ක්ෂුද්ර ජීව විද්යාව — ක්ෂුද්රජීවී විවිධත්වය, ජීවාණුහරණය, ආසාදන රෝග සහ කාර්මික/පාරිසරික යෙදීම්
බැක්ටීරියා (Gram + හා Gram -), වෛරස භක්ෂක චක්ර (Lytic vs Lysogenic), ප්රියෝන හා වයිරොයිඩ, පීඩන තාපකය (Autoclave 121°C / 15 psi) ඇතුළු සියලුම ජීවාණුහරණ ක්රම, බහිර්ධූලක හා අන්තඃධූලක, ප්රතිජීවක යාන්ත්රණ හා එන්නත් වර්ග 4, නයිට්රජන් චක්රය, BOD අපජල හා පානීය ජල Coliform පරීක්ෂාව, ජීව වායුව සහ ආහාර විෂවීම (Botulism/Salmonella) දක්වා සම්පූර්ණ 09 වන ඒකකය ඉගෙන ගමු.
පියවි ඇසට පේන්නේ නැති මිලිමීටර දශමයකටත් වඩා කුඩා ජීවීන්ට පුළුවන්ද මුළු ලෝකයම නවත්තන්නත්, ඒ වගේම මුළු පෘථිවියේම ජීවය රඳවාගන්නත්? අනිවාර්යයෙන්ම ඔව්! ක්ෂුද්රජීවීන් නැත්නම් එක මළ ගහක්වත් දිරාපත් වෙන්නේ නැහැ, නයිට්රජන් චක්රය නතර වෙනවා, යෝගට්, චීස්, පාන්, ප්රතිජීවක හෝ එන්නත් කිසිම දෙයක් හදන්න බැරි වෙනවා. අද අපි 09 වන ඒකකයෙන් (ක්ෂුද්ර ජීව විද්යාව) A/L විභාගයේ MCQ සහ රචනා ලකුණු තොගයක් ලැබෙන හැම කොටසක්ම ඉතාම පැහැදිලිව ඉගෙන ගමු!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු හා ශල්ය වෛද්යවරයෙකු විදිහට ඔයාට ක්ෂුද්ර ජීව විද්යාව ඕන වෙන්නේ ඇයි?
දවසක ඔයා ශල්යාගාරයක (Operating Theatre) සැත්කමක් කරනකොට භාවිත කරන හැම උපකරණයක්ම 121°C / 15 psi යටතේ පීඩන තාපකයෙන් (Autoclave) ජීවාණුහරණය කරන්නේ ඇයි කියලා ඔයා දැනගත යුතුමයි — නැත්නම් Clostridium tetani ගේ තාප-ප්රතිරෝධී අන්තඃබීජාණු (Endospores) තුවාලයට ගිහින් රෝගියාට මාරාන්තික පිටගැස්ම හැදෙන්න පුළුවන්! ඒ වගේම Gram-සෘණ බැක්ටීරියා රුධිර ආසාදනයකදී (Sepsis) හදිසියේ අධික ප්රතිජීවක දුන්නොත් බැක්ටීරියා බිඳිලා නිදහස් වෙන අන්තඃධූලක (Endotoxin — Lipid A) නිසා රෝගියා Septic shock කම්පනයට පත්වෙන හැටිත්, නිවැරදි ප්රතිජීවකය හා එන්නත තෝරන හැටිත් ඔයා ඉගෙනගන්නේ මේ පාඩමෙන්!
1. ක්ෂුද්රජීවී විවිධත්වය, Gram වර්ණ ගැන්වීම, වෛරස, ප්රියෝන හා වයිරොයිඩ (NIE 9.1.1)
පියවි ඇසට නොපෙනෙන (< 0.1 mm) අන්වීක්ෂීය ජීවීන්ට බැක්ටීරියා, ආකියා, සයනොබැක්ටීරියා, ඒකසෛලික ප්රොටිස්ටාවන්, ක්ෂුද්ර දිලීර (යීස්ට්/පුස්), සෛල බිත්ති රහිත කුඩාම බැක්ටීරියා වන මොලිකියුට්ස් (Mollicutes — Mycoplasma) මෙන්ම අසෛලීය වෛරස, වයිරොයිඩ හා ප්රියෝන ඇතුළත් වේ.
- බැක්ටීරියා රූපීය ආකාර 3: ගෝලාකාර කොකුස (බෙදුම් තල අනුව: ඩිප්ලොකොකුස, දාමමය ස්ට්රෙප්ටොකොකුස, චතුෂ්ක, ඝනකාකාර සාසිනා, මිදි පොකුරු වැනි ස්ටැෆිලොකොකුස), දණ්ඩාකාර බැසිලස (තනි, ඩිප්ලෝ, ස්ට්රෙප්ටෝබැසිලස — කොකුස මෙන් පොකුරු නොසාදයි!) සහ සර්පිලාකාර (Vibrio කොමා හැඩැති, Spirillum, Spirochaete).
