ATP ශක්ති ඒකකය, එන්සයිම යන්ත්රණය, සහසාධක සහ නිෂේධක
සෛලයේ සර්වත්ර ශක්ති මුදල් ඒකකය වන ATP (-30.5 kJ/mol) හා ඉලෙක්ට්රෝන වාහක (NAD⁺, NADP⁺, FAD), සක්රියන ශක්තිය අඩු කරන එන්සයිමවල ප්රේරිත-සීහුම් යන්ත්රණය, උෂ්ණත්වය/pH/උපස්තර සාන්ද්රණය බලපාන හැටි, සහසාධක/සහඑන්සයිම, තරගකාරී හා තරගකාරී නොවන නිෂේධක, ඇලොස්ටෙරික හා ප්රතිපෝෂී යාමනය සහ පිෂ්ට-ඇමයිලේස් ප්රායෝගික පරීක්ෂාව සරලව ඉගෙන ගනිමු.
පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්නකෝ — ඔයා තේ කෝප්පයකට දාන සුක්රෝස් (සීනි) හැන්දක් මේසයක් උඩ අවුරුදු 10ක් තිබ්බත් ඒක ඉබේම ග්ලූකෝස් සහ ෆ්රක්ටෝස් බවට බිඳෙන්නේ නැහැනේ! හැබැයි ඔයාගේ කුඩා අන්ත්රයට ගිය ගමන් සුක්රේස් (Sucrase) කියන එන්සයිමය ඉස්සරහදී තත්පරයෙන් දශමයකින් ඒක බිඳිලා යනවා! ඒ වගේම සෛලය ඇතුළේ ශක්තිය "මුදල් නෝට්ටු" වගේ ගනුදෙනු කරන ATP අණුව නැත්නම් අපේ හදවත එක තත්පරයක්වත් ගැහෙන්නේ නැහැ. දැන් අපි බලමු මේ ශක්ති හා එන්සයිම යාන්ත්රණය වැඩ කරන්නේ කොහොමද කියලා!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
වෛද්ය විද්යාවේ අපි පාවිච්චි කරන ඖෂධවලින් 50%කටත් වඩා ඇත්තටම එන්සයිම නිෂේධක (Enzyme Inhibitors)! බලන්න මේ සුපිරි උදාහරණ 4: (1) පෙනිසිලින් (Penicillin) ප්රතිජීවකය බැක්ටීරියා සෛල බිත්තිය හදන Transpeptidase එන්සයිමයේ සක්රිය ස්ථානය නිෂේධනය කර බැක්ටීරියාව පුපුරවා හරිනවා; (2) රුධිර කොලෙස්ටරෝල් අඩු කරන Atorvastatin (Statins) ඖෂධය අක්මාවේ කොලෙස්ටරෝල් හදන HMG-CoA reductase එන්සයිමයේ තරගකාරී නිෂේධකයක්; (3) අධි රුධිර පීඩනයට දෙන Captopril / Enalapril යනු ACE එන්සයිම නිෂේධක; (4) හදිසි සයනයිඩ් (Cyanide) විෂවීමකදී මයිටොකොන්ඩ්රියාවේ Cytochrome c oxidase එන්සයිමය අප්රතිවර්ත්ය ලෙස නිෂේධනය වී ATP නිෂ්පාදනය නතර වීමෙන් මිනිත්තු කිහිපයකින් මරණය සිදු වෙනවා! මේ හැම ඖෂධයක්ම වැඩ කරන හැටි තේරුම් ගන්න මේ පාඩම නැතුවම බැහැ!
1. පරිවෘත්තියේ ශක්ති සම්බන්ධතා, ATP සහ ඉලෙක්ට්රෝන වාහක (නිපුණතා මට්ටම 2.4.1)
සෛලයක් තුