# ක්ෂුද්‍ර ජීව විද්‍යාව — ක්ෂුද්‍රජීවී විවිධත්වය, ජීවාණුහරණය, ආසාදන රෝග සහ කාර්මික/පාරිසරික යෙදීම් (Microbiology — Microbial Diversity, Sterilization, Infectious Diseases & Industrial/Environmental Applications)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/biology/u09-microbiology-bacteria-viruses-sterilization-diseases-and-applied/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 9
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 5–6ක් සහ II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත + සම්පූර්ණ රචනා ප්‍රශ්නයක් අනිවාර්යයෙන්ම ලැබෙන ඒකකයකි!
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr13TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
බැක්ටීරියා (Gram + හා Gram -), වෛරස භක්ෂක චක්‍ර (Lytic vs Lysogenic), ප්‍රියෝන හා වයිරොයිඩ, පීඩන තාපකය (Autoclave 121°C / 15 psi) ඇතුළු සියලුම ජීවාණුහරණ ක්‍රම, බහිර්ධූලක හා අන්තඃධූලක, ප්‍රතිජීවක යාන්ත්‍රණ හා එන්නත් වර්ග 4, නයිට්‍රජන් චක්‍රය, BOD අපජල හා පානීය ජල Coliform පරීක්ෂාව, ජීව වායුව සහ ආහාර විෂවීම (Botulism/Salmonella) දක්වා සම්පූර්ණ 09 වන ඒකකය ඉගෙන ගමු.

*English Summary:* Complete NIE Unit 09 (Competencies 9.1.1 to 9.5.1) in warm spoken Sinhala: Gram+ vs Gram- bacteria, bacteriophage lytic/lysogenic cycles, prions & viroids, autoclave & sterilization methods, exotoxins vs endotoxins, antibiotics & 4 vaccine types, soil/industrial microbes, BOD wastewater & drinking water Coliform testing, and food spoilage/poisoning.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
පියවි ඇසට පේන්නේ නැති මිලිමීටර දශමයකටත් වඩා කුඩා ජීවීන්ට පුළුවන්ද මුළු ලෝකයම නවත්තන්නත්, ඒ වගේම මුළු පෘථිවියේම ජීවය රඳවාගන්නත්? අනිවාර්යයෙන්ම ඔව්! ක්ෂුද්‍රජීවීන් නැත්නම් එක මළ ගහක්වත් දිරාපත් වෙන්නේ නැහැ, නයිට්‍රජන් චක්‍රය නතර වෙනවා, යෝගට්, චීස්, පාන්, ප්‍රතිජීවක හෝ එන්නත් කිසිම දෙයක් හදන්න බැරි වෙනවා. අද අපි **09 වන ඒකකයෙන් (ක්ෂුද්‍ර ජීව විද්‍යාව)** A/L විභාගයේ MCQ සහ රචනා ලකුණු තොගයක් ලැබෙන හැම කොටසක්ම ඉතාම පැහැදිලිව ඉගෙන ගමු!

      
        🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු හා ශල්‍ය වෛද්‍යවරයෙකු විදිහට ඔයාට ක්ෂුද්‍ර ජීව විද්‍යාව ඕන වෙන්නේ ඇයි?
        දවසක ඔයා ශල්‍යාගාරයක (Operating Theatre) සැත්කමක් කරනකොට භාවිත කරන හැම උපකරණයක්ම `121°C / 15 psi` යටතේ **පීඩන තාපකයෙන් (Autoclave)** ජීවාණුහරණය කරන්නේ ඇයි කියලා ඔයා දැනගත යුතුමයි — නැත්නම් *Clostridium tetani* ගේ තාප-ප්‍රතිරෝධී **අන්තඃබීජාණු (Endospores)** තුවාලයට ගිහින් රෝගියාට මාරාන්තික පිටගැස්ම හැදෙන්න පුළුවන්! ඒ වගේම Gram-සෘණ බැක්ටීරියා රුධිර ආසාදනයකදී (Sepsis) හදිසියේ අධික ප්‍රතිජීවක දුන්නොත් බැක්ටීරියා බිඳිලා නිදහස් වෙන **අන්තඃධූලක (Endotoxin — Lipid A)** නිසා රෝගියා *Septic shock* කම්පනයට පත්වෙන හැටිත්, නිවැරදි ප්‍රතිජීවකය හා එන්නත තෝරන හැටිත් ඔයා ඉගෙනගන්නේ මේ පාඩමෙන්!

      

      
## 1. ක්ෂුද්‍රජීවී විවිධත්වය, Gram වර්ණ ගැන්වීම, වෛරස, ප්‍රියෝන හා වයිරොයිඩ (NIE 9.1.1)

      පියවි ඇසට නොපෙනෙන (`< 0.1 mm`) අන්වීක්ෂීය ජීවීන්ට බැක්ටීරියා, ආකියා, සයනොබැක්ටීරියා, ඒකසෛලික ප්‍රොටිස්ටාවන්, ක්ෂුද්‍ර දිලීර (යීස්ට්/පුස්), සෛල බිත්ති රහිත කුඩාම බැක්ටීරියා වන **මොලිකියුට්ස් (Mollicutes — *Mycoplasma*)** මෙන්ම අසෛලීය වෛරස, වයිරොයිඩ හා ප්‍රියෝන ඇතුළත් වේ.