- Gram වර්ණ ගැන්වීමේ වෙනස: Gram ධන (+) බැක්ටීරියාවල (Staphylococcus, Clostridium, Bacillus) ඝන Peptidoglycan සෛල බිත්තියක් ඇති බැවින් ක්රිස්ටල් වයලට්–අයඩින් සංකීර්ණය රඳවාගෙන දම් පැහැයෙන් දිස් වේ. Gram සෘණ (−) බැක්ටීරියාවල (E. coli, Salmonella, Vibrio) තුනී Peptidoglycan ස්තරයක් සහ ඊට පිටතින් ලිපොපොලිසැකරයිඩ (LPS) පිටත පටලයක් ඇති බැවින් මද්යසාරයෙන් අවර්ණ වී ප්රතිවර්ණකය (Safranin) නිසා රෝස/රතු පැහැයෙන් දිස් වේ (පිටත පටලය නිසා පෙනිසිලින් වැනි ප්රතිජීවකවලට වැඩි ප්රතිරෝධයක් දක්වයි!).
- ක්ෂුද්රජීවී පෝෂණ ක්රම 4 හා O2 අවශ්යතා: ප්රභාස්වයංපෝෂී (සයනොබැක්ටීරියා, දම් සල්ෆර් බැක්ටීරියා), ප්රභාවිෂමපෝෂී (දම් සල්ෆර්-නොවන බැක්ටීරියා), රසායනික ස්වයංපෝෂී (Nitrosomonas, Nitrobacter, Thiobacillus) සහ රසායනික විෂමපෝෂී (බහුතර බැක්ටීරියා හා සියලුම දිලීර). ඔක්සිජන් අවශ්යතාව අනුව: අනිවාර්ය ස්වායු (Acetobacter), අනිවාර්ය නිර්වායු (Clostridium), වෛකල්පික නිර්වායු (E. coli, Saccharomyces) සහ ක්ෂුද්රවාතකාමී (අඩු O2 — Lactobacillus).
- බැක්ටීරියා භක්ෂක වෛරස චක්ර 2: ප්රලයක (Lytic) චක්රයේ පියවර 5 — (1) ඇලීම (Attachment), (2) විනිවිද යෑම / DNA එන්නත් කිරීම (Penetration), (3) ජෛවසංශ්ලේෂණය (Biosynthesis), (4) පරිණත වීම හා එකලස් වීම (Maturation), (5) ලයිසොසයිම මගින් ධාරක සෛලය බිඳ නිදහස් වීම (Release). ප්රලයජනක (Lysogenic) චක්රයේදී භක්ෂක DNA ධාරක බැක්ටීරියා වර්ණදේහයට බද්ධ වී (ප්රෝෆේජය / Prophage ලෙස) බැක්ටීරියාව බෙදෙන සෑම විටම හානියකින් තොරව පිටපත් වේ.
- වයිරොයිඩ (Viroids) vs ප්රියෝන (Prions): වයිරොයිඩ යනු ප්රෝටීන කැප්සිඩයක් නොමැති නග්න කුඩා වෘත්තාකාර ssRNA අණු වන අතර ශාක රෝග (උදා: පොල් Cadang-cadang) ඇති කරයි. ප්රියෝන යනු DNA හෝ RNA කිසිවක් නොමැති, වැරදි ලෙස නැමුණු ආසාදනකාරී ප්රෝටීන අංශු වන අතර මාරාන්තික ස්නායු/මොළයේ පරිහානීය රෝග (ගව උන්මාද රෝගය / Mad cow disease හා මිනිසාගේ Creutzfeldt-Jakob රෝගය) ඇති කරයි (සාමාන්ය Autoclave තාපයට පවා ප්රතිරෝධී වේ!).
2. රසායනාගාර රෝපණ මාධ්ය සහ ජීවාණුහරණ ක්රම (Sterilization — NIE 9.1.2)
බැක්ටීරියා වගා කිරීමට පෝෂ්ය ඒගාර් (Nutrient Agar — NA, pH ~7.0) ද, දිලීර වගා කිරීමට සීනි වැඩි හා සුළු ආම්ලික අර්තාපල් ඩෙක්ස්ට්රෝස් ඒගාර් (PDA, pH ~5.6) ද භාවිත කරයි. අන්තඃබීජාණු ඇතුළු සියලුම සජීවී ක්ෂුද්රජීවීන් සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කිරීම හෝ ඉවත් කිරීම ජීවාණුහරණය (Sterilization) නම් වේ:
121°C, 15 psi (1 atm අමතර පීඩනය), මිනිත්තු 15–20:
ප්රෝටීන හා එන්සයිම කැටිගැසීම/දුස්වාභාවීකරණය මගින් බැක්ටීරියා අන්තඃබීජාණු (Endospores) පවා මරා දමයි. භාවිත: NA/PDA රෝපණ මාධ්ය, ආස්රැත ජලය, ශල්ය උපකරණ, රෝහල් රෙදිපිළි.
170°C, පැය 1–2) සහ සෘජු දැල්ල (Incineration):
සෛලීය සංඝටක ඔක්සිකරණය කරයි. වියළි තාප උදුන: වීදුරු පෙට්රි දීසි, පිපෙට්ටු, ප්ලාස්කු, ලෝහ සැත් (Scalpels) සහ තෙල්/කුඩු වර්ග. බන්සන් දැල්ලේ රක්තතප්ත කිරීම: ආමුකුලන පුඩු හා කටු (Inoculating loops/needles).
