🎬 DP වීඩියෝ
02.6 • විනාඩි 25 ක කියවීමක්

ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය (C₃ හා C₄ පථ) සහ සෛලීය ශ්වසනය

Photosynthesis (C3 & C4 Pathways) and Cellular Respiration
විෂය නිර්දේශ කෙටි සාරාංශය

ප්‍රභාසංශ්ලේෂණයේ වර්ණක, ආලෝක ප්‍රතික්‍රියාවේ Z-සටහන, කැල්වින් චක්‍රය, ප්‍රභාශ්වසනය, C₄ ක්‍රාන්ස් පත්‍ර ව්‍යූහය (PEP carboxylase vs RuBisCO) හා බ්ලැක්මාන් සීමාකාරී සාධකත්, සෛලීය ශ්වසනයේ පියවර 4 (ග්ලයිකොලිසිය, පයිරුවේට් ඔක්සිකරණය, ක්‍රෙබ්ස් චක්‍රය, ඔක්සිකාරක පොස්ෆොරයිලීකරණය), පැසීම සහ ශ්වසන ලබ්ධිය (RQ) පිළිබඳ සම්පූර්ණ විභාග මාර්ගෝපදේශය.

ජෛව ගෝලයේ ශක්ති යුගලය: ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය (හරිතලවය) ⇄ සෛලීය ශ්වසනය (සයිටොසෝලය + මයිටොකොන්ඩ්‍රියාව) Click to Zoom • ආලෝක ශක්තිය → C₆H₁₂O₆ + O₂ (ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය) → ~30–32 ATP + CO₂ + H₂O (ස්වායු ශ්වසනය) ☀️ ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය (C₃ සහ C₄ පථ) 1. ආලෝක ප්‍රතික්‍රියාව (තයිලකොයිඩ පටලය) • PS II (P680): H₂O බිඳී O₂ පිටවේ • PS I (P700): NADP⁺ → NADPH • රේඛීය: ATP + NADPH + O₂ • චක්‍රීය (PS I): ATP පමණි! 2. කැල්වින් චක්‍රය (පංජරය) 1) කාබොක්සිල්කරණය: RuBP(5C)+CO₂ → 3-PGA (RuBisCO) 2) ඔක්සිහරණය: PGA → G3P (ATP හා NADPH වැය වේ) 3) RuBP ප්‍රතිජනනය (ATP මගින්) 🌾 C₄ ක්‍රාන්ස් ව්‍යූහය (බඩඉරිඟු, උක්) — ප්‍රභාශ්වසනය වළක්වන හැටි: • පත්‍ර මධ්‍ය සෛලය (RuBisCO නැත!): PEP (3C) + HCO₃⁻ → ඔක්සැලෝඇසිටේට් (4C) [උත්ප්‍රේරකය: PEP කාබොක්සිලේස් — O₂ කෙරෙහි බන්ධුතාවක් නැත!] → මැලේට් (4C) • කලාප කොපු සෛලය: මැලේට් → CO₂ (ඉහළ සාන්ද්‍රණයකින් RuBisCO/කැල්වින් චක්‍රයට) + පයිරුවේට් • බ්ලැක්මාන් සීමාකාරී සාධක: ආලෝක තීව්‍රතාව, [CO₂] (0.04%), උෂ්ණත්වය 🔥 සෛලීය ශ්වසනය (ස්වායු පියවර 4 හා පැසීම) 1. ග්ලයිකොලිසිය (සයිටොසෝලය) • ග්ලූකෝස් (6C) → 2 පයිරුවේට් (3C) • ශුද්ධ 2 ATP + 2 NADH (O₂ අනවශ්‍යයි) • උපස්තර මට්ටමේ පොස්ෆොරයිලීකරණය 2. පයිරුවේට් ඔක්සිකරණය (පූරකය) • 2 පයිරුවේට් → 2 ඇසිටයිල් CoA (2C) • 2 CO₂ + 2 NADH (ATP නොසෑදේ!) • සම්බන්ධක ප්‍රතික්‍රියාව (Link reaction) 3. ක්‍රෙබ්ස් / සිට්රික් චක්‍රය (පූරකය) • ඔක්සැලෝඇසිටේට්(4C)+ඇසිටයිල්(2C) • වට 2කින්: 4 CO₂ + 2 ATP + 6 NADH + 2 FADH₂ 4. ETC + රසායනික ආස්‍රැතිය • ඇතුළත පටලය (ක්‍රිස්ටේ) + ATP සින්තේස් • අවසාන e⁻ ප්‍රතිග්‍රාහකයා: O₂ → H₂O • ~26–28 ATP (මුළු එකතුව ~30–32 ATP) පැසීම (සයිටොසෝලය, 2 ATP): එතනෝල් (+CO₂) | ලැක්ටික් අම්ලය (CO₂ නැත!) RQ = CO₂ / O₂ → කාබෝහයිඩ්‍රේට: 1.0 • ප්‍රෝටීන: 0.8–0.9 • මේද: 0.7 • නිර්වායු: ∞
රූප සටහන: ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය (C₃ හා C₄ පථ) සහ සෛලීය ශ්වසනය (විශාල කර බැලීමට රූපය මත ක්ලික් කරන්න)

