# ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය (C₃ හා C₄ පථ) සහ සෛලීය ශ්වසනය (Photosynthesis (C3 & C4 Pathways) and Cellular Respiration)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-12/biology/u02-photosynthesis-c3-c4-and-cellular-respiration/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 12, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 2
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 4–5ක්, II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත (අවුඩස් / ශ්වසනමාන / C₃-C₄ පත්‍ර) සහ සෑම වසරකම පාහේ සම්පූර්ණ රචනා ප්‍රශ්නයක්!
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr12TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
ප්‍රභාසංශ්ලේෂණයේ වර්ණක, ආලෝක ප්‍රතික්‍රියාවේ Z-සටහන, කැල්වින් චක්‍රය, ප්‍රභාශ්වසනය, C₄ ක්‍රාන්ස් පත්‍ර ව්‍යූහය (PEP carboxylase vs RuBisCO) හා බ්ලැක්මාන් සීමාකාරී සාධකත්, සෛලීය ශ්වසනයේ පියවර 4 (ග්ලයිකොලිසිය, පයිරුවේට් ඔක්සිකරණය, ක්‍රෙබ්ස් චක්‍රය, ඔක්සිකාරක පොස්ෆොරයිලීකරණය), පැසීම සහ ශ්වසන ලබ්ධිය (RQ) පිළිබඳ සම්පූර්ණ විභාග මාර්ගෝපදේශය.

*English Summary:* Complete NIE Competencies 2.4.3 & 2.4.4 and Practicals 06, 07 & 08: Pigments & spectra, linear/cyclic electron flow (Z-scheme), Calvin cycle, photorespiration, C4 Kranz anatomy, Blackman limiting factors & Audus apparatus; glycolysis, pyruvate oxidation, Krebs cycle, ETC & chemiosmosis, fermentation, RQ & respirometer practicals, plus lactic acidosis & CO/cyanide clinical medicine.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
දැන් අපි ඇවිත් ඉන්නේ 2 වෙනි ඒකකයේ කිරුළ දරන අවසාන සහ **විභාගයට වැඩිම ලකුණු ප්‍රමාණයක් ලබා දෙන මහා පාඩමටයි!** පෘථිවියේ ජීවය රඳා පවතින්නේ ඉරෙන් එන ආලෝක ශක්තිය ග්ලූකෝස් අණු තුළ රසායනික ශක්තිය ලෙස ගබඩා කරන **ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය (Photosynthesis)** සහ ඒ ග්ලූකෝස් බිඳ හෙළලා සෛලවලට ඕන කරන ATP හදන **සෛලීය ශ්වසනය (Cellular Respiration)** කියන මහා ක්‍රියාවලි දෙක මතයි. මේ දෙකේ එක ඵලයක් අනෙකේ අමුද්‍රව්‍යය වෙන හැටි හරිම පුදුම සහගතයි! අපි පියවරෙන් පියවර, කිසිම තැනක් පැටලෙන්නේ නැතුව මේ දෙකම ජය ගමු!

    
      🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු හා විද්‍යාඥයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
      හදිසි ප්‍රතිකාර ඒකකයට (ICU) ගෙනෙන දරුණු හෘදයාබාධ හෝ ආසාදන කම්පනය (Septic Shock) සහිත රෝගියෙකුගේ පටකවලට `O2` සැපයුම අඩු වුණු ගමන් සෛල ස්වායු ශ්වසනය නවත්තලා **ලැක්ටික් අම්ල පැසීමට** මාරු වෙනවා — එතකොට රුධිරයේ ලැක්ටේට් වැඩි වෙලා **ලැක්ටික් ඇසිඩෝසිය (Lactic Acidosis — Serum Lactate පරීක්ෂාව!)** ඇති වෙනවා! ඒ වගේම වාහන දුමේ ඇති **කාබන් මොනොක්සයිඩ් (CO) හෝ සයනයිඩ්** විෂවීමකදී මයිටොකොන්ඩ්‍රියාවේ ඉලෙක්ට්‍රෝන පරිවහන දාමයේ IV වන සංකීර්ණය අවහිර වී තත්පර ගණනකින් සෛලීය හුස්ම හිරවීමක් සිදු වෙනවා. අනෙක් පැත්තෙන් ගෝලීය ආහාර අර්බුදය විසඳන්න `C3` වී ශාකය තුළට `C4` බඩඉරිඟු ජාන ඇතුළත් කරන **C4 Rice Project** වැනි ලෝක මට්ටමේ ජෛව තාක්ෂණ පර්යේෂණවල පදනම තියෙන්නෙත් අද ඔයා ඉගෙනගන්න මේ පාඩම ඇතුළෙයි!

    

    
## I කොටස: ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය (Photosynthesis — නිපුණතා මට්ටම 2.4.3)

    **📌 නිල නිර්වචනය:** ප්‍රභාස්වයංපෝෂී ජීවීන් විසින් **ආලෝක ශක්තිය අවශෝෂණය කර එය රසායනික ශක්තිය බවට පරිවර්තනය කරමින්** සරල අකාබනික සංයෝග (`CO2` සහ `H2O`) මගින් කාබනික ආහාර (කාබෝහයිඩ්‍රේට) සංශ්ලේෂණය කර අතුරුඵලයක් ලෙස `O2` නිදහස් කිරීමේ පරිවෘත්තීය ක්‍රියාවලියයි: **`6 CO2 + 6 H2O → C6H12O6 + 6 O2`** (ආලෝකය හා ක්ලෝරොෆිල් හමුවේ).

    
### 1. ප්‍රභාසංශ්ලේෂක වර්ණක, අවශෝෂණ වර්ණාවලිය හා ක්‍රියා වර්ණාවලිය

    හරිතලවයේ **තයිලකොයිඩ පටලවල** ගිලී පවතින ප්‍රධාන වර්ණක කාණ්ඩ 2ක් තියෙනවා:

    
      - **ක්ලෝරොෆිල් (Chlorophylls):** **ක්ලෝරොෆිල් *a*** (නිල්-කොළ පැහැති — ආලෝක ප්‍රතික්‍රියාවට සෘජුවම සහභාගී වන ප්‍රධාන වර්ණකය; **නිල්-දම්** හා **රතු** ආලෝක තරංග ආයාම වැඩියෙන්ම අවශෝෂණය කර කොළ පැහැය පරාවර්තනය කරයි) සහ **ක්ලෝරොෆිල් *b*** (කහ-කොළ පැහැති අතිරේක වර්ණකය).