      
        - **බැක්ටීරියා රූපීය ආකාර 3:** ගෝලාකාර **කොකුස** (බෙදුම් තල අනුව: ඩිප්ලොකොකුස, දාමමය ස්ට්‍රෙප්ටොකොකුස, චතුෂ්ක, ඝනකාකාර සාසිනා, මිදි පොකුරු වැනි ස්ටැෆිලොකොකුස), දණ්ඩාකාර **බැසිලස** (තනි, ඩිප්ලෝ, ස්ට්‍රෙප්ටෝබැසිලස — කොකුස මෙන් පොකුරු නොසාදයි!) සහ **සර්පිලාකාර** (*Vibrio* කොමා හැඩැති, *Spirillum*, *Spirochaete*).

        - **Gram වර්ණ ගැන්වීමේ වෙනස:** **Gram ධන (+)** බැක්ටීරියාවල (*Staphylococcus, Clostridium, Bacillus*) ඝන Peptidoglycan සෛල බිත්තියක් ඇති බැවින් ක්‍රිස්ටල් වයලට්–අයඩින් සංකීර්ණය රඳවාගෙන **දම් පැහැයෙන්** දිස් වේ. **Gram සෘණ (−)** බැක්ටීරියාවල (*E. coli, Salmonella, Vibrio*) තුනී Peptidoglycan ස්තරයක් සහ ඊට පිටතින් **ලිපොපොලිසැකරයිඩ (LPS) පිටත පටලයක්** ඇති බැවින් මද්‍යසාරයෙන් අවර්ණ වී ප්‍රතිවර්ණකය (Safranin) නිසා **රෝස/රතු පැහැයෙන්** දිස් වේ (පිටත පටලය නිසා පෙනිසිලින් වැනි ප්‍රතිජීවකවලට වැඩි ප්‍රතිරෝධයක් දක්වයි!).

        - **ක්ෂුද්‍රජීවී පෝෂණ ක්‍රම 4 හා O2 අවශ්‍යතා:** ප්‍රභාස්වයංපෝෂී (සයනොබැක්ටීරියා, දම් සල්ෆර් බැක්ටීරියා), ප්‍රභාවිෂමපෝෂී (දම් සල්ෆර්-නොවන බැක්ටීරියා), රසායනික ස්වයංපෝෂී (*Nitrosomonas, Nitrobacter, Thiobacillus*) සහ රසායනික විෂමපෝෂී (බහුතර බැක්ටීරියා හා සියලුම දිලීර). ඔක්සිජන් අවශ්‍යතාව අනුව: අනිවාර්ය ස්වායු (*Acetobacter*), අනිවාර්ය නිර්වායු (*Clostridium*), වෛකල්පික නිර්වායු (*E. coli, Saccharomyces*) සහ ක්ෂුද්‍රවාතකාමී (අඩු O2 — *Lactobacillus*).

        - **බැක්ටීරියා භක්ෂක වෛරස චක්‍ර 2:** **ප්‍රලයක (Lytic) චක්‍රයේ පියවර 5** — (1) ඇලීම (Attachment), (2) විනිවිද යෑම / DNA එන්නත් කිරීම (Penetration), (3) ජෛවසංශ්ලේෂණය (Biosynthesis), (4) පරිණත වීම හා එකලස් වීම (Maturation), (5) ලයිසොසයිම මගින් ධාරක සෛලය බිඳ නිදහස් වීම (Release). **ප්‍රලයජනක (Lysogenic) චක්‍රයේදී** භක්ෂක DNA ධාරක බැක්ටීරියා වර්ණදේහයට බද්ධ වී (**ප්‍රෝෆේජය / Prophage** ලෙස) බැක්ටීරියාව බෙදෙන සෑම විටම හානියකින් තොරව පිටපත් වේ.

        - **වයිරොයිඩ (Viroids) vs ප්‍රියෝන (Prions):** වයිරොයිඩ යනු ප්‍රෝටීන කැප්සිඩයක් නොමැති **නග්න කුඩා වෘත්තාකාර ssRNA අණු** වන අතර ශාක රෝග (උදා: පොල් Cadang-cadang) ඇති කරයි. **ප්‍රියෝන** යනු DNA හෝ RNA කිසිවක් නොමැති, **වැරදි ලෙස නැමුණු ආසාදනකාරී ප්‍රෝටීන අංශු** වන අතර මාරාන්තික ස්නායු/මොළයේ පරිහානීය රෝග (ගව උන්මාද රෝගය / Mad cow disease හා මිනිසාගේ Creutzfeldt-Jakob රෝගය) ඇති කරයි (සාමාන්‍ය Autoclave තාපයට පවා ප්‍රතිරෝධී වේ!).