දැන් අපි ඇවිත් ඉන්නේ 2 වෙනි ඒකකයේ කිරුළ දරන අවසාන සහ විභාගයට වැඩිම ලකුණු ප්‍රමාණයක් ලබා දෙන මහා පාඩමටයි! පෘථිවියේ ජීවය රඳා පවතින්නේ ඉරෙන් එන ආලෝක ශක්තිය ග්ලූකෝස් අණු තුළ රසායනික ශක්තිය ලෙස ගබඩා කරන ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය (Photosynthesis) සහ ඒ ග්ලූකෝස් බිඳ හෙළලා සෛලවලට ඕන කරන ATP හදන සෛලීය ශ්වසනය (Cellular Respiration) කියන මහා ක්‍රියාවලි දෙක මතයි. මේ දෙකේ එක ඵලයක් අනෙකේ අමුද්‍රව්‍යය වෙන හැටි හරිම පුදුම සහගතයි! අපි පියවරෙන් පියවර, කිසිම තැනක් පැටලෙන්නේ නැතුව මේ දෙකම ජය ගමු!

🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු හා විද්‍යාඥයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?

හදිසි ප්‍රතිකාර ඒකකයට (ICU) ගෙනෙන දරුණු හෘදයාබාධ හෝ ආසාදන කම්පනය (Septic Shock) සහිත රෝගියෙකුගේ පටකවලට O2 සැපයුම අඩු වුණු ගමන් සෛල ස්වායු ශ්වසනය නවත්තලා ලැක්ටික් අම්ල පැසීමට මාරු වෙනවා — එතකොට රුධිරයේ ලැක්ටේට් වැඩි වෙලා ලැක්ටික් ඇසිඩෝසිය (Lactic Acidosis — Serum Lactate පරීක්ෂාව!) ඇති වෙනවා! ඒ වගේම වාහන දුමේ ඇති කාබන් මොනොක්සයිඩ් (CO) හෝ සයනයිඩ් විෂවීමකදී මයිටොකොන්ඩ්‍රියාවේ ඉලෙක්ට්‍රෝන පරිවහන දාමයේ IV වන සංකීර්ණය අවහිර වී තත්පර ගණනකින් සෛලීය හුස්ම හිරවීමක් සිදු වෙනවා. අනෙක් පැත්තෙන් ගෝලීය ආහාර අර්බුදය විසඳන්න C3 වී ශාකය තුළට C4 බඩඉරිඟු ජාන ඇතුළත් කරන C4 Rice Project වැනි ලෝක මට්ටමේ ජෛව තාක්ෂණ පර්යේෂණවල පදනම තියෙන්නෙත් අද ඔයා ඉගෙනගන්න මේ පාඩම ඇතුළෙයි!