      - **කැරොටිනොයිඩ (Carotenoids — කැරොටීන් හා සැන්තොෆිල්):** කහ/තැඹිලි පැහැති අතිරේක වර්ණක වේ. කෘත්‍ය 2කි: (i) ක්ලෝරොෆිල් *a* අවශෝෂණය නොකරන තරංග ආයාම උරාගෙන ක්ලෝරොෆිල් *a* වෙත ලබා දීම, සහ (ii) **ප්‍රභා ආරක්ෂණය (Photoprotection)** — අධික ආලෝක ශක්තිය අවශෝෂණය කර විසුරුවා හරිමින් ක්ලෝරොෆිල්වලට හානි වීම හා ප්‍රතික්‍රියාකාරී ඔක්සිකාරක අණු සෑදීම වැළැක්වීම!

      - **අවශෝෂණ වර්ණාවලිය (Absorption spectrum):** එක් එක් වර්ණකය මගින් විවිධ ආලෝක තරංග ආයාම අවශෝෂණය කරන සාපේක්ෂ ප්‍රමාණය දැක්වෙන ප්‍රස්තාරයයි. **ක්‍රියා වර්ණාවලිය (Action spectrum):** විවිධ ආලෝක තරංග ආයාම යටතේ සමස්ත ප්‍රභාසංශ්ලේෂණ සීඝ්‍රතාව (`O2` පිටවීම) දැක්වෙන ප්‍රස්තාරයයි (නිල්-දම් හා රතු ප්‍රදේශවල උපරිම ශීර්ෂ 2ක් පෙන්වයි!).

    

    
### 2. ආලෝකය මත රඳා පවතින ප්‍රතික්‍රියාව (Light-dependent Reaction — තයිලකොයිඩ පටලය)

    තයිලකොයිඩ පටලයේ **ප්‍රභා පද්ධති (Photosystems)** දෙකක් තියෙනවා: එක් එක් ප්‍රභා පද්ධතිය මැද **ප්‍රතික්‍රියා මධ්‍යස්ථාන සංකීර්ණයක්** (ක්ලෝරොෆිල් *a* යුගලයක් + ප්‍රාථමික ඉලෙක්ට්‍රෝන ප්‍රතිග්‍රාහකයා) සහ ඒ වටා **ආලෝක ග්‍රාහක සංකීර්ණ** පිහිටනවා. **ප්‍රභා පද්ධති II (PS II)** හි ප්‍රතික්‍රියා මධ්‍යස්ථානය **`P680`** වන අතර, **ප්‍රභා පද්ධති I (PS I)** හි ප්‍රතික්‍රියා මධ්‍යස්ථානය **`P700`** වේ.

    
      
        01
        
          **රේඛීය ඉලෙක්ට්‍රෝන ගැල්ම (Linear Electron Flow — Z-සටහන):**
          (i) ෆෝටෝන මගින් PS II හි `P680` උත්තේජනය වී ඉලෙක්ට්‍රෝන ප්‍රාථමික ප්‍රතිග්‍රාහකයාට ලබා දෙයි → (ii) එන්සයිම මගින් **ජල අණුව බිඳ හෙළා (ප්‍රභාවිච්ඡේදනය: `H2O → 2H+ + 2e- + ½O2`)** `P680+` වෙත ඉලෙක්ට්‍රෝන ප්‍රතිස්ථාපනය කරන අතර **`O2` වායුව නිදහස් වේ!** → (iii) ඉලෙක්ට්‍රෝන ප්ලාස්ටොක්විනෝන් (Pq), සයිටොක්‍රෝම් සංකීර්ණය හා ප්ලාස්ටොසයනින් (Pc) හරහා PS I (`P700`) වෙත ගලා යන අතර නිදහස් වන ශක්තියෙන් රසායනික ආස්‍රැතිය මගින් **ATP සංශ්ලේෂණය** වේ → (iv) ආලෝකයෙන් උත්තේජනය වූ `P700` ඉලෙක්ට්‍රෝන ෆෙරඩොක්සින් (Fd) හරහා ගොස් `NADP+` රිඩක්ටේස් එන්සයිමය මගින් **`NADPH` නිපදවයි**! *(අන්ත ඵල 3: **ATP, NADPH සහ O2**).*
        
      

      
        02
        
          **චක්‍රීය ඉලෙක්ට්‍රෝන ගැල්ම (Cyclic Electron Flow):**
          සහභාගී වන්නේ **PS I (`P700`) පමණි!** `P700` සිට ෆෙරඩොක්සින් වෙත යන ඉලෙක්ට්‍රෝන `NADP+` වෙත නොගොස් නැවත සයිටොක්‍රෝම් සංකීර්ණය හා ප්ලාස්ටොසයනින් හරහා ආපසු `P700` වෙතම පැමිණේ. මෙහිදී **ATP පමණක් නිපදවෙන අතර NADPH හෝ O2 නිපදවෙන්නේ නැත!** (කැල්වින් චක්‍රයට NADPH වලට වඩා වැඩිපුර ATP අවශ්‍ය වන නිසා එම අමතර ATP සපයයි).
        
      

      
        03
        
          **කැල්වින් චක්‍රය / `C3` පථය (හරිතලවයේ පංජරය / Stroma — පියවර 3):**
          
            - **කාබන් තිර කිරීම / කාබොක්සිල්කරණය:** කාබන් 5ක සීනියක් වන **`RuBP` (රිබියුලෝස් බිස්පොස්ෆේට්)** සමඟ `CO2` එක්වීම **RuBisCO (RuBP කාබොක්සිලේස්-ඔක්සිජනේස්)** එන්සයිමය මගින් උත්ප්‍රේරණය වේ. සෑදෙන අස්ථායී 6C අතරමැදිය වහාම කාබන් 3ක පළමු ස්ථායී ඵලය වන **3-පොස්ෆොග්ලිසරේට් (3-PGA) අණු 2කට** බෙදේ!

            - **ඔක්සිහරණය (Reduction):** ආලෝක ප්‍රතික්‍රියාවෙන් ආ **ATP** මගින් 3-PGA පොස්ෆොරයිලීකරණය වී (1,3-බිස්පොස්ෆොග්ලිසරේට්), **NADPH** මගින් ඔක්සිහරණය වී **G3P (ග්ලිසරල්ඩිහයිඩ්-3-පොස්ෆේට් / PGAL)** නම් ට්‍රයෝස පොස්ෆේට් සෑදේ. (`CO2` 3කින් සෑදෙන G3P 6න් **එක G3P අණුවක්** ග්ලූකෝස් ආදී කාබෝහයිඩ්‍රේට තැනීමට පිටවේ).

            - **`RuBP` ප්‍රතිජනනය (Regeneration):** ඉතිරි G3P අණු 5 තවත් **ATP** වැය කරමින් නැවත `RuBP` අණු 3ක් බවට ප්‍රතිසංවිධානය වේ.