      

      
## 2. රසායනාගාර රෝපණ මාධ්‍ය සහ ජීවාණුහරණ ක්‍රම (Sterilization — NIE 9.1.2)

      බැක්ටීරියා වගා කිරීමට **පෝෂ්‍ය ඒගාර් (Nutrient Agar — NA, `pH ~7.0`)** ද, දිලීර වගා කිරීමට සීනි වැඩි හා සුළු ආම්ලික **අර්තාපල් ඩෙක්ස්ට්‍රෝස් ඒගාර් (PDA, `pH ~5.6`)** ද භාවිත කරයි. අන්තඃබීජාණු ඇතුළු සියලුම සජීවී ක්ෂුද්‍රජීවීන් සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කිරීම හෝ ඉවත් කිරීම **ජීවාණුහරණය (Sterilization)** නම් වේ:

      
        
          01
          
            **තෙත් තාපය — පීඩන තාපකය (Autoclave): `121°C`, `15 psi` (1 atm අමතර පීඩනය), මිනිත්තු `15–20`:**
            ප්‍රෝටීන හා එන්සයිම කැටිගැසීම/දුස්වාභාවීකරණය මගින් බැක්ටීරියා **අන්තඃබීජාණු (Endospores)** පවා මරා දමයි. *භාවිත: NA/PDA රෝපණ මාධ්‍ය, ආස්‍රැත ජලය, ශල්‍ය උපකරණ, රෝහල් රෙදිපිළි.*
          
        
        
          02
          
            **වියළි තාප උදුන (Hot Air Oven — `170°C`, පැය `1–2`) සහ සෘජු දැල්ල (Incineration):**
            සෛලීය සංඝටක ඔක්සිකරණය කරයි. *වියළි තාප උදුන:* වීදුරු පෙට්‍රි දීසි, පිපෙට්ටු, ප්ලාස්කු, ලෝහ සැත් (Scalpels) සහ තෙල්/කුඩු වර්ග. *බන්සන් දැල්ලේ රක්තතප්ත කිරීම:* ආමුකුලන පුඩු හා කටු (Inoculating loops/needles).
          
        
        
          03
          
            **පටල පෙරීම (Membrane Filtration — `0.01 – 0.45 μm`), විකිරණ සහ වායු ජීවාණුහරණය:**
            රත් කළහොත් විනාශ වන **තාප අස්ථායි ද්‍රාවණ (එන්සයිම, විටමින්, ප්‍රතිජීවක, එන්නත්, යූරියා/සීනි මාධ්‍ය)** සෙලියුලෝස් ඇසිටේට්/නයිට්‍රේට් පටල පෙරහන් තුළින් රික්තකයක් යටතේ පෙරා ජීවාණුහරණය කරයි. **ප්ලාස්ටික් සිරින්ජ** ගැමා කිරණවලින්ද, **ශල්‍යාගාර වාතය** UV කිරණවලින්ද, **රෝහල් මෙට්ට** එතිලීන් ඔක්සයිඩ් වායුවෙන්ද ජීවාණුහරණය කරයි! *(සටහන: `63°C/30 min` හෝ `72°C/15 s` පැස්චරීකරණය මගින් අන්තඃබීජාණු විනාශ නොවන නිසා එය ජීවාණුහරණයක් නොවේ!)*
          
        
      

      
## 3. ධූලක (Exotoxins vs Endotoxins), ප්‍රතිජීවක සහ එන්නත් (NIE 9.2.1 – 9.2.2)

      **ව්‍යාසාධක (Disinfectants — ෆීනෝල්, ක්ලෝරීන්)** අජීවී පෘෂ්ඨ මත ආලේප කරන අතර, **ප්‍රතිපූතික (Antiseptics — 70% මද්‍යසාර, අයඩින්, Savlon)** සජීවී පටක/තුවාල මත ආරක්ෂිතව භාවිත කරයි. විභාගයේදී නිතරම අහන **බහිර්ධූලක සහ අන්තඃධූලක සංසන්දනය** මේ වගුවෙන් බලන්න:

      
        | 
          
            ලක්ෂණය 
            | බහිර්ධූලක (Exotoxins) 
            | අන්තඃධූලක (Endotoxins) 
          

        
        
          
            | **ප්‍රභවය හා නිදහස් වීම** 
            | ප්‍රධාන වශයෙන් Gram (+) සහ ඇතැම් Gram (−) සජීවී බැක්ටීරියා මගින් සක්‍රියව පිටතට ස්‍රාවය කරයි. 
            | **Gram (−) බැක්ටීරියා පමණක්** — පිටත පටලයේ කොටසක් වන අතර සෛලය මියගොස් බිඳුණු විට පමණක් නිදහස් වේ. 
          

          
            | **රසායනික ස්වභාවය හා තාප ස්ථායිතාව** 
            | **ප්‍රෝටීන** (එන්සයිම) වේ; තාප අස්ථායි වේ (`60–80°C` දී විනාශ වේ). 
            | ලිපොපොලිසැකරයිඩ (LPS) හි **ලිපිඩ A (Lipid A)** කොටසයි; තාප ස්ථායි වේ (Autoclave තාපයට පවා ඔරොත්තු දේ!). 
          

          
            | **විෂ සහිත බව හා එන්නත් (Toxoids)** 
            | ඉතාම අඩු මාත්‍රාවකින් පවා මාරාන්තිකයි; නිශ්චිත පටක ඉලක්ක කරයි: **නියුරොටොක්සින්** (*Clostridium tetani, C. botulinum*), **එන්ටරොටොක්සින්** (*Vibrio cholerae*), **සයිටොටොක්සින්** (*Corynebacterium diphtheriae*). **ධූලකාභ (Toxoid) එන්නත් සෑදිය හැක!** 
            | විෂ සහිත බව සාපේක්ෂව අඩුය; නිශ්චිත ඉලක්කයක් වෙනුවට සාමාන්‍ය තද උණ, රුධිර පීඩනය පහත වැටීම හා කම්පනය ඇති කරයි (උදා: *Salmonella typhi*). ධූලකාභ එන්නත් සෑදිය නොහැක. 
          