I කොටස: ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය (Photosynthesis — නිපුණතා මට්ටම 2.4.3)

📌 නිල නිර්වචනය: ප්‍රභාස්වයංපෝෂී ජීවීන් විසින් ආලෝක ශක්තිය අවශෝෂණය කර එය රසායනික ශක්තිය බවට පරිවර්තනය කරමින් සරල අකාබනික සංයෝග (CO2 සහ H2O) මගින් කාබනික ආහාර (කාබෝහයිඩ්‍රේට) සංශ්ලේෂණය කර අතුරුඵලයක් ලෙස O2 නිදහස් කිරීමේ පරිවෘත්තීය ක්‍රියාවලියයි: 6 CO2 + 6 H2O → C6H12O6 + 6 O2 (ආලෝකය හා ක්ලෝරොෆිල් හමුවේ).

1. ප්‍රභාසංශ්ලේෂක වර්ණක, අවශෝෂණ වර්ණාවලිය හා ක්‍රියා වර්ණාවලිය

හරිතලවයේ තයිලකොයිඩ පටලවල ගිලී පවතින ප්‍රධාන වර්ණක කාණ්ඩ 2ක් තියෙනවා:

  • ක්ලෝරොෆිල් (Chlorophylls): ක්ලෝරොෆිල් a (නිල්-කොළ පැහැති — ආලෝක ප්‍රතික්‍රියාවට සෘජුවම සහභාගී වන ප්‍රධාන වර්ණකය; නිල්-දම් හා රතු ආලෝක තරංග ආයාම වැඩියෙන්ම අවශෝෂණය කර කොළ පැහැය පරාවර්තනය කරයි) සහ ක්ලෝරොෆිල් b (කහ-කොළ පැහැති අතිරේක වර්ණකය).
  • කැරොටිනොයිඩ (Carotenoids — කැරොටීන් හා සැන්තොෆිල්): කහ/තැඹිලි පැහැති අතිරේක වර්ණක වේ. කෘත්‍ය 2කි: (i) ක්ලෝරොෆිල් a අවශෝෂණය නොකරන තරංග ආයාම උරාගෙන ක්ලෝරොෆිල් a වෙත ලබා දීම, සහ (ii) ප්‍රභා ආරක්ෂණය (Photoprotection) — අධික ආලෝක ශක්තිය අවශෝෂණය කර විසුරුවා හරිමින් ක්ලෝරොෆිල්වලට හානි වීම හා ප්‍රතික්‍රියාකාරී ඔක්සිකාරක අණු සෑදීම වැළැක්වීම!
  • අවශෝෂණ වර්ණාවලිය (Absorption spectrum): එක් එක් වර්ණකය මගින් විවිධ ආලෝක තරංග ආයාම අවශෝෂණය කරන සාපේක්ෂ ප්‍රමාණය දැක්වෙන ප්‍රස්තාරයයි. ක්‍රියා වර්ණාවලිය (Action spectrum): විවිධ ආලෝක තරංග ආයාම යටතේ සමස්ත ප්‍රභාසංශ්ලේෂණ සීඝ්‍රතාව (O2 පිටවීම) දැක්වෙන ප්‍රස්තාරයයි (නිල්-දම් හා රතු ප්‍රදේශවල උපරිම ශීර්ෂ 2ක් පෙන්වයි!).

2. ආලෝකය මත රඳා පවතින ප්‍රතික්‍රියාව (Light-dependent Reaction — තයිලකොයිඩ පටලය)

තයිලකොයිඩ පටලයේ ප්‍රභා පද්ධති (Photosystems) දෙකක් තියෙනවා: එක් එක් ප්‍රභා පද්ධතිය මැද ප්‍රතික්‍රියා මධ්‍යස්ථාන සංකීර්ණයක් (ක්ලෝරොෆිල් a යුගලයක් + ප්‍රාථමික ඉලෙක්ට්‍රෝන ප්‍රතිග්‍රාහකයා) සහ ඒ වටා ආලෝක ග්‍රාහක සංකීර්ණ පිහිටනවා. ප්‍රභා පද්ධති II (PS II) හි ප්‍රතික්‍රියා මධ්‍යස්ථානය P680 වන අතර, ප්‍රභා පද්ධති I (PS I) හි ප්‍රතික්‍රියා මධ්‍යස්ථානය P700 වේ.