          
        
      
    

    
### 3. ප්‍රභාශ්වසනය (Photorespiration) සහ `C4` ක්‍රාන්ස් (Kranz) පථය

    **ඇයි `C3` ශාකවලට (වී, තිරිඟු, බෝංචි) උණුසුම් වියළි දිනවලදී පාඩුවක් වෙන්නේ?** උණුසුම් වියළි දිනවල ජල හානිය අඩු කරගන්න ශාකයේ **පූටිකා වැසෙනවා**. එවිට පත්‍රය තුළ `CO2` අඩු වෙලා `O2` වැඩි වෙනවා. අවාසනාවකට **RuBisCO** එන්සයිමයට `CO2` වලට වගේම **`O2` වලටත් බැඳීමේ ද්විත්ව හැකියාවක්** තියෙනවා! `O2` බැඳුණු විට 2C සංයෝගයක් සෑදී පෙරොක්සිසෝම හා මයිටොකොන්ඩ්‍රියා හරහා **ATP වැය කරමින් `CO2` නිදහස් කරන අතර කිසිදු ATP හෝ ආහාරයක් නිපදවෙන්නේ නැහැ!** මෙම නාස්තිකාර ක්‍රියාවලිය **ප්‍රභාශ්වසනයයි**.

    මෙම ගැටලුව ජය ගැනීමට නිවර්තන ශාකවල (**බඩඉරිඟු / *Zea mays*, උක්, සෝගම්**) පරිණාමය වූ සුපිරි විසඳුම තමයි **`C4` පථය සහ ක්‍රාන්ස් (Kranz) පත්‍ර ව්‍යූහය**! `C4` පත්‍රයක උඩු හා යටි අපිචර්ම අතර උල් සෛල හා සවිවර පත්‍ර මධ්‍ය ලෙස විභේදනය වී නැත; ඒ වෙනුවට සනාල කලාපය වටා විශාල **කලාප කොපු සෛල (Bundle sheath cells)** මුදුවකුත් ඊට පිටතින් **පත්‍ර මධ්‍ය සෛල (Mesophyll cells)** මුදුවකුත් වළලු දෙකක් ලෙස පිහිටයි:

    
      | 
        
          ලක්ෂණය 
          | C₃ ශාක (උදා: වී, තිරිඟු, අඹ) 
          | C₄ ශාක (උදා: බඩඉරිඟු, උක්, සෝගම්) 
        

      
      
        
          | **පත්‍ර අභ්‍යන්තර ව්‍යූහය (Practical 07)** 
          | පත්‍ර මධ්‍යය උල් සෛල හා සවිවර සෛල ලෙස විභේදිතය; කලාප කොපු සෛලවල හරිතලව නැත/ඉතා අඩුය. 
          | **ක්‍රාන්ස් ව්‍යූහය:** උල්/සවිවර විභේදනයක් නැත; සනාල කලාපය වටා හරිතලව බහුල කලාප කොපු සෛල හා පත්‍ර මධ්‍ය සෛල මුදු ලෙස පිහිටයි. 
        

        
          | **පළමු CO₂ ග්‍රාහකයා හා එන්සයිමය** 
          | `RuBP` (5C) • එන්සයිමය: **RuBisCO** 
          | පත්‍ර මධ්‍ය සෛලයේ **`PEP` (3C)** (`HCO3-` ලෙස) • එන්සයිමය: **PEP කාබොක්සිලේස්** (`O2` කෙරෙහි බන්ධුතාවක් ඇත්තෙම නැත!). 
        

        
          | **පළමු ස්ථායී ඵලය හා කැල්වින් චක්‍ර ස්ථානය** 
          | **3-PGA (3C)** • පත්‍ර මධ්‍ය සෛලවල හරිතලව තුළ. 
          | **ඔක්සැලෝඇසිටේට් (4C)** → මැලේට් (4C) ප්ලාස්මබන්ධ හරහා **කලාප කොපු සෛලවලට** ගොස් `CO2` නිදහස් කර එහිදී RuBisCO මගින් කැල්වින් චක්‍රය සිදු කරයි! 
        

        
          | **ප්‍රභාශ්වසනය හා ජල භාවිත කාර්යක්ෂමතාව** 
          | ප්‍රභාශ්වසනය ඉහළය; ඵලදායීතාව අඩුය. 
          | ප්‍රභාශ්වසනය නොගිනිය හැකි තරම් අවමය; අඩු `CO2` හා ඉහළ උෂ්ණත්වයේදී ඉතා කාර්යක්ෂමය! 
        

      
    

    **බ්ලැක්මාන්ගේ සීමාකාරී සාධක මූලධර්මය (Blackman, 1905) සහ අවුඩස් පරීක්ෂණය (Practical 06):** සාධක කිහිපයක් මගින් පාලනය වන ජෛව ක්‍රියාවලියක ශීඝ්‍රතාව සීමා වන්නේ **ප්‍රශස්ත මට්ටමට වඩා අවම අගයක (හිඟව) පවතින සාධකයේ** සීඝ්‍රතාව මගිනි (සීමාකාරී සාධක 3: ආලෝක තීව්‍රතාව, `CO2` සාන්ද්‍රණය — වායුගෝලීය `0.04%` සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රධාන සීමාකාරී සාධකයයි, සහ උෂ්ණත්වය). විද්‍යාගාරයේදී *Hydrilla* හෝ *Elodea* ජලජ ශාකයක් සහ `0.01% NaHCO3` ද්‍රාවණයක් සහිත **අවුඩස් උපකරණය (Audus microburette)** භාවිතයෙන් ලාම්පුවේ දුර වෙනස් කරමින් (ආලෝක තීව්‍රතාව) ඒකක කාලයකදී එකතු වන `O2` වායු පරිමාව මැන ප්‍රභාසංශ්ලේෂණ ශීඝ්‍රතාව නිර්ණය කරයි.

    
## II කොටස: සෛලීය ශ්වසනය (Cellular Respiration — නිපුණතා මට්ටම 2.4.4)

    **📌 නිල නිර්වචනය:** සජීවී සෛල තුළදී එන්සයිම මගින් පාලනය වන ප්‍රතික්‍රියා මාලාවක් ඔස්සේ කාබනික ආහාර (ග්ලූකෝස් වැනි ශ්වසන උපස්තර) බිඳ හෙළමින් සෛලීය ක්‍රියා සඳහා අවශ්‍ය **ATP සංශ්ලේෂණය කිරීමේ අපවෘත්තීය ක්‍රියාවලිය** සෛලීය ශ්වසනයයි.