        
      

      
## 4. කාර්මික, පාංශු, ජල/අපජල හා ආහාර ක්ෂුද්‍රජීව විද්‍යාව (NIE 9.3 – 9.5)

      
        🔬 ඒකකය 09 ව්‍යවහාරික ක්ෂුද්‍රජීව විද්‍යා සාරාංශ සිතියම
        
          
            **කාර්මික නිෂ්පාදන (NIE 9.3.1)**
            • තනි සෛල ප්‍රෝටීන: *Spirulina*, යීස්ට්• මද්‍යසාර/පාන්: *Saccharomyces cerevisiae*• විනාකිරි: *Acetobacter aceti*• යෝගට්/ලැක්ටික් අම්ලය: *Lactobacillus bulgaricus + Streptococcus thermophilus*• සිට්‍රික් අම්ලය: *Aspergillus niger*• ලෝපස්වලින් Cu නිස්සාරණය: *Thiobacillus ferrooxidans*.
          
          
            **පාංශු සෞඛ්‍යය හා ජෛව පොහොර (NIE 9.3.2)**
            කාබනික ද්‍රව්‍ය අකාබනික ශාක පෝෂක බවට පත් කිරීම **ඛනිජභවනය (Mineralization)** නම් වේ. මයිකොරයිසා දිලීර පොස්ෆරස් අවශෝෂණය වැඩි කරයි; *Rhizobium, Azotobacter, Azospirillum* ජෛව පොහොර ලෙස ක්‍රියා කරයි.
          
          
            **පානීය ජලය හා අපජල පිරිපහදුව (NIE 9.4)**
            • **පානීය ජලය:** ඇලම් (කැටිගැසීම) → ෆ්ලොකියුලීකරණය → අවසාදනය → වැලි පෙරීම → ක්ලෝරිනීකරණය. **කෝලිෆෝම් (*E. coli*)** මල දූෂණ දර්ශකයයි!• **අපජලය:** ප්‍රාථමික (භෞතික අවසාදනය) → ද්විතීයික (ස්වායු ක්ෂුද්‍රජීවී ඔක්සිකරණයෙන් **BOD** ~85–95% අඩු කරයි) → නිර්වායු රොන්මඩ ජීර්ණයෙන් *Methanobacterium* මගින් **ජීව වායුව (`CH4`)** නිපදවයි!
          
          
            **ආහාර නරක් වීම හා රෝග (NIE 9.5.1)**
            • කාබෝහයිඩ්‍රේට පැසීම (ඇඹුල් වීම), ප්‍රෝටීන **පූතිභවනය (Putrefaction — දුගඳ ඇමයින/H2S)**, ලිපිඩ **මුඩු වීම (Rancidity — ලයිපේස් මගින් මේද අම්ල නිදහස් වීම)**.• **ආහාර විෂවීම (ධූලක):** *Clostridium botulinum* (පිම්බුණු ටින් කෑම), *Staphylococcus aureus*, *Aspergillus flavus* (ඇෆ්ලටොක්සින්).• **ආහාර ආසාදන:** *Salmonella typhi, Shigella, Vibrio cholerae*.
          
        
      

      
        **✅ පාඩම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න:**
        පානීය ජල සාම්පලයක *Salmonella typhi* කෙළින්ම පරීක්ෂා කරනවා වෙනුවට **කෝලිෆෝම් (*E. coli*)** දර්ශක ජීවියා ලෙස පරීක්ෂා කරන්නේ ඇයි? *(පිළිතුර: E. coli නියත වශයෙන්ම උණුසුම් රුධිරැති සතුන්ගේ හා මිනිසාගේ අන්ත්‍රයේ විශාල සංඛ්‍යාවකින් වෙසෙන, ජලයේ ව්‍යාධිජනකයන්ට වඩා වැඩි කාලයක් නොමැරී පවතින සහ ලැක්ටෝස් පැසවීමෙන් වායුව හා අම්ල නිපදවමින් පහසුවෙන් හා ආරක්ෂිතව හඳුනාගත හැකි Gram-සෘණ දණ්ඩාකාර බැක්ටීරියාවක් වන නිසයි!)*