01
රේඛීය ඉලෙක්ට්‍රෝන ගැල්ම (Linear Electron Flow — Z-සටහන): (i) ෆෝටෝන මගින් PS II හි P680 උත්තේජනය වී ඉලෙක්ට්‍රෝන ප්‍රාථමික ප්‍රතිග්‍රාහකයාට ලබා දෙයි → (ii) එන්සයිම මගින් ජල අණුව බිඳ හෙළා (ප්‍රභාවිච්ඡේදනය: H2O → 2H+ + 2e- + ½O2) P680+ වෙත ඉලෙක්ට්‍රෝන ප්‍රතිස්ථාපනය කරන අතර O2 වායුව නිදහස් වේ! → (iii) ඉලෙක්ට්‍රෝන ප්ලාස්ටොක්විනෝන් (Pq), සයිටොක්‍රෝම් සංකීර්ණය හා ප්ලාස්ටොසයනින් (Pc) හරහා PS I (P700) වෙත ගලා යන අතර නිදහස් වන ශක්තියෙන් රසායනික ආස්‍රැතිය මගින් ATP සංශ්ලේෂණය වේ → (iv) ආලෝකයෙන් උත්තේජනය වූ P700 ඉලෙක්ට්‍රෝන ෆෙරඩොක්සින් (Fd) හරහා ගොස් NADP+ රිඩක්ටේස් එන්සයිමය මගින් NADPH නිපදවයි! (අන්ත ඵල 3: ATP, NADPH සහ O2).
02
චක්‍රීය ඉලෙක්ට්‍රෝන ගැල්ම (Cyclic Electron Flow): සහභාගී වන්නේ PS I (P700) පමණි! P700 සිට ෆෙරඩොක්සින් වෙත යන ඉලෙක්ට්‍රෝන NADP+ වෙත නොගොස් නැවත සයිටොක්‍රෝම් සංකීර්ණය හා ප්ලාස්ටොසයනින් හරහා ආපසු P700 වෙතම පැමිණේ. මෙහිදී ATP පමණක් නිපදවෙන අතර NADPH හෝ O2 නිපදවෙන්නේ නැත! (කැල්වින් චක්‍රයට NADPH වලට වඩා වැඩිපුර ATP අවශ්‍ය වන නිසා එම අමතර ATP සපයයි).
03
කැල්වින් චක්‍රය / C3 පථය (හරිතලවයේ පංජරය / Stroma — පියවර 3):
  1. කාබන් තිර කිරීම / කාබොක්සිල්කරණය: කාබන් 5ක සීනියක් වන RuBP (රිබියුලෝස් බිස්පොස්ෆේට්) සමඟ CO2 එක්වීම RuBisCO (RuBP කාබොක්සිලේස්-ඔක්සිජනේස්) එන්සයිමය මගින් උත්ප්‍රේරණය වේ. සෑදෙන අස්ථායී 6C අතරමැදිය වහාම කාබන් 3ක පළමු ස්ථායී ඵලය වන 3-පොස්ෆොග්ලිසරේට් (3-PGA) අණු 2කට බෙදේ!
  2. ඔක්සිහරණය (Reduction): ආලෝක ප්‍රතික්‍රියාවෙන් ආ ATP මගින් 3-PGA පොස්ෆොරයිලීකරණය වී (1,3-බිස්පොස්ෆොග්ලිසරේට්), NADPH මගින් ඔක්සිහරණය වී G3P (ග්ලිසරල්ඩිහයිඩ්-3-පොස්ෆේට් / PGAL) නම් ට්‍රයෝස පොස්ෆේට් සෑදේ. (CO2 3කින් සෑදෙන G3P 6න් එක G3P අණුවක් ග්ලූකෝස් ආදී කාබෝහයිඩ්‍රේට තැනීමට පිටවේ).
  3. RuBP ප්‍රතිජනනය (Regeneration): ඉතිරි G3P අණු 5 තවත් ATP වැය කරමින් නැවත RuBP අණු 3ක් බවට ප්‍රතිසංවිධානය වේ.