    
### 1. ස්වායු ශ්වසනයේ (Aerobic Respiration) පියවර 4 — ස්ථාන, සිදුවීම් හා ඵල

    
      
        01
        
          **ග්ලයිකොලිසිය (Glycolysis — සයිටොසෝලය තුළ; `O2` අවශ්‍ය නැත!):**
          කාබන් 6ක ග්ලූකෝස් අණුවක් ශක්ති ආයෝජන කලාවේදී **2 ATP** වැය කර ෆ්රක්ටෝස්-1,6-බිස්පොස්ෆේට් හරහා G3P අණු 2කට බෙදී, ශක්ති අස්වනු කලාවේදී **4 ATP** (උපස්තර මට්ටමේ පොස්ෆොරයිලීකරණයෙන්) හා **2 NADH** නිපදවමින් **පයිරුවේට් (3C) අණු 2ක්** බවට පත් වේ. **ශුද්ධ ලාභය: 2 පයිරුවේට් + 2 ATP + 2 NADH** (`CO2` පිට නොවේ!).
        
      

      
        02
        
          **පයිරුවේට් ඔක්සිකරණය / සම්බන්ධක ප්‍රතික්‍රියාව (Link Reaction — මයිටොකොන්ඩ්‍රියා පූරකය):**
          `O2` පවතින විට පයිරුවේට් අණු 2 **සක්‍රිය පරිවහනයෙන්** මයිටොකොන්ඩ්‍රියා පූරකයට ඇතුළු වී කාබොක්සිල්හරණයෙන් `CO2` 2ක් පිට කර, ඔක්සිකරණය වී සහඑන්සයිම-A (CoA) සමඟ බැඳේ: **`2 පයිරුවේට් + 2 CoA + 2 NAD+ → 2 ඇසිටයිල් CoA (2C) + 2 CO2 + 2 NADH`** *(මෙහිදී ATP නිපදවෙන්නේ නැත!).*
        
      

      
        03
        
          **සිට්රික් අම්ල චක්‍රය / ක්‍රෙබ්ස් චක්‍රය / TCA චක්‍රය (මයිටොකොන්ඩ්‍රියා පූරකය):**
          ඇසිටයිල් CoA හි 2C ඇසිටයිල් කාණ්ඩය කාබන් 4ක **ඔක්සැලෝඇසිටේට් (4C)** සමඟ එක්වී කාබන් 6ක **සිට්රේට් / සිට්රික් අම්ලය (6C)** සාදයි. එන්සයිමීය පියවර මාලාවකින් ඔක්සැලෝඇසිටේට් ප්‍රතිජනනය වේ. **එක් ග්ලූකෝස් අණුවක් සඳහා (චක්‍ර වට 2කින්): `4 CO2` + 2 ATP (උපස්තර මට්ටමේ පොස්ෆොරයිලීකරණය) + 6 NADH + `2 FADH2`** නිපදවේ!
        
      

      
        04
        
          **ඔක්සිකාරක පොස්ෆොරයිලීකරණය = ඉලෙක්ට්‍රෝන පරිවහන දාමය (ETC) + රසායනික ආස්‍රැතිය (මයිටොකොන්ඩ්‍රියා ඇතුළත පටලය / ක්‍රිස්ටේ):**
          ග්ලයිකොලිසිය, සම්බන්ධක ප්‍රතික්‍රියාව හා ක්‍රෙබ්ස් චක්‍රයෙන් ආ **10 NADH සහ `2 FADH2`** මගින් ඉලෙක්ට්‍රෝන ඇතුළත පටලයේ ප්‍රෝටීන සංකීර්ණ (I සිට IV දක්වා), යුබික්විනෝන් (Q) හා සයිටොක්‍රෝම් c ඔස්සේ ගමන් කරවන අතර අවසාන ඉලෙක්ට්‍රෝන ප්‍රතිග්‍රාහකයා වන **`O2`** මගින් ඉලෙක්ට්‍රෝන හා `H+` ලබාගෙන **`H2O`** සාදයි! මේ අතරතුර අන්තර්පටල අවකාශයට පොම්ප කළ `H+` අයන (ප්‍රෝටෝන ගාමක බලය) **ATP සින්තේස් (ATP synthase)** හරහා ආපසු පූරකයට ගලා ඒමෙන් (**රසායනික ආස්‍රැතිය / Chemiosmosis**) **~26–28 ATP** නිපදවේ! එනම් එක් ග්ලූකෝස් අණුවකින් මුළු ATP අස්වැන්න **~30–32 ATP** (උපස්තර මට්ටමේ 4 + ඔක්සිකාරක 26–28) වේ!
        
      
    

    
### 2. නිර්වායු ශ්වසනය / පැසීම (Fermentation) — එතනෝල් vs ලැක්ටික් අම්ල පැසීම

    `O2` නොමැති විට ETC ක්‍රියාත්මක නොවන නිසා ග්ලයිකොලිසිය දිගටම පවත්වා ගැනීමට `NADH` නැවත **`NAD+` බවට ඔක්සිකරණය කර ප්‍රතිජනනය කිරීම** සඳහා **සයිටොසෝලයේදීම** පැසීම සිදු වේ (මුළු ATP ලාභය ග්ලයිකොලිසියේ **2 ATP පමණි!**):

    
      - **එතනෝල් පැසීම (යීස්ට් දිලීරය හා ඇතැම් බැක්ටීරියා):** පයිරුවේට් (3C) මගින් **`CO2` පිට කර ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් (2C)** සාදයි; ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් අවසාන හයිඩ්‍රජන් ප්‍රතිග්‍රාහකයා ලෙස ක්‍රියා කර `NADH` මගින් ඔක්සිහරණය වී **එතනෝල් (2C)** හා `NAD+` සාදයි.

      - **ලැක්ටික් අම්ල පැසීම (දැඩි ව්‍යායාමයේදී මානව කංකාල පේශි සෛල හා *Lactobacillus* බැක්ටීරියා):** **පයිරුවේට් (3C) සෘජුවම අවසාන හයිඩ්‍රජන් ප්‍රතිග්‍රාහකයා** ලෙස `NADH` මගින් ඔක්සිහරණය වී **ලැක්ටේට් / ලැක්ටික් අම්ලය (3C)** සාදයි (**`CO2` නිදහස් නොවේ!**).

    

    
### 3. ශ්වසන ලබ්ධිය (Respiratory Quotient — RQ) සහ ශ්වසනමාන පරීක්ෂණය (Practical 08)

    **📌 නිල සූත්‍රය:** **ශ්වසන ලබ්ධිය (`RQ`) = එකම උෂ්ණත්වයේ හා පීඩනයේදී නිශ්චිත කාලයකදී පිටකළ `CO2` පරිමාව ÷ අවශෝෂණය කළ `O2` පරිමාව**.