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. පහත දැක්වෙන රසායනාගාර/වෛද්‍ය ද්‍රව්‍ය ජීවාණුහරණය කිරීම සඳහා වඩාත් සුදුසුම ක්‍රමය සහ අදාළ සම්මත තත්ත්ව සඳහන් කරන්න: (i) පෝෂ්‍ය ඒගාර් (NA) මාධ්‍යය, (ii) වීදුරු පෙට්‍රි දීසි හා පිපෙට්ටු, (iii) තාප අස්ථායි ප්‍රතිජීවක හෝ එන්සයිම ද්‍රාවණ, (iv) ආමුකුලන පුඩුව, (v) රෝහල් මෙට්ට.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) පෝෂ්‍ය ඒගාර් (NA): පීඩන තාපකය (Autoclave) මගින් තෙත් තාප ජීවාණුහරණය — 121°C උෂ්ණත්වයේ 15 psi (1 atm අමතර පීඩනය) යටතේ මිනිත්තු 15–20ක්.; (ii) වීදුරු පෙට්‍රි දීසි/පිපෙට්ටු: වියළි තාප උදුන (Hot air oven) — 170°C උෂ්ණත්වයේ පැය 1–2ක්.; (iii) තාප අස්ථායි ද්‍රාවණ: පටල පෙරහන් (Membrane filtration — සිදුරු ප්‍රමාණය 0.01–0.45 μm) තුළින් පෙරීම.; (iv) ආමුකුලන පුඩුව: බන්සන් දැල්ලේ රක්තතප්ත වන තුරු සෘජුව රත් කිරීම (Incineration/Flaming). (v) රෝහල් මෙට්ට: එතිලීන් ඔක්සයිඩ් වායුව මගින් රසායනික ජීවාණුහරණය.

### Q2: 2. (අ) නාගරික පානීය ජල පිරිපහදු පිරියතක ප්‍රධාන පියවර පිළිවෙළින් සඳහන් කර එක් එක් පියවරේ කාර්යය දක්වන්න. (ආ) "ආහාර විෂවීම" (Food intoxication) සහ "ආහාර ආසාදනය" (Foodborne infection) උදාහරණ සහිතව වෙන් කර දක්වන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) 1. අවසාදනය/කැටි ගැසීම හා ෆ්ලොකියුලීකරණය (Alum එක් කර අවලම්බිත අංශු ෆ්ලොක් ලෙස තැන්පත් කිරීම), 2. පෙරීම (වැලි පෙරහන් මගින් සියුම් අංශු හා ක්ෂුද්‍රජීවීන්ගෙන් 99%ක් පමණ ඉවත් කිරීම), 3. විෂබීජහරණය / ක්ලෝරිනීකරණය (ක්ලෝරීන් හෝ ඕසෝන් මගින් ඉතිරි ව්‍යාධිජනක ක්ෂුද්‍රජීවීන් විනාශ කිරීම).; (ආ) ආහාර විෂවීම: ආහාරය තුළ වර්ධනය වූ ක්ෂුද්‍රජීවියා විසින් කලින් නිපදවන ලද බහිර්ධූලක (Exotoxins) ශරීරගත වීමෙන් ඉක්මනින් රෝග ලක්ෂණ මතුවීම (උදා: Clostridium botulinum, Staphylococcus aureus). ආහාර ආසාදනය: දූෂිත ආහාර/ජලය සමඟ සජීවී ව්‍යාධිජනක ක්ෂුද්‍රජීවීන් ශරීරගත වී අන්ත්‍රයේ ගුණනය වීමෙන් රෝග ඇති වීම (උදා: Salmonella typhi, Vibrio cholerae).


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: බැක්ටීරියා අන්තඃබීජාණු (Endospores) පවා සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කරමින් රෝපණ මාධ්‍ය ජීවාණුහරණය කිරීම සඳහා පීඩන තාපකයේ (Autoclave) භාවිත කරන සම්මත තත්ත්ව මොනවාද?
- [ ] (1) 63°C උෂ්ණත්වයේ මිනිත්තු 30ක්
- [ ] (2) 100°C උෂ්ණත්වයේ සාමාන්‍ය වායුගෝල පීඩනය යටතේ මිනිත්තු 15ක්
- [✓] (3) 121°C උෂ්ණත්වයේ 15 psi (1 atm අමතර පීඩනයක්) යටතේ මිනිත්තු 15–20ක්
- [ ] (4) 170°C උෂ්ණත්වයේ මිනිත්තු 5ක්
> **පැහැදිලි කිරීම:** <i>Bacillus</i> සහ <i>Clostridium</i> වැනි බැක්ටීරියා නිපදවන ඝන ආවරණ සහිත <b>අන්තඃබීජාණු (Endospores)</b> සාමාන්‍ය වායුගෝලීය පීඩනය යටතේ 100 °C නටන ජලයෙන් පවා විනාශ වන්නේ නැහැ! එබැවින් රෝපණ මාධ්‍ය හා උපකරණ සම්පූර්ණයෙන්ම ජීවාණුහරණය කිරීමට <b>පීඩන තාපකය (Autoclave)</b> භාවිත කරන අතර, එහිදී වායුගෝල පීඩනයට අමතරව වර්ග අඟලට රාත්තල් 15ක (<b>15 psi / 1 atm</b>) පීඩනයක් යටතේ සංතෘප්ත ජල හුමාලයේ උෂ්ණත්වය <b>121 °C</b> දක්වා ඉහළ නංවා <b>මිනිත්තු 15–20ක්</b> තැබූ විට ප්‍රෝටීන කැටිගැසීමෙන් (තෙත් තාපය) සියලුම වර්ධක සෛල, වෛරස හා අන්තඃබීජාණු 100%ක් විනාශ වෙනවා! 63 °C මිනිත්තු 30 යනු කිරි පැස්චරීකරණය වන අතර 170 °C යනු වියළි තාප උදුනේ උෂ්ණත්වයයි (එයට පැය 1–2ක් ගතවේ).

