
- [ ] (4) බහු ඇලීලතාව
> **පැහැදිලි කිරීම:** තෝමස් හන්ට් මෝගන් විසින් <i>Drosophila melanogaster</i> පලතුරු මැස්සාගේ අළු/කළු දේහ වර්ණය (<i>b<sup>+</sup>/b</i>) සහ සාමාන්‍ය/කුරුටු පියාපත් (<i>vg<sup>+</sup>/vg</i>) සඳහා සිදු කළ ද්විඅංග පරීක්ෂා මුහුමේදී ජාන දෙක වෙනස් වර්ණදේහවල පිහිටියේ නම් 1 : 1 : 1 : 1 අනුපාතය ලැබිය යුතුයි. නමුත් මෙම ජාන දෙක <b>එකම අලිංග වර්ණදේහය මත</b> පිහිටා ඇති නිසා (ජාන ප්‍රතිබද්ධතාව) ඌනනයේදී එකට ගමන් කිරීමට නැඹුරු වීමෙන් මව්පිය රූපානුදර්ශ (~83%) ඉතා ඉහළ අගයක් ගන්නවා; ඌනන ප්‍රාක්කලාව I හිදී සහෝදර නොවන වර්ණදේහාංශ අතර සිදුවන <b>අවතරණය (Crossing over)</b> නිසා පමණක් සුළු ප්‍රතිසංයෝජිත ප්‍රතිශතයක් (~17%) බිහිවන බැවින් මෙය <b>අසම්පූර්ණ ප්‍රතිබද්ධතාව</b> ලෙස හැඳින්වෙනවා. අසම්පූර්ණ ප්‍රමුඛතාව හා බහු ඇලීලතාව තනි ජාන පථයකට අදාළ වන අතර, අභිභවනයේදී සිදුවන්නේ ස්වාධීන ජාන දෙකක් අතර කෘත්‍යමය යටපත් වීමකි.

### MCQ 2: හාඩි-වයින්බර්ග් සමතුලිතතාවයේ පවතින ගහනයක නිලීන ඇලීලයේ සංඛ්‍යාතය (q) 0.4 ක් නම්, එම ගහනයේ විෂමයෝගී (2pq) ජීවීන්ගේ ප්‍රතිශතය කොපමණද?
- [ ] (1) 16%
- [ ] (2) 36%
- [✓] (3) 48%
- [ ] (4) 60%
> **පැහැදිලි කිරීම:** හාඩි-වයින්බර්ග් සමතුලිතතාවයේ පවතින ගහනයක ඇලීල සංඛ්‍යාත එකතුව <b>p + q = 1</b> වන අතර ප්‍රවේණිදර්ශ සංඛ්‍යාත එකතුව <b>p<sup>2</sup> + 2pq + q<sup>2</sup> = 1</b> වෙනවා. මෙහි නිලීන ඇලීලයේ සංඛ්‍යාතය <b>q = 0.4</b> ලෙස දී ඇති බැවින්, ප්‍රමුඛ ඇලීලයේ සංඛ්‍යාතය <b>p = 1 − 0.4 = 0.6</b> වේ. එවිට විෂමයෝගී (<i>Aa</i>) ජීවීන්ගේ සංඛ්‍යාතය <b>2pq = 2 × 0.6 × 0.4 = 0.48</b> හෙවත් <b>48%</b>කි! වැරදි වරණ දෙස බැලුවොත්: <b>16%</b> (q<sup>2</sup> = 0.4<sup>2</sup> = 0.16) යනු සමයෝගී නිලීන (<i>aa</i>) ජීවීන්ගේ ප්‍රතිශතයයි; <b>36%</b> (p<sup>2</sup> = 0.6<sup>2</sup> = 0.36) යනු සමයෝගී ප්‍රමුඛ (<i>AA</i>) ජීවීන්ගේ ප්‍රතිශතයයි; <b>60%</b> යනු p ඇලීල සංඛ්‍යාතය (0.6) මිස විෂමයෝගී ප්‍රවේණිදර්ශ ප්‍රතිශතය නොවේ (36% + 48% + 16% = 100%).