    
      - **කාබෝහයිඩ්‍රේට (ග්ලූකෝස්):** `6 CO2 / 6 O2 = **1.0**`

      - **මේද / ලිපිඩ (උදා: ට්‍රයිස්ටියරින්):** ඔක්සිජන් අඩු නිසා ඔක්සිකරණයට වැඩිපුර `O2` වැය වේ → `RQ = **0.7**` (මේද අම්ල `β`-ඔක්සිකරණයෙන් ඇසිටයිල් CoA බවටත් ග්ලිසරෝල් G3P බවටත් පත්ව ශ්වසන පථයට ඇතුළු වේ).

      - **ප්‍රෝටීන:** ඇමයිනෝහරණයෙන් (Deamination) පසු ඇතුළු වේ → `RQ = **0.8 – 0.9**` (ආසන්නව `0.8`).

      - **නිර්වායු ශ්වසනය (එතනෝල් පැසීම):** `O2` ගැනීම ශුන්‍ය බැවින් `RQ = CO2 / 0 = **∞ (අනන්තය)**`.

      - **🧪 ප්‍රායෝගික පරීක්ෂණ අංක 08 (ප්‍රරෝහණය වන මුං බීජවල ශ්වසන ශීඝ්‍රතාව හා RQ):** ශ්වසනමානය තුළ **`KOH` ද්‍රාවණය** තැබූ විට පිටවන සියලුම `CO2` අවශෝෂණය වන බැවින් උපකරණයේ ජල මට්ටම ඉහළ යාමෙන් **ලබාගත් `O2` පරිමාව** ලැබේ. ඊළඟට `KOH` වෙනුවට සමාන පරිමාවක් **ජලය** යෙදූ විට ජල මට්ටමේ වෙනසින් `(ලබාගත් O2 - පිටකළ CO2)` ලැබෙන බැවින් එම අගයන් දෙකෙන් `RQ` නිවැරදිව ගණනය කළ හැකිය!

    

    
      🌿🔥 ඒකකය 02.6 — ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය හා ශ්වසනය මතක සිතියම
      
        
          **Z-සටහන vs චක්‍රීය ගැල්ම**
          රේඛීය (PS II + PS I) → ATP + NADPH + O₂ • චක්‍රීය (PS I පමණි) → ATP පමණි!
        
        
          **C₃ (RuBisCO) vs C₄ (PEP carboxylase)**
          C₄ පත්‍ර මධ්‍ය සෛලයේ PEP carboxylase මගින් 4C සාදා කලාප කොපු සෛලයේ කැල්වින් චක්‍රය කර ප්‍රභාශ්වසනය වළක්වයි.
        
        
          **ස්වායු ATP ගිණුම (~30–32 ATP)**
          ග්ලයිකොලිසිය (2 ATP) + ක්‍රෙබ්ස් (2 ATP) [උපස්තර මට්ටම] + ETC/රසායනික ආස්‍රැතිය (~26–28 ATP).
        
        
          **පැසීම හා RQ අගයන්**
          එතනෝල් (ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් H ග්‍රාහකයා, CO₂ පිටවේ) vs ලැක්ටේට් (පයිරුවේට් H ග්‍රාහකයා, CO₂ නැත) • RQ: 1.0 / 0.8 / 0.7.
        
      
    

    
      **✅ 2 වෙනි ඒකකය අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න:**
      (1) ස්වායු ශ්වසනයේදීත්, එතනෝල් පැසීමේදීත්, ලැක්ටික් අම්ල පැසීමේදීත් **අවසාන ඉලෙක්ට්‍රෝන/හයිඩ්‍රජන් ප්‍රතිග්‍රාහකයන් 3 දෙනා** පිළිවෙළින් කවුද? *(`O2`, ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් සහ පයිරුවේට්!)*
      (2) සුබ පැතුම්! දැන් දකුණු පස තියෙන **MCQ 8** සම්පූර්ණ කරලා මුළු 2 වෙනි ඒකකයම ජය ගන්න!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) C₃ ශාකවල ප්‍රභාශ්වසනය සිදුවන්නේ ඇයිදැයි පහදා, C₄ ශාක (උදා: බඩඉරිඟු) ක්‍රාන්ස් පත්‍ර ව්‍යූහය හා එන්සයිම මගින් ප්‍රභාශ්වසනය මගහරවා ගන්නා ආකාරය විස්තර කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** උණුසුම් වියළි තත්ත්වවලදී C₃ ශාකවල පූටිකා වැසීම නිසා පත්‍රය තුළ [CO₂] අඩු වී [O₂] වැඩි වන විට RuBisCO එන්සයිමය O₂ සමඟ බැඳී ප්‍රභාශ්වසනය සිදු කරයි; එහිදී ATP වැය වී CO₂ පිටවන අතර ආහාර හෝ ATP නිපදවෙන්නේ නැත.; C₄ පත්‍රවල සනාල කලාපය වටා හරිතලව සහිත කලාප කොපු සෛලත් ඊට පිටතින් පත්‍ර මධ්‍ය සෛලත් මුදු ලෙස පිහිටයි (ක්‍රාන්ස් ව්‍යූහය).; පත්‍ර මධ්‍ය සෛලවල RuBisCO නොමැති අතර O₂ කෙරෙහි කිසිදු බන්ධුතාවක් නැති PEP කාබොක්සිලේස් මගින් PEP (3C) + HCO₃⁻ එකතු කර ඔක්සැලෝඇසිටේට් (4C) හා මැලේට් (4C) සාදයි.; මැලේට් ප්ලාස්මබන්ධ හරහා කලාප කොපු සෛල තුළට ගොස් CO₂ මුදාහරින බැවින් කලාප කොපු සෛල තුළ RuBisCO අවට ඉහළ CO₂ සාන්ද්‍රණයක් පවත්වා ගනිමින් කැල්වින් චක්‍රය කාර්යක්ෂමව සිදු කර ප්‍රභාශ්වසනය වළක්වයි.