3. ප්‍රභාශ්වසනය (Photorespiration) සහ C4 ක්‍රාන්ස් (Kranz) පථය

ඇයි C3 ශාකවලට (වී, තිරිඟු, බෝංචි) උණුසුම් වියළි දිනවලදී පාඩුවක් වෙන්නේ? උණුසුම් වියළි දිනවල ජල හානිය අඩු කරගන්න ශාකයේ පූටිකා වැසෙනවා. එවිට පත්‍රය තුළ CO2 අඩු වෙලා O2 වැඩි වෙනවා. අවාසනාවකට RuBisCO එන්සයිමයට CO2 වලට වගේම O2 වලටත් බැඳීමේ ද්විත්ව හැකියාවක් තියෙනවා! O2 බැඳුණු විට 2C සංයෝගයක් සෑදී පෙරොක්සිසෝම හා මයිටොකොන්ඩ්‍රියා හරහා ATP වැය කරමින් CO2 නිදහස් කරන අතර කිසිදු ATP හෝ ආහාරයක් නිපදවෙන්නේ නැහැ! මෙම නාස්තිකාර ක්‍රියාවලිය ප්‍රභාශ්වසනයයි.

මෙම ගැටලුව ජය ගැනීමට නිවර්තන ශාකවල (බඩඉරිඟු / Zea mays, උක්, සෝගම්) පරිණාමය වූ සුපිරි විසඳුම තමයි C4 පථය සහ ක්‍රාන්ස් (Kranz) පත්‍ර ව්‍යූහය! C4 පත්‍රයක උඩු හා යටි අපිචර්ම අතර උල් සෛල හා සවිවර පත්‍ර මධ්‍ය ලෙස විභේදනය වී නැත; ඒ වෙනුවට සනාල කලාපය වටා විශාල කලාප කොපු සෛල (Bundle sheath cells) මුදුවකුත් ඊට පිටතින් පත්‍ර මධ්‍ය සෛල (Mesophyll cells) මුදුවකුත් වළලු දෙකක් ලෙස පිහිටයි:

ලක්ෂණය C₃ ශාක (උදා: වී, තිරිඟු, අඹ) C₄ ශාක (උදා: බඩඉරිඟු, උක්, සෝගම්)
පත්‍ර අභ්‍යන්තර ව්‍යූහය (Practical 07) පත්‍ර මධ්‍යය උල් සෛල හා සවිවර සෛල ලෙස විභේදිතය; කලාප කොපු සෛලවල හරිතලව නැත/ඉතා අඩුය. ක්‍රාන්ස් ව්‍යූහය: උල්/සවිවර විභේදනයක් නැත; සනාල කලාපය වටා හරිතලව බහුල කලාප කොපු සෛල හා පත්‍ර මධ්‍ය සෛල මුදු ලෙස පිහිටයි.
පළමු CO₂ ග්‍රාහකයා හා එන්සයිමය RuBP (5C) • එන්සයිමය: RuBisCO පත්‍ර මධ්‍ය සෛලයේ PEP (3C) (HCO3- ලෙස) • එන්සයිමය: PEP කාබොක්සිලේස් (O2 කෙරෙහි බන්ධුතාවක් ඇත්තෙම නැත!).
පළමු ස්ථායී ඵලය හා කැල්වින් චක්‍ර ස්ථානය 3-PGA (3C) • පත්‍ර මධ්‍ය සෛලවල හරිතලව තුළ. ඔක්සැලෝඇසිටේට් (4C) → මැලේට් (4C) ප්ලාස්මබන්ධ හරහා කලාප කොපු සෛලවලට ගොස් CO2 නිදහස් කර එහිදී RuBisCO මගින් කැල්වින් චක්‍රය සිදු කරයි!
ප්‍රභාශ්වසනය හා ජල භාවිත කාර්යක්ෂමතාව ප්‍රභාශ්වසනය ඉහළය; ඵලදායීතාව අඩුය. ප්‍රභාශ්වසනය නොගිනිය හැකි තරම් අවමය; අඩු CO2 හා ඉහළ උෂ්ණත්වයේදී ඉතා කාර්යක්ෂමය!