### MCQ 2: න්‍යෂ්ටික අම්ල (DNA හෝ RNA) කිසිවක් අඩංගු නොවන අතර ආසාදනකාරී ප්‍රෝටීන පමණක් දරමින් ක්ෂීරපායීන්ගේ මොළයේ පරිහානීය රෝග ඇති කරන කාරකය කුමක්ද?
- [ ] (1) වයිරොයිඩ (Viroids)
- [✓] (2) ප්‍රියෝන (Prions)
- [ ] (3) බැක්ටීරියා භක්ෂක
- [ ] (4) මොලිකියුට්ස් (Mycoplasma)
> **පැහැදිලි කිරීම:** <b>ප්‍රියෝන (Prions)</b> යනු DNA හෝ RNA යන කිසිදු න්‍යෂ්ටික අම්ලයක් අඩංගු නොවන, වැරදි ලෙස ත්‍රිමාණව නැමුණු <b>ආසාදනකාරී ප්‍රෝටීන අංශු</b> පමණක් වන සුවිශේෂී අසෛලීය රෝගකාරකයකි! ප්‍රියෝන මොළයේ ස්නායු සෛල තුළ ඇති සාමාන්‍ය ප්‍රියෝන ප්‍රෝටීනද වැරදි හැඩයට හරවමින් ස්නායු පටකයේ ස්පොන්ජි ආකාර සිදුරු ඇති කරන ගවයන්ගේ <b>උමතු ගව රෝගය (Mad cow disease / BSE)</b> සහ මිනිසාගේ <b>Creutzfeldt-Jakob රෝගය (CJD)</b> වැනි මාරාන්තික පරිහානීය මොළ රෝග ඇති කරනවා. <b>වයිරොයිඩ (Viroids)</b> මීට ප්‍රතිවිරුද්ධව ප්‍රෝටීන කවචයක් රහිත නග්න කුඩා වෘත්තාකාර RNA අණු පමණක් වන අතර ශාක රෝග ඇති කරයි; බැක්ටීරියා භක්ෂක DNA/RNA හා ප්‍රෝටීන සහිත වෛරස වන අතර <i>Mycoplasma</i> සෛල බිත්ති රහිත කුඩාම සෛලීය බැක්ටීරියාවයි.

### MCQ 3: Gram-සෘණ බැක්ටීරියාවල පිටත පටලයේ අඩංගු වන අතර සෛලය බිඳුණු විට පමණක් නිදහස් වන තාප-ස්ථායි "අන්තඃධූලක" (Endotoxin) සංඝටකය කුමක්ද?
- [ ] (1) පෙප්ටිඩොග්ලයිකෑන්
- [✓] (2) ලිපොපොලිසැකරයිඩ (LPS) අණුවේ ලිපිඩ A (Lipid A) කොටස
- [ ] (3) පොලිපෙප්ටයිඩ බහිර්ධූලකය
- [ ] (4) කයිටින්
> **පැහැදිලි කිරීම:** Gram-සෘණ බැක්ටීරියාවල (උදා: <i>Salmonella typhi</i>) තුනී පෙප්ටිඩොග්ලයිකෑන් ස්තරයට පිටතින් පිහිටි <b>බාහිර පටලයේ (Outer membrane)</b> ව්‍යූහමය සංරචකයක් ලෙස <b>ලිපොපොලිසැකරයිඩ (LPS)</b> අඩංගු වෙනවා. බැක්ටීරියා සෛලය මියගොස් සෛල බිත්තිය බිඳී යන විට පමණක් නිදහස් වන මෙම LPS අණුවේ <b>ලිපිඩ A (Lipid A)</b> කොටස තාප-ස්ථායි <b>අන්තඃධූලකයක් (Endotoxin)</b> ලෙස ක්‍රියා කරමින් ධාරකයා තුළ අධික උණ, දැවිල්ල සහ රුධිර පීඩනය ක්ෂණිකව පහත වැටෙන කම්පන තත්ත්වය ඇති කරනවා! පෙප්ටිඩොග්ලයිකෑන් බැක්ටීරියා සෛල බිත්තියට දෘඪතාව ලබාදෙන බහුඅවයවිකය වන අතර, පොලිපෙප්ටයිඩ <b>බහිර්ධූලක</b> සජීවී බැක්ටීරියා මගින් පිටතට ස්‍රාවය කරන තාප-අස්ථායි ප්‍රෝටීන වේ; කයිටින් දිලීර සෛල බිත්තියේ පොලිසැකරයිඩයයි.