### Q2: 2. (අ) ග්ලූකෝස් අණුවක ස්වායු ශ්වසනයේ ප්‍රධාන පියවර හතර, ඒවා සිදුවන නිශ්චිත සෛලීය ස්ථාන සහ එක් එක් පියවරේ අන්ත ඵල ලැයිස්තුගත කරන්න. (ආ) "ශ්වසන ලබ්ධිය" (RQ) අර්ථ දක්වා කාබෝහයිඩ්‍රේට, මේද හා ප්‍රෝටීනවල RQ අගයන් ලියන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) 1. ග්ලයිකොලිසිය (සයිටොසෝලය): 2 පයිරුවේට්, 2 ATP (ශුද්ධ), 2 NADH; 2. පයිරුවේට් ඔක්සිකරණය (මයිටොකොන්ඩ්‍රියා පූරකය): 2 ඇසිටයිල් CoA, 2 CO₂, 2 NADH.; 3. සිට්රික් අම්ල / ක්‍රෙබ්ස් චක්‍රය (මයිටොකොන්ඩ්‍රියා පූරකය): 4 CO₂, 2 ATP, 6 NADH, 2 FADH₂; 4. ඔක්සිකාරක පොස්ෆොරයිලීකරණය / ETC හා රසායනික ආස්‍රැතිය (මයිටොකොන්ඩ්‍රියා ඇතුළත පටලය / ක්‍රිස්ටේ): ~26–28 ATP සහ H₂O (මුළු ATP ~30–32).; (ආ) ශ්වසන ලබ්ධිය (RQ): එකම උෂ්ණත්වයේ හා පීඩනයේදී නිශ්චිත කාලයක් තුළ ශ්වසනයේදී පිටකළ CO₂ පරිමාවත් ලබාගත් O₂ පරිමාවත් අතර අනුපාතයයි (RQ = CO₂ / O₂).; කාබෝහයිඩ්‍රේට = 1.0; මේද/ලිපිඩ = 0.7; ප්‍රෝටීන = 0.8 – 0.9.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: ප්‍රභාසංශ්ලේෂණයේ ආලෝක ප්‍රතික්‍රියාවේදී <b>චක්‍රීය ඉලෙක්ට්‍රෝන ගැල්ම (Cyclic electron flow)</b> මගින් නිපදවනු ලබන්නේ කුමක්ද?
- [ ] (1) ATP, NADPH සහ O<sub>2</sub> යන තුනම
- [ ] (2) NADPH සහ O<sub>2</sub> පමණි
- [✓] (3) ATP පමණි (NADPH හෝ O<sub>2</sub> නිපදවෙන්නේ නැත)
- [ ] (4) ග්ලූකෝස් සහ O<sub>2</sub> පමණි
> **පැහැදිලි කිරීම:** ආලෝක ප්‍රතික්‍රියාවේ <b>චක්‍රීය ඉලෙක්ට්‍රෝන ගැල්මට</b> සහභාගී වන්නේ <b>ප්‍රභා පද්ධති I (PSI / P700) පමණක්</b> වන අතර ප්‍රභා පද්ධති II (PSII / P680) ඊට සහභාගී වන්නේ නැහැ. P700 ප්‍රතික්‍රියා මධ්‍යස්ථානයෙන් උත්තේජනය වී ඉහළට යන ප්‍රකාශ-ඉලෙක්ට්‍රෝන ෆෙරඩොක්සින් (Fd) හා සයිටොක්‍රෝම් සංකීර්ණය ඔස්සේ නැවත P700 වෙතම චක්‍රීයව පැමිණෙන අතර, එම ගමනේදී රසායනාස්‍රැතිකව <b>ATP පමණක්</b> සංශ්ලේෂණය වෙනවා (කැල්වින් චක්‍රයට NADPH වලට වඩා වැඩි ATP ප්‍රමාණයක් — 9 ATP : 6 NADPH — අවශ්‍ය වන නිසා එම අමතර ATP අවශ්‍යතාව පියවන්නේ මෙමගිනුයි). මෙහිදී ජලයේ ප්‍රභාවිච්ඡේදනය හෝ NADP<sup>+</sup> ඔක්සිහරණය සිදු නොවන බැවින් <b>O<sub>2</sub> හෝ NADPH නිපදවෙන්නේ නැහැ</b>.

### MCQ 2: C<sub>4</sub> ශාකවල (උදා: බඩඉරිඟු) පත්‍ර මධ්‍ය සෛල තුළදී වායුගෝලීය කාබන් (HCO<sub>3</sub><sup>-</sup> ලෙස) මුලින්ම තිර කරන එන්සයිමය සහ සෑදෙන පළමු ස්ථායී ඵලය කුමක්ද?
- [ ] (1) RuBisCO — 3-පොස්ෆොග්ලිසරේට් (3-PGA)
- [✓] (2) PEP කාබොක්සිලේස් — ඔක්සැලෝඇසිටේට් (4C)
- [ ] (3) පයිරුවේට් ඩිහයිඩ්‍රොජිනේස් — ඇසිටයිල් CoA (2C)
- [ ] (4) කැටලේස් — ග්ලිසරල්ඩිහයිඩ්-3-පොස්ෆේට් (G3P)
> **පැහැදිලි කිරීම:** බඩඉරිඟු හා උක් වැනි <b>C<sub>4</sub> ශාකවල</b> ක්‍රාන්ස් ව්‍යූහයට අනුව පත්‍ර මධ්‍ය සෛලවල හරිතලව තුළ RuBisCO නොමැති අතර, සයිටොසෝලය තුළ O<sub>2</sub> සඳහා කිසිදු බන්ධුතාවක් නොදක්වන (එනම් ප්‍රභාශ්වසනය සිදු නොකරන) හා CO<sub>2</sub>/HCO<sub>3</sub><sup>-</sup> සඳහා ඉතා ඉහළ බන්ධුතාවක් ඇති <b>PEP කාබොක්සිලේස් (PEP carboxylase)</b> එන්සයිමය පිහිටනවා. එමගින් කාබන්-3ක පොස්ෆොඊනෝල් පයිරුවේට් (PEP) සමඟ HCO<sub>3</sub><sup>-</sup> සම්බන්ධ කර පළමු ස්ථායී ඵලය ලෙස කාබන්-4ක <b>ඔක්සැලෝඇසිටේට් (OAA — 4C)</b> සාදනවා (එය මැලේට් බවට පත්වී කලාප කොපු සෛල වෙත ගොස් CO<sub>2</sub> මුදාහරිනවා). <b>RuBisCO — 3-PGA (3C)</b> යනු C<sub>3</sub> පථයේ සහ C<sub>4</sub> කලාප කොපු සෛලවල කැල්වින් චක්‍රයේ පළමු පියවරයි.