බ්ලැක්මාන්ගේ සීමාකාරී සාධක මූලධර්මය (Blackman, 1905) සහ අවුඩස් පරීක්ෂණය (Practical 06): සාධක කිහිපයක් මගින් පාලනය වන ජෛව ක්‍රියාවලියක ශීඝ්‍රතාව සීමා වන්නේ ප්‍රශස්ත මට්ටමට වඩා අවම අගයක (හිඟව) පවතින සාධකයේ සීඝ්‍රතාව මගිනි (සීමාකාරී සාධක 3: ආලෝක තීව්‍රතාව, CO2 සාන්ද්‍රණය — වායුගෝලීය 0.04% සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රධාන සීමාකාරී සාධකයයි, සහ උෂ්ණත්වය). විද්‍යාගාරයේදී Hydrilla හෝ Elodea ජලජ ශාකයක් සහ 0.01% NaHCO3 ද්‍රාවණයක් සහිත අවුඩස් උපකරණය (Audus microburette) භාවිතයෙන් ලාම්පුවේ දුර වෙනස් කරමින් (ආලෝක තීව්‍රතාව) ඒකක කාලයකදී එකතු වන O2 වායු පරිමාව මැන ප්‍රභාසංශ්ලේෂණ ශීඝ්‍රතාව නිර්ණය කරයි.

II කොටස: සෛලීය ශ්වසනය (Cellular Respiration — නිපුණතා මට්ටම 2.4.4)

📌 නිල නිර්වචනය: සජීවී සෛල තුළදී එන්සයිම මගින් පාලනය වන ප්‍රතික්‍රියා මාලාවක් ඔස්සේ කාබනික ආහාර (ග්ලූකෝස් වැනි ශ්වසන උපස්තර) බිඳ හෙළමින් සෛලීය ක්‍රියා සඳහා අවශ්‍ය ATP සංශ්ලේෂණය කිරීමේ අපවෘත්තීය ක්‍රියාවලිය සෛලීය ශ්වසනයයි.