### MCQ 3: පහත සඳහන් සාධක අතුරින් හාඩි-වයින්බර්ග් සමතුලිතතාව බිඳ වැටීමට හේතු නොවන තත්ත්වය කුමක්ද?
- [ ] (1) ස්වාභාවික වරණය ක්‍රියාත්මක වීම
- [✓] (2) ඉතා විශාල ගහනයක් තුළ අහඹු ලෙස අභිජනනය සිදු වීම
- [ ] (3) වෙනත් ගහන සමඟ ජාන ගැලීම (සංක්‍රමණ) සිදු වීම
- [ ] (4) නව ජාන විකෘති ඇති වීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** ගහනයක් පරිණාමය නොවී පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට ඇලීල හා ප්‍රවේණිදර්ශ සංඛ්‍යාත නියතව පවතින <b>හාඩි-වයින්බර්ග් සමතුලිතතාව</b> ආරක්ෂා වීමට අනිවාර්ය කොන්දේසි 5ක් සම්පූර්ණ විය යුතුයි: (1) <b>විකෘති</b> සිදු නොවීම, (2) <b>අහඹු ලෙස අභිජනනය</b> (Random mating) සිදු වීම, (3) <b>ස්වාභාවික වරණය</b> ක්‍රියාත්මක නොවීම, (4) ජාන ප්ලාවිතය වැළැක්වීමට <b>ගහනය අතිවිශාල වීම</b>, සහ (5) වෙනත් ගහන සමඟ <b>ජාන ගැලීම</b> (සංක්‍රමණ) සිදු නොවීමයි. එම නිසා ඉතා විශාල ගහනයක් තුළ අහඹු ලෙස අභිජනනය සිදුවීම සමතුලිතතාව <b>ආරක්ෂා කරන</b> මූලික කොන්දේසියක් මිස එය බිඳ දමන සාධකයක් නොවෙයි! අනෙක් වරණ තුනම (ස්වාභාවික වරණය, ජාන ගැලීම සහ නව විකෘති) ඇලීල සංඛ්‍යාත වෙනස් කරමින් සුළු පරිණාමය ඇති කරයි.

### MCQ 4: සමතුලිතතාවයේ පවතින ගහනයක පුද්ගලයන් 10,000කින් 900 දෙනෙකු නිලීන රෝගයක් (aa) පෙන්වයි. එම ගහනයේ ප්‍රමුඛ ඇලීලයේ (p) සංඛ්‍යාතය කීයද?
- [ ] (1) 0.09
- [ ] (2) 0.30
- [✓] (3) 0.70
- [ ] (4) 0.91
> **පැහැදිලි කිරීම:** ගහනයේ මුළු පුද්ගලයන් 10,000කින් 900 දෙනෙකු නිලීන රෝගය (<i>aa</i>) පෙන්වන බැවින්, සමයෝගී නිලීන ප්‍රවේණිදර්ශ සංඛ්‍යාතය <b>q<sup>2</sup> = 900 / 10,000 = 0.09</b> වෙනවා (ගොඩක් සිසුන් මෙය කෙළින්ම q ලෙස වරදවා ගන්නවා!). එහි වර්ගමූලය ගත් විට නිලීන ඇලීලයේ සංඛ්‍යාතය <b>q = √0.09 = 0.30</b> වන අතර, <b>p + q = 1</b> සමීකරණයට අනුව ප්‍රමුඛ ඇලීලයේ සංඛ්‍යාතය <b>p = 1 − 0.30 = 0.70</b> වේ! අනෙක් වරණ විමසුවොත්: <b>0.09</b> යනු සමයෝගී නිලීන ප්‍රවේණිදර්ශ සංඛ්‍යාතය (q<sup>2</sup>) වන අතර, <b>0.30</b> යනු නිලීන ඇලීල සංඛ්‍යාතය (q) වේ; <b>0.91</b> (1 − 0.09 = p<sup>2</sup> + 2pq) යනු ප්‍රමුඛ රූපානුදර්ශය පෙන්වන මුළු නිරෝගී පුද්ගලයන්ගේ සංඛ්‍යාතය මිස p ඇලීල සංඛ්‍යාතය නෙවෙයි.