### MCQ 3: හරිතලවයේ කැරොටිනොයිඩ වර්ණක මගින් ඉටු කරන <b>ප්‍රභා ආරක්ෂණය (Photoprotection)</b> යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද?
- [ ] (1) රාත්‍රී කාලයේදී ආලෝකය නිපදවීම
- [✓] (2) අධික ආලෝක ශක්තිය අවශෝෂණය කර විසුරුවා හරිමින් ක්ලෝරොෆිල් හා සෛලවලට ඔක්සිකාරක හානි වීම වැළැක්වීම
- [ ] (3) පූටිකා වසා උත්ස්වේදනය නැවැත්වීම
- [ ] (4) ජල අණුව ප්‍රභාවිච්ඡේදනය කර O<sub>2</sub> මුදාහැරීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** තයිලකොයිඩ පටලවල අඩංගු කහ/තැඹිලි පැහැති අතිරේක වර්ණක වන <b>කැරොටිනොයිඩ (Carotenoids)</b> ආලෝක අවශෝෂණ පරාසය පුළුල් කිරීමට අමතරව <b>ප්‍රභා ආරක්ෂණය (Photoprotection)</b> නම් අතිශය වැදගත් ආරක්ෂක කෘත්‍යයක් ඉටු කරනවා. ශාක පත්‍ර මතට අධික තීව්‍රතාවයකින් යුත් හිරුඑළිය පතිත වන විට, එම අමතර ආලෝක ශක්තිය නිසා ක්ලෝරොෆිල් අණුවලට හානි වීමත්, ඔක්සිජන් සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කර සෛල පටල විනාශ කරන හානිකර ප්‍රතික්‍රියාකාරී ඔක්සිකාරක අණු (Reactive oxidative molecules / free radicals) සෑදීමත් වැළැක්වීම සඳහා කැරොටිනොයිඩ එම අතිරික්ත ශක්තිය අවශෝෂණය කර ආරක්ෂිතව විසුරුවා හරිනවා (මිනිස් ඇසේ දෘෂ්ටිවිතානය ආරක්ෂා කිරීමටද ආහාරමය කැරොටිනොයිඩ උදව් වෙනවා!).

### MCQ 4: සූන්‍යෂ්ටික සෛලයක ස්වායු ශ්වසනයේදී <b>උපස්තර මට්ටමේ පොස්ෆොරයිලීකරණය (Substrate-level phosphorylation)</b> මගින් සෘජුවම ATP සංශ්ලේෂණය වන්නේ කුමන අවධි යුගලයේදීද?
- [ ] (1) ග්ලයිකොලිසිය සහ පයිරුවේට් ඔක්සිකරණය
- [✓] (2) ග්ලයිකොලිසිය සහ සිට්රික් අම්ල (ක්‍රෙබ්ස්) චක්‍රය
- [ ] (3) පයිරුවේට් ඔක්සිකරණය සහ ඉලෙක්ට්‍රෝන පරිවහන දාමය
- [ ] (4) කැල්වින් චක්‍රය සහ ඉලෙක්ට්‍රෝන පරිවහන දාමය
> **පැහැදිලි කිරීම:** පොස්ෆොරයිලීකරණය වූ කාබනික උපස්තර අණුවකින් පොස්ෆේට් කාණ්ඩයක් එන්සයිමයක් මගින් සෘජුවම ADP වෙත පවරා ATP නිපදවීම <b>උපස්තර මට්ටමේ පොස්ෆොරයිලීකරණය</b> ලෙස හඳුන්වනවා. ස්වායු ශ්වසනයේ අදියර හතර අතුරින් මෙය සිදුවන්නේ සයිටොසෝලයේ සිදුවන <b>ග්ලයිකොලිසියේදී</b> (එක් ග්ලූකෝස් අණුවකට 4 ATP සෑදී ශුද්ධ ලාභය 2 ATP) සහ මයිටොකොන්ඩ්‍රියා පූරකයේ සිදුවන <b>සිට්රික් අම්ල (ක්‍රෙබ්ස්) චක්‍රයේදී</b> (වට දෙකකින් 2 ATP) පමණයි. මීට වෙනස්ව <b>පයිරුවේට් ඔක්සිකරණයේදී</b> (ඇසිටයිල් CoA සෑදීමේදී) කිසිදු ATP අණුවක් සංශ්ලේෂණය නොවන අතර, <b>ඉලෙක්ට්‍රෝන පරිවහන දාමයේදී</b> ATP (~28 ATP) නිපදවෙන්නේ <b>ඔක්සිකාරක පොස්ෆොරයිලීකරණය</b> මගිනුයි.

### MCQ 5: මයිටොකොන්ඩ්‍රියාවේ ඉලෙක්ට්‍රෝන පරිවහන දාමයේ (ETC) <b>අවසාන ඉලෙක්ට්‍රෝන ප්‍රතිග්‍රාහකයා</b> සහ එතනෝල් පැසීමේ <b>අවසාන හයිඩ්‍රජන් ප්‍රතිග්‍රාහකයා</b> පිළිවෙළින් කවරේද?
- [ ] (1) O<sub>2</sub> සහ පයිරුවේට්
- [✓] (2) O<sub>2</sub> සහ ඇසිටැල්ඩිහයිඩ්
- [ ] (3) NAD<sup>+</sup> සහ O<sub>2</sub>
- [ ] (4) CO<sub>2</sub> සහ ලැක්ටේට්
> **පැහැදිලි කිරීම:** මයිටොකොන්ඩ්‍රියාවේ අභ්‍යන්තර පටලයේ (ක්‍රිස්ටා) පිහිටි ස්වායු <b>ඉලෙක්ට්‍රෝන පරිවහන දාමයේ (ETC)</b> අවසාන ඉලෙක්ට්‍රෝන ප්‍රතිග්‍රාහකයා ලෙස ක්‍රියා කරන්නේ <b>අණුක ඔක්සිජන් (O<sub>2</sub>)</b> වන අතර, එය ඉලෙක්ට්‍රෝන හා H<sup>+</sup> ලබාගෙන ජලය (H<sub>2</sub>O) සාදනවා. නමුත් යීස්ට් හා ශාක සෛලවල සිදුවන <b>එතනෝල් පැසීමේදී</b> පළමුව කාබන්-3ක පයිරුවේට් වලින් CO<sub>2</sub> ඉවත් වී කාබන්-2ක <b>ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් (Acetaldehyde)</b> සෑදෙන අතර, NADH මගින් ගෙන එන හයිඩ්‍රජන් (ඉලෙක්ට්‍රෝන) ලබාගන්නා <b>අවසාන ප්‍රතිග්‍රාහකයා වන්නේ එම ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් අණුවයි</b> (එය ඔක්සිහරණය වී එතනෝල් සාදයි). පළමු වරණයේ ඇති <b>පයිරුවේට්</b> අවසාන H ප්‍රතිග්‍රාහකයා ලෙස ක්‍රියා කරන්නේ <b>ලැක්ටික් අම්ල පැසීමේදී</b> මිස එතනෝල් පැසීමේදී නොවෙයි!