1. ස්වායු ශ්වසනයේ (Aerobic Respiration) පියවර 4 — ස්ථාන, සිදුවීම් හා ඵල

01
ග්ලයිකොලිසිය (Glycolysis — සයිටොසෝලය තුළ; O2 අවශ්‍ය නැත!): කාබන් 6ක ග්ලූකෝස් අණුවක් ශක්ති ආයෝජන කලාවේදී 2 ATP වැය කර ෆ්රක්ටෝස්-1,6-බිස්පොස්ෆේට් හරහා G3P අණු 2කට බෙදී, ශක්ති අස්වනු කලාවේදී 4 ATP (උපස්තර මට්ටමේ පොස්ෆොරයිලීකරණයෙන්) හා 2 NADH නිපදවමින් පයිරුවේට් (3C) අණු 2ක් බවට පත් වේ. ශුද්ධ ලාභය: 2 පයිරුවේට් + 2 ATP + 2 NADH (CO2 පිට නොවේ!).
02
පයිරුවේට් ඔක්සිකරණය / සම්බන්ධක ප්‍රතික්‍රියාව (Link Reaction — මයිටොකොන්ඩ්‍රියා පූරකය): O2 පවතින විට පයිරුවේට් අණු 2 සක්‍රිය පරිවහනයෙන් මයිටොකොන්ඩ්‍රියා පූරකයට ඇතුළු වී කාබොක්සිල්හරණයෙන් CO2 2ක් පිට කර, ඔක්සිකරණය වී සහඑන්සයිම-A (CoA) සමඟ බැඳේ: 2 පයිරුවේට් + 2 CoA + 2 NAD+ → 2 ඇසිටයිල් CoA (2C) + 2 CO2 + 2 NADH (මෙහිදී ATP නිපදවෙන්නේ නැත!).
03
සිට්රික් අම්ල චක්‍රය / ක්‍රෙබ්ස් චක්‍රය / TCA චක්‍රය (මයිටොකොන්ඩ්‍රියා පූරකය): ඇසිටයිල් CoA හි 2C ඇසිටයිල් කාණ්ඩය කාබන් 4ක ඔක්සැලෝඇසිටේට් (4C) සමඟ එක්වී කාබන් 6ක සිට්රේට් / සිට්රික් අම්ලය (6C) සාදයි. එන්සයිමීය පියවර මාලාවකින් ඔක්සැලෝඇසිටේට් ප්‍රතිජනනය වේ. එක් ග්ලූකෝස් අණුවක් සඳහා (චක්‍ර වට 2කින්): 4 CO2 + 2 ATP (උපස්තර මට්ටමේ පොස්ෆොරයිලීකරණය) + 6 NADH + 2 FADH2 නිපදවේ!
04
ඔක්සිකාරක පොස්ෆොරයිලීකරණය = ඉලෙක්ට්‍රෝන පරිවහන දාමය (ETC) + රසායනික ආස්‍රැතිය (මයිටොකොන්ඩ්‍රියා ඇතුළත පටලය / ක්‍රිස්ටේ): ග්ලයිකොලිසිය, සම්බන්ධක ප්‍රතික්‍රියාව හා ක්‍රෙබ්ස් චක්‍රයෙන් ආ 10 NADH සහ 2 FADH2 මගින් ඉලෙක්ට්‍රෝන ඇතුළත පටලයේ ප්‍රෝටීන සංකීර්ණ (I සිට IV දක්වා), යුබික්විනෝන් (Q) හා සයිටොක්‍රෝම් c ඔස්සේ ගමන් කරවන අතර අවසාන ඉලෙක්ට්‍රෝන ප්‍රතිග්‍රාහකයා වන O2 මගින් ඉලෙක්ට්‍රෝන හා H+ ලබාගෙන H2O සාදයි! මේ අතරතුර අන්තර්පටල අවකාශයට පොම්ප කළ H+ අයන (ප්‍රෝටෝන ගාමක බලය) ATP සින්තේස් (ATP synthase) හරහා ආපසු පූරකයට ගලා ඒමෙන් (රසායනික ආස්‍රැතිය / Chemiosmosis) ~26–28 ATP නිපදවේ! එනම් එක් ග්ලූකෝස් අණුවකින් මුළු ATP අස්වැන්න ~30–32 ATP (උපස්තර මට්ටමේ 4 + ඔක්සිකාරක 26–28) වේ!

2. නිර්වායු ශ්වසනය / පැසීම (Fermentation) — එතනෝල් vs ලැක්ටික් අම්ල පැසීම

O2 නොමැති විට ETC ක්‍රියාත්මක නොවන නිසා ග්ලයිකොලිසිය දිගටම පවත්වා ගැනීමට NADH නැවත NAD+ බවට ඔක්සිකරණය කර ප්‍රතිජනනය කිරීම සඳහා සයිටොසෝලයේදීම පැසීම සිදු වේ (මුළු ATP ලාභය ග්ලයිකොලිසියේ 2 ATP පමණි!):

  • එතනෝල් පැසීම (යීස්ට් දිලීරය හා ඇතැම් බැක්ටීරියා): පයිරුවේට් (3C) මගින් CO2 පිට කර ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් (2C) සාදයි; ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් අවසාන හයිඩ්‍රජන් ප්‍රතිග්‍රාහකයා ලෙස ක්‍රියා කර NADH මගින් ඔක්සිහරණය වී එතනෝල් (2C) හා NAD+ සාදයි.
  • ලැක්ටික් අම්ල පැසීම (දැඩි ව්‍යායාමයේදී මානව කංකාල පේශි සෛල හා Lactobacillus බැක්ටීරියා): පයිරුවේට් (3C) සෘජුවම අවසාන හයිඩ්‍රජන් ප්‍රතිග්‍රාහකයා ලෙස NADH මගින් ඔක්සිහරණය වී ලැක්ටේට් / ලැක්ටික් අම්ලය (3C) සාදයි (CO2 නිදහස් නොවේ!).