### MCQ 4: පිටගැස්ම (Tetanus) සහ ගලපටලය (Diphtheria) වැළැක්වීම සඳහා ලබා දෙන එන්නත් අයත් වන්නේ කවර එන්නත් කාණ්ඩයටද?
- [ ] (1) සජීවී තනුක කළ එන්නත් (Live attenuated)
- [✓] (2) ධූලකාභ එන්නත් (Toxoid vaccines)
- [ ] (3) සම්පූර්ණ මරණ ලද වෛරස එන්නත්
- [ ] (4) ප්‍රතිදේහ අඩංගු අක්‍රිය ප්‍රතිශක්ති එන්නත්
> **පැහැදිලි කිරීම:** <i>Clostridium tetani</i> (පිටගැස්ම) සහ <i>Corynebacterium diphtheriae</i> (ගලපටලය) යන බැක්ටීරියාවන් රෝග ලක්ෂණ ඇති කරන්නේ ඒවා මගින් ස්‍රාවය කරන ප්‍රබල ප්‍රෝටීනමය <b>බහිර්ධූලක (Exotoxins)</b> මගිනි. මෙම බහිර්ධූලක ෆෝමලින් හෝ තාපය මගින් රසායනිකව විකරණය කළ විට එහි රෝගකාරක <b>විෂ සහිත බව (Toxicity) ඉවත් වී</b> ප්‍රතිශක්ති පද්ධතිය උත්තේජනය කරන <b>ප්‍රතිදේහජනක ගුණය (Antigenicity)</b> පමණක් ඉතිරි වූ <b>ධූලකාභ එන්නත් (Toxoid vaccines)</b> නිපදවෙන අතර, එමගින් සිරුර තුළ ප්‍රතිධූලක ප්‍රතිදේහ හා මතක සෛල සාදවනවා! සජීවී තනුක කළ එන්නත් සඳහා උදාහරණ වන්නේ BCG, MMR හා Sabin මුඛ පෝලියෝ එන්නතයි; මරණ ලද වෛරස එන්නත් සඳහා ජලභීතිකා හා Salk එන්නත අයත් වන අතර නිමි ප්‍රතිදේහ එන්නත් කිරීම කෘත්‍රිම අක්‍රිය ප්‍රතිශක්තියයි.

### MCQ 5: තාප සංවේදී එන්සයිම, විටමින් හා ප්‍රතිජීවක ද්‍රාවණ ජීවාණුහරණය කිරීම සඳහා වඩාත්ම යෝග්‍ය ක්‍රමය කුමක්ද?
- [ ] (1) පීඩන තාපකයේ 121°C ට රත් කිරීම
- [✓] (2) 0.01 – 0.45 μm සිදුරු සහිත පටල පෙරහන් (Membrane filters) මගින් පෙරීම
- [ ] (3) වියළි තාප උදුනේ 170°C තැබීම
- [ ] (4) 100°C ජලයේ තැම්බීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** එන්සයිම, විටමින්, රුධිර මස්තු (Serum), එන්නත් සහ ප්‍රතිජීවක වැනි <b>තාප-සංවේදී (Heat-labile) ද්‍රාවණ</b> රත් කළහොත් ඒවායේ ප්‍රෝටීන හා ක්‍රියාකාරී අණු දුස්වාභාවීකරණය වී විනාශ වී යනවා. එම නිසා තාපය කිසිසේත්ම භාවිත නොකර, සෙලියුලෝස් ඇසිටේට් හෝ පොලිකාබනේට්වලින් තැනූ <b>0.01 – 0.45 μm</b> (බහුලව 0.22 μm හෝ 0.45 μm) ඉතා සියුම් සිදුරු සහිත <b>පටල පෙරහන් (Membrane filters)</b> හරහා රික්තක පීඩනය යටතේ ද්‍රාවණය යැවීමෙන් බැක්ටීරියා හා දිලීර භෞතිකව රඳවා ඉවත් කර ජීවාණුහරණය කරනු ලබනවා! පීඩන තාපකයේ 121 °C තෙත් තාපය සහ වියළි තාප උදුනේ 170 °C වියළි තාපය තාප-ස්ථායි මාධ්‍ය හා වීදුරු උපකරණ සඳහා පමණක් උචිත වන අතර 100 °C තැම්බීම අන්තඃබීජාණු විනාශ නොකරන විෂබීජහරණ ක්‍රමයක් පමණි.

### MCQ 6: අඩු ශ්‍රේණියේ ලෝපස්වලින් තඹ (Cu) සහ යුරේනියම් වැනි ලෝහ ජෛව ක්ෂීරණය (Bioleaching) මගින් නිස්සාරණය කිරීමට යොදාගන්නා රසායනික ස්වයංපෝෂී බැක්ටීරියාව කුමක්ද?
- [ ] (1) <i>Acetobacter aceti</i>
- [✓] (2) <i>Thiobacillus ferrooxidans</i> (<i>Acidithiobacillus ferrooxidans</i>)
- [ ] (3) <i>Lactobacillus bulgaricus</i>
- [ ] (4) <i>Rhizobium leguminosarum</i>
> **පැහැදිලි කිරීම:** සාම්ප්‍රදායික ලෝහ උණු කිරීමේ ක්‍රම මගින් ලාභදායී ලෙස ලෝහ වෙන් කරගත නොහැකි අඩු ශ්‍රේණියේ ලෝපස්වලින් <b>තඹ (Cu), යුරේනියම්</b> සහ රන් වැනි ලෝහ පරිසර හිතකාමීව නිස්සාරණය කිරීමේ <b>ජෛව ක්ෂීරණ (Bioleaching)</b> ක්‍රියාවලිය සඳහා අම්ලකාමී රසායනික ස්වයංපෝෂී බැක්ටීරියාවක් වන <b><i>Thiobacillus ferrooxidans</i> (<i>Acidithiobacillus ferrooxidans</i>)</b> භාවිත කෙරෙනවා! මෙම බැක්ටීරියාව යකඩ හා සල්ෆර් ඔක්සිකරණය කරමින් අද්‍රාව්‍ය තඹ සල්ෆයිඩ් (CuS) ජලයේ ද්‍රාව්‍ය <b>තඹ සල්ෆේට් (CuSO<sub>4</sub>)</b> බවට පරිවර්තනය කරන අතර එම ද්‍රාවණයෙන් පිරිසිදු තඹ ලෝහය පහසුවෙන් වෙන් කරගත හැකියි. <i>Acetobacter aceti</i> එතනෝල්වලින් විනාකිරි (ඇසිටික් අම්ලය) සෑදීමටත්, <i>Lactobacillus bulgaricus</i> යෝගට් නිෂ්පාදනයටත්, <i>Rhizobium leguminosarum</i> රනිල මූල ගැටිති තුළ සහජීවී N<sub>2</sub> තිර කිරීමටත් දායක වේ.