### MCQ 5: සමීප ඥාතීන් අතර දිගින් දිගටම ඇතුළත අභිජනනය (Inbreeding) සිදු කිරීමේ ප්‍රධාන ප්‍රවේණික අවාසිය කුමක්ද?
- [ ] (1) විෂමයෝගීතාව අධික ලෙස ඉහළ යෑම
- [✓] (2) හානිකර නිලීන ඇලීල සමයෝගී වීම නිසා අභිජනන අවපාතය (Inbreeding depression) ඇති වීම
- [ ] (3) වර්ණදේහ සංඛ්‍යාව දෙගුණ වීම
- [ ] (4) දෙමුහුම් දිරිය (Hybrid vigour) ඇති වීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** ජානමය වශයෙන් ඉතා සමීප ඥාතීන් හෝ එකම ප්‍රභේදයේ ජීවීන් පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ <b>ඇතුළත අභිජනනය (Inbreeding)</b> කළ විට ගහනයේ විෂමයෝගීතාව ක්‍රමයෙන් අඩු වී <b>සමයෝගීතාව (Homozygosity)</b> ශීඝ්‍රයෙන් ඉහළ යනවා. එහි අහිතකර ප්‍රතිඵලය වන්නේ විෂමයෝගී වාහකයන් තුළ සැඟවී තිබූ <b>හානිකර හා මාරක නිලීන ඇලීල</b> සමයෝගී තත්ත්වයට (<i>aa</i>) පත්වී ප්‍රකාශයට පත් වීමෙන් ජනිතයන්ගේ ඵලදායිතාව, වර්ධන වේගය, රෝග ප්‍රතිරෝධය හා සරුබව පිරිහෙන <b>අභිජනන අවපාතය (Inbreeding depression)</b> හටගැනීමයි! විෂමයෝගීතාව ඉහළ ගොස් <b>දෙමුහුම් දිරිය (Hybrid vigour)</b> ලැබෙන්නේ නුමුහුම් පෙළ දෙකක් අතර පිටත අභිජනනයේදී වන අතර, වර්ණදේහ සංඛ්‍යාව දෙගුණ වන්නේ බහුගුණකතාවයේදී පමණි.

### MCQ 6: කෘත්‍රිමව ශාකවල බහුගුණකතාව (Polyploidy) ප්‍රේරණය කිරීම සඳහා තර්කු තන්තු සෑදීම නිෂේධනය කරන රසායනික ද්‍රව්‍යය කුමක්ද?
- [ ] (1) ඉන්ඩෝල් ඇසිටික් අම්ලය (IAA)
- [✓] (2) කොල්චිසීන් (Colchicine)
- [ ] (3) එතිලීන්
- [ ] (4) ඇගරෝස්
> **පැහැදිලි කිරීම:** ශාක අභිජනනයේදී විශාල ඵල, විශාල පුෂ්ප සහ නිර්බීජ ප්‍රභේද නිපදවා ගැනීම සඳහා කෘත්‍රිමව <b>බහුගුණකතාව (Polyploidy)</b> ප්‍රේරණය කිරීමට බහුලවම භාවිත කරන රසායනිකය වන්නේ <b>කොල්චිසීන් (Colchicine)</b> ඇල්කලොයිඩයයි. කොල්චිසීන් මගින් සෛල විභාජනයේදී ටියුබියුලින් ප්‍රෝටීන බහුඅවයවීකරණය වළක්වා <b>තර්කු තන්තු (Spindle fibres)</b> සෑදීම නිෂේධනය කරන නිසා වියෝග කලාවේදී වර්ණදේහ ධ්‍රැව කරා වෙන් වී නොගොස් එකම සෛලය තුළ වර්ණදේහ කට්ටල සංඛ්‍යාව දෙගුණ වූ (උදා: 2n → 4n) බහුගුණ සෛල බිහි වෙනවා! ඉන්ඩෝල් ඇසිටික් අම්ලය (IAA) යනු සෛල දික්වීම හා මුල් හටගැනීම උත්තේජනය කරන ඔක්සිනයකි; එතිලීන් ඵල ඉදවන වායුමය හෝමෝනය වන අතර, ඇගරෝස් යනු ජෙල් විද්‍යුතාගමනයට යොදාගන්නා මුහුදු ඇල්ගී පොලිසැකරයිඩයකි.