3. ශ්වසන ලබ්ධිය (Respiratory Quotient — RQ) සහ ශ්වසනමාන පරීක්ෂණය (Practical 08)

📌 නිල සූත්‍රය: ශ්වසන ලබ්ධිය (RQ) = එකම උෂ්ණත්වයේ හා පීඩනයේදී නිශ්චිත කාලයකදී පිටකළ CO2 පරිමාව ÷ අවශෝෂණය කළ O2 පරිමාව.

  • කාබෝහයිඩ්‍රේට (ග්ලූකෝස්): 6 CO2 / 6 O2 = 1.0
  • මේද / ලිපිඩ (උදා: ට්‍රයිස්ටියරින්): ඔක්සිජන් අඩු නිසා ඔක්සිකරණයට වැඩිපුර O2 වැය වේ → RQ = 0.7 (මේද අම්ල β-ඔක්සිකරණයෙන් ඇසිටයිල් CoA බවටත් ග්ලිසරෝල් G3P බවටත් පත්ව ශ්වසන පථයට ඇතුළු වේ).
  • ප්‍රෝටීන: ඇමයිනෝහරණයෙන් (Deamination) පසු ඇතුළු වේ → RQ = 0.8 – 0.9 (ආසන්නව 0.8).
  • නිර්වායු ශ්වසනය (එතනෝල් පැසීම): O2 ගැනීම ශුන්‍ය බැවින් RQ = CO2 / 0 = ∞ (අනන්තය).
  • 🧪 ප්‍රායෝගික පරීක්ෂණ අංක 08 (ප්‍රරෝහණය වන මුං බීජවල ශ්වසන ශීඝ්‍රතාව හා RQ): ශ්වසනමානය තුළ KOH ද්‍රාවණය තැබූ විට පිටවන සියලුම CO2 අවශෝෂණය වන බැවින් උපකරණයේ ජල මට්ටම ඉහළ යාමෙන් ලබාගත් O2 පරිමාව ලැබේ. ඊළඟට KOH වෙනුවට සමාන පරිමාවක් ජලය යෙදූ විට ජල මට්ටමේ වෙනසින් (ලබාගත් O2 - පිටකළ CO2) ලැබෙන බැවින් එම අගයන් දෙකෙන් RQ නිවැරදිව ගණනය කළ හැකිය!
🌿🔥 ඒකකය 02.6 — ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය හා ශ්වසනය මතක සිතියම
Z-සටහන vs චක්‍රීය ගැල්ම රේඛීය (PS II + PS I) → ATP + NADPH + O₂ • චක්‍රීය (PS I පමණි) → ATP පමණි!
C₃ (RuBisCO) vs C₄ (PEP carboxylase) C₄ පත්‍ර මධ්‍ය සෛලයේ PEP carboxylase මගින් 4C සාදා කලාප කොපු සෛලයේ කැල්වින් චක්‍රය කර ප්‍රභාශ්වසනය වළක්වයි.
ස්වායු ATP ගිණුම (~30–32 ATP) ග්ලයිකොලිසිය (2 ATP) + ක්‍රෙබ්ස් (2 ATP) [උපස්තර මට්ටම] + ETC/රසායනික ආස්‍රැතිය (~26–28 ATP).
පැසීම හා RQ අගයන් එතනෝල් (ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් H ග්‍රාහකයා, CO₂ පිටවේ) vs ලැක්ටේට් (පයිරුවේට් H ග්‍රාහකයා, CO₂ නැත) • RQ: 1.0 / 0.8 / 0.7.
✅ 2 වෙනි ඒකකය අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න: (1) ස්වායු ශ්වසනයේදීත්, එතනෝල් පැසීමේදීත්, ලැක්ටික් අම්ල පැසීමේදීත් අවසාන ඉලෙක්ට්‍රෝන/හයිඩ්‍රජන් ප්‍රතිග්‍රාහකයන් 3 දෙනා පිළිවෙළින් කවුද? (O2, ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් සහ පයිරුවේට්!) (2) සුබ පැතුම්! දැන් දකුණු පස තියෙන MCQ 8 සම්පූර්ණ කරලා මුළු 2 වෙනි ඒකකයම ජය ගන්න!