0.01 – 0.45 μm), විකිරණ සහ වායු ජීවාණුහරණය:
රත් කළහොත් විනාශ වන තාප අස්ථායි ද්රාවණ (එන්සයිම, විටමින්, ප්රතිජීවක, එන්නත්, යූරියා/සීනි මාධ්ය) සෙලියුලෝස් ඇසිටේට්/නයිට්රේට් පටල පෙරහන් තුළින් රික්තකයක් යටතේ පෙරා ජීවාණුහරණය කරයි. ප්ලාස්ටික් සිරින්ජ ගැමා කිරණවලින්ද, ශල්යාගාර වාතය UV කිරණවලින්ද, රෝහල් මෙට්ට එතිලීන් ඔක්සයිඩ් වායුවෙන්ද ජීවාණුහරණය කරයි! (සටහන: 63°C/30 min හෝ 72°C/15 s පැස්චරීකරණය මගින් අන්තඃබීජාණු විනාශ නොවන නිසා එය ජීවාණුහරණයක් නොවේ!)
3. ධූලක (Exotoxins vs Endotoxins), ප්රතිජීවක සහ එන්නත් (NIE 9.2.1 – 9.2.2)
ව්යාසාධක (Disinfectants — ෆීනෝල්, ක්ලෝරීන්) අජීවී පෘෂ්ඨ මත ආලේප කරන අතර, ප්රතිපූතික (Antiseptics — 70% මද්යසාර, අයඩින්, Savlon) සජීවී පටක/තුවාල මත ආරක්ෂිතව භාවිත කරයි. විභාගයේදී නිතරම අහන බහිර්ධූලක සහ අන්තඃධූලක සංසන්දනය මේ වගුවෙන් බලන්න:
| ලක්ෂණය | බහිර්ධූලක (Exotoxins) | අන්තඃධූලක (Endotoxins) |
|---|---|---|
| ප්රභවය හා නිදහස් වීම | ප්රධාන වශයෙන් Gram (+) සහ ඇතැම් Gram (−) සජීවී බැක්ටීරියා මගින් සක්රියව පිටතට ස්රාවය කරයි. | Gram (−) බැක්ටීරියා පමණක් — පිටත පටලයේ කොටසක් වන අතර සෛලය මියගොස් බිඳුණු විට පමණක් නිදහස් වේ. |
| රසායනික ස්වභාවය හා තාප ස්ථායිතාව | ප්රෝටීන (එන්සයිම) වේ; තාප අස්ථායි වේ (60–80°C දී විනාශ වේ). |
ලිපොපොලිසැකරයිඩ (LPS) හි ලිපිඩ A (Lipid A) කොටසයි; තාප ස්ථායි වේ (Autoclave තාපයට පවා ඔරොත්තු දේ!). |
| විෂ සහිත බව හා එන්නත් (Toxoids) | ඉතාම අඩු මාත්රාවකින් පවා මාරාන්තිකයි; නිශ්චිත පටක ඉලක්ක කරයි: නියුරොටොක්සින් (Clostridium tetani, C. botulinum), එන්ටරොටොක්සින් (Vibrio cholerae), සයිටොටොක්සින් (Corynebacterium diphtheriae). ධූලකාභ (Toxoid) එන්නත් සෑදිය හැක! | විෂ සහිත බව සාපේක්ෂව අඩුය; නිශ්චිත ඉලක්කයක් වෙනුවට සාමාන්ය තද උණ, රුධිර පීඩනය පහත වැටීම හා කම්පනය ඇති කරයි (උදා: Salmonella typhi). ධූලකාභ එන්නත් සෑදිය නොහැක. |
4. කාර්මික, පාංශු, ජල/අපජල හා ආහාර ක්ෂුද්රජීව විද්යාව (NIE 9.3 – 9.5)
• මද්යසාර/පාන්: Saccharomyces cerevisiae
• විනාකිරි: Acetobacter aceti
• යෝගට්/ලැක්ටික් අම්ලය: Lactobacillus bulgaricus + Streptococcus thermophilus
• සිට්රික් අම්ලය: Aspergillus niger
• ලෝපස්වලින් Cu නිස්සාරණය: Thiobacillus ferrooxidans.
• අපජලය: ප්රාථමික (භෞතික අවසාදනය) → ද්විතීයික (ස්වායු ක්ෂුද්රජීවී ඔක්සිකරණයෙන් BOD ~85–95% අඩු කරයි) → නිර්වායු රොන්මඩ ජීර්ණයෙන් Methanobacterium මගින් ජීව වායුව (
CH4) නිපදවයි!
• ආහාර විෂවීම (ධූලක): Clostridium botulinum (පිම්බුණු ටින් කෑම), Staphylococcus aureus, Aspergillus flavus (ඇෆ්ලටොක්සින්).
• ආහාර ආසාදන: Salmonella typhi, Shigella, Vibrio cholerae.