### MCQ 7: නුමුහුම් පෙළ දෙකක් පිටත අභිජනනය (Crossbreeding) කළ විට ලැබෙන F<sub>1</sub> ජනිතයන් මව්පිය දෙදෙනාටම වඩා වැඩි ශක්තියක් හා අස්වැන්නක් පෙන්වීම හඳුන්වන්නේ කෙසේද?
- [ ] (1) අභිජනන අවපාතය
- [✓] (2) දෙමුහුම් දිරිය (Hybrid vigour / Heterosis)
- [ ] (3) ජාන ප්ලාවිතය
- [ ] (4) ප්‍රභාවිත්වය
> **පැහැදිලි කිරීම:** ප්‍රවේණිකව එකිනෙකට වෙනස් ශුද්ධ/නුමුහුම් පෙළ දෙකක් (උදා: දෙමුහුම් බඩඉරිඟු, වී හෝ ගව අභිජනනයේදී) <b>පිටත අභිජනනය</b> කළ විට ලැබෙන <b>F<sub>1</sub> දෙමුහුම් ජනිතයන්</b> තුළ විෂමයෝගීතාව උපරිම වී හානිකර නිලීන ඇලීල ප්‍රමුඛ ඇලීල මගින් යටපත් වෙනවා. මේ නිසා F<sub>1</sub> ජනිතයන් මව්පිය දෙදෙනාටම වඩා ඉහළ වර්ධන වේගයක්, වැඩි අස්වැන්නක්, රෝග ප්‍රතිරෝධයක් සහ සරුබවක් පෙන්වීම <b>දෙමුහුම් දිරිය (Hybrid vigour / Heterosis)</b> ලෙස හැඳින්වෙනවා! අභිජනන අවපාතය යනු මීට හාත්පසින්ම ප්‍රතිවිරුද්ධව ඇතුළත අභිජනනය නිසා සරුබව හා ශක්තිය පිරිහීමයි. ජාන ප්ලාවිතය යනු කුඩා ගහනවල අහඹු ලෙස ඇලීල සංඛ්‍යාත වෙනස් වීම වන අතර, බහුප්‍රභාවිත්වය යනු තනි ජානයක් ලක්ෂණ කිහිපයකට බලපෑමයි.

### MCQ 8: නිර්බීජ කොමඩු (Seedless watermelon) ශාක බීජ රහිත වීමට හේතු වන වර්ණදේහ තත්ත්වය කුමක්ද?
- [ ] (1) ඒකගුණ (n) වීම නිසා
- [✓] (2) ත්‍රිගුණ (3n) බහුගුණකතාව නිසා ඌනනයේදී සමජාත වර්ණදේහ යුගලනය අක්‍රමවත් වීම
- [ ] (3) X වර්ණදේහය නොමැති වීම නිසා
- [ ] (4) සම්පූර්ණ ජාන ප්‍රතිබද්ධතාව නිසා
> **පැහැදිලි කිරීම:** වාණිජව <b>නිර්බීජ කොමඩු (Seedless watermelon)</b> හා නිර්බීජ කෙසෙල් වැනි ශාක බීජ රහිත වන්නේ ඒවා <b>ත්‍රිගුණ (Triploid — 3n)</b> බහුගුණ ශාක වන බැවිනි! කොල්චිසීන් යොදා නිපදවාගත් චතුර්ගුණ (<b>4n</b>) ශාකයක් සාමාන්‍ය ද්විගුණ (<b>2n</b>) ශාකයක් සමඟ මුහුම් කිරීමෙන් (2n ජන්මාණුව + n ජන්මාණුව) <b>3n</b> ත්‍රිගුණ ශාක ලබා ගන්නවා. එම 3n ශාකවල ඌනන විභාජනයේ ප්‍රාක්කලාව I හිදී වර්ණදේහ කට්ටල <b>ඔත්තේ සංඛ්‍යාවක් (3ක්)</b> පවතින නිසා සමජාත වර්ණදේහ යුගලනය හා වෙන්වීම අසමතුලිත වී ක්‍රියාකාරී ජන්මාණු නොසෑදෙන බැවින් ජීව්‍ය බීජ හටගන්නේ නැහැ! ඒකගුණ (n) ශාක ඉතා කුඩා හා දුර්වල වන අතර ශාකවල X වර්ණදේහ ඌනතාව හෝ ජාන ප්‍රතිබද්ධතාව නිර්බීජ ඵල සෑදීමට හේතු නොවේ.