### MCQ 7: පානීය ජලය මිනිස් මලද්‍රව්‍යවලින් දූෂණය වී ඇත්දැයි පරීක්ෂා කිරීම සඳහා දර්ශක ජීවියෙකු (Indicator organism) ලෙස භාවිත කරන්නේ කුමක්ද?
- [✓] (1) කෝලිෆෝම් බැක්ටීරියා (<i>Escherichia coli</i>)
- [ ] (2) <i>Spirulina</i> සයනොබැක්ටීරියා
- [ ] (3) <i>Saccharomyces cerevisiae</i>
- [ ] (4) <i>Nitrobacter</i>
> **පැහැදිලි කිරීම:** පානීය ජලයේ <i>Salmonella typhi</i> (උණසන්නිපාතය) හෝ <i>Vibrio cholerae</i> (කොලරාව) වැනි රෝගකාරක බැක්ටීරියා පවතින්නේ ඉතා අඩු සංඛ්‍යාවකින් හා කඩින් කඩ නිසා ඒවා කෙළින්ම සෙවීම දුෂ්කරයි. ඒ වෙනුවට මිනිසා ඇතුළු අචලතාපී සතුන්ගේ මහා අන්ත්‍රයේ සාමාන්‍යයෙන් විශාල වශයෙන් වෙසෙන Gram-සෘණ, අන්තඃබීජාණු නොසාදන, ලැක්ටෝස් පැසවමින් අම්ල හා වායුව නිපදවන දණ්ඩාකාර <b>කෝලිෆෝම් බැක්ටීරියා (විශේෂයෙන් <i>Escherichia coli</i>)</b> ජල සාම්පලයක හමුවීම මගින් එම ජලය මෑතකදී මලද්‍රව්‍යවලින් දූෂණය වී ඇති බවට <b>දර්ශක ජීවියෙකු (Indicator organism)</b> ලෙස නිශ්චිතව තහවුරු කරනවා! <i>Spirulina</i> තනි සෛල ප්‍රෝටීන (SCP) ලබාදෙන සයනොබැක්ටීරියාවක් වන අතර, <i>Saccharomyces cerevisiae</i> බේකරි/මධ්‍යසාර යීස්ට් දිලීරයද, <i>Nitrobacter</i> පාංශු නයිට්‍රීකාරක බැක්ටීරියාවක්ද වේ.

### MCQ 8: නිසි ලෙස ජීවාණුහරණය නොකළ ටින් කළ ආහාර තුළ නිර්වායු තත්ත්ව යටතේ වර්ධනය වී මාරාන්තික නියුරොටොක්සින් (Botulinum toxin) නිපදවන අන්තඃබීජාණු සාදන බැක්ටීරියාව කුමක්ද?
- [ ] (1) <i>Vibrio cholerae</i>
- [✓] (2) <i>Clostridium botulinum</i>
- [ ] (3) <i>Acetobacter</i>
- [ ] (4) <i>Nitrosomonas</i>
> **පැහැදිලි කිරීම:** 121 °C පීඩන තාපය යටතේ නිසි ලෙස ජීවාණුහරණය නොකළ අඩු-ආම්ලික <b>ටින් කළ ආහාර</b> (මස්, මාළු, එළවළු) තුළ ඔක්සිජන් රහිත <b>නිර්වායු</b> තත්ත්වය පවතිනවා. එහිදී අනිවාර්ය නිර්වායු, Gram-ධන දණ්ඩාකාර <b><i>Clostridium botulinum</i></b> බැක්ටීරියාවේ තාප-ප්‍රතිරෝධී අන්තඃබීජාණු ප්‍රරෝහණය වී වර්ධනය වෙමින් ස්නායු-පේශි සන්ධිවල ඇසිටයිල්කෝලීන් නිදහස් වීම අවහිර කර ශ්වසන පේශි අංශභාගය ඇති කරන මාරාන්තික <b>බොටියුලිනම් බහිර්ධූලකය (Botulism ආහාර විෂවීම)</b> නිපදවනවා! <i>Vibrio cholerae</i> දූෂිත ජලයෙන් බෝවී උග්‍ර පාචනය ඇති කරන කොලරා කාරකය වන අතර අන්තඃබීජාණු නොසාදයි; <i>Acetobacter</i> ස්වායු විනාකිරි බැක්ටීරියාව වන අතර <i>Nitrosomonas</i> පසෙහි ඇමෝනියම් ඔක්සිකරණය කරන බැක්ටීරියාවයි.