### MCQ 6: මානව කංකාල පේශි සෛල තුළ සිදුවන <b>ලැක්ටික් අම්ල පැසීම</b> පිළිබඳ නිවැරදි ප්‍රකාශය කුමක්ද?
- [ ] (1) මයිටොකොන්ඩ්‍රියා පූරකය තුළ සිදු වන අතර CO<sub>2</sub> වායුව නිදහස් කරයි
- [✓] (2) සයිටොසෝලය තුළ සිදු වන අතර CO<sub>2</sub> නිදහස් කිරීමකින් තොරව පයිරුවේට් ලැක්ටේට් බවට ඔක්සිහරණය කර ග්ලූකෝස් අණුවකට 2 ATP ලබා දෙයි
- [ ] (3) එක් ග්ලූකෝස් අණුවකින් ATP අණු 32ක් නිපදවයි
- [ ] (4) NAD<sup>+</sup> අණු සියල්ල FADH<sub>2</sub> බවට පරිවර්තනය කරයි
> **පැහැදිලි කිරීම:** දැඩි ව්‍යායාමයේදී මානව කංකාල පේශි සෛලවලට O<sub>2</sub> සැපයුම ප්‍රමාණවත් නොවන විට සෛල <b>සයිටොසෝලය (Cytosol)</b> තුළ නිර්වායු <b>ලැක්ටික් අම්ල පැසීම</b> සිදු වෙනවා. මෙහිදී ග්ලයිකොලිසියෙන් සෑදුණු කාබන්-3ක <b>පයිරුවේට්</b> අණුවලින් කිසිදු <b>CO<sub>2</sub> අණුවක් පිට නොවී</b>, NADH මගින් සෘජුවම ඔක්සිහරණය වී කාබන්-3ක <b>ලැක්ටේට් (ලැක්ටික් අම්ලය)</b> සාදන අතර, එමගින් ග්ලයිකොලිසිය අඛණ්ඩව පවත්වා ගැනීමට අත්‍යවශ්‍ය NAD<sup>+</sup> නැවත ප්‍රතිජනනය කර එක් ග්ලූකෝස් අණුවකට <b>ශුද්ධ 2 ATP</b> ලබා දෙනවා. පැසීම මයිටොකොන්ඩ්‍රියාව තුළ සිදු නොවන අතර, 32 ATP නිපදවෙන්නේ සම්පූර්ණ ස්වායු ශ්වසනයේදී පමණයි.

### MCQ 7: ප්‍රරෝහණය වන තෙල් සහිත බීජයක (මේද/ලිපිඩ ප්‍රධාන ශ්වසන උපස්තරය ලෙස භාවිත වන විට) ස්වායු <b>ශ්වසන ලබ්ධිය (RQ)</b> ආසන්න වශයෙන් කොපමණ වේද?
- [ ] (1) 1.0
- [✓] (2) 0.7
- [ ] (3) 1.5
- [ ] (4) අනන්තය (∞)
> **පැහැදිලි කිරීම:** නිශ්චිත කාලයකදී ජීවියෙකුගේ ශ්වසනයෙන් පිට කරන CO<sub>2</sub> පරිමාවත් ඒ සඳහා ලබාගන්නා O<sub>2</sub> පරිමාවත් අතර අනුපාතය (<b>RQ = පිටවූ CO<sub>2</sub> / ලබාගත් O<sub>2</sub></b>) <b>ශ්වසන ලබ්ධිය</b> ලෙස හඳුන්වනවා. මේද හා තෙල් අණුවල කාබෝහයිඩ්‍රේටවලට සාපේක්ෂව ඔක්සිජන් පරමාණු ඉතා අඩුවෙන් හා C–H බන්ධන ඉතා වැඩියෙන් පවතින නිසා ඒවා සම්පූර්ණයෙන් ඔක්සිකරණය කිරීමට පිටවන CO<sub>2</sub> පරිමාවට වඩා වැඩි O<sub>2</sub> පරිමාවක් බාහිරින් අවශෝෂණය කළ යුතු වෙනවා; ඒ නිසා මේද සඳහා RQ අගය <b>0.7</b> පමණ වෙනවා (ප්‍රෝටීන සඳහා <b>~0.8–0.9</b>). කාබෝහයිඩ්‍රේට ස්වායු ශ්වසනයේදී RQ = <b>1.0</b> වන අතර, O<sub>2</sub> ලබා නොගෙන CO<sub>2</sub> පිට කරන නිර්වායු එතනෝල් පැසීමේදී RQ අනන්තයට (1 ට වඩා ඉතා විශාල) ළඟා වෙනවා.

### MCQ 8: ප්‍රරෝහණය වන මුං බීජවල ස්වායු ශ්වසන ශීඝ්‍රතාව නිර්ණය කිරීම සඳහා යොදාගන්නා සරල ශ්වසනමානය තුළට පොටෑසියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් (KOH) ද්‍රාවණයක් සහිත කුඩා නළයක් ඇතුළත් කරන්නේ කුමන අරමුණක් සඳහාද?
- [ ] (1) බීජවලට අවශ්‍ය O<sub>2</sub> වායුව නිපදවීමට
- [✓] (2) ශ්වසනයේදී බීජ මගින් පිට කරන CO<sub>2</sub> වායුව අවශෝෂණය කර ගැනීමෙන් බීජ ලබාගත් O<sub>2</sub> පරිමාව මැන ගැනීමට
- [ ] (3) ශ්වසනමානය තුළ උෂ්ණත්වය ඉහළ නැංවීමට
- [ ] (4) බීජ මගින් ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය සිදු කරවීමට
> **පැහැදිලි කිරීම:** මුං බීජ වැනි කාබෝහයිඩ්‍රේට බහුල බීජ ස්වායු ශ්වසනයේදී අවශෝෂණය කරන O<sub>2</sub> පරිමාවට සමාන CO<sub>2</sub> පරිමාවක් පිට කරන නිසා (RQ = 1.0), CO<sub>2</sub> ඉවත් නොකළහොත් ප්ලාස්කුව තුළ මුළු වායු පරිමාව හා පීඩනය වෙනස් නොවී කේශික නළයේ වර්ණ ගැන්වූ ජල කඳ චලනය වන්නේ නැහැ! එබැවින් ශ්වසනමානය තුළ <b>KOH (හෝ NaOH)</b> ද්‍රාවණයක් තැබූ විට එය බීජ පිට කරන <b>CO<sub>2</sub> වායුව සම්පූර්ණයෙන්ම රසායනිකව අවශෝෂණය කරගන්නා</b> නිසා, බීජ මගින් <b>O<sub>2</sub></b> ලබාගන්නා ප්‍රමාණයට සමානුපාතිකව ඇතුළත වායු පීඩනය අඩු වී U-නළයේ/කේශික නළයේ ද්‍රව මට්ටම චලනය වීමෙන් ශ්වසන ශීඝ්‍රතාව නිවැරදිව මැනගත හැකියි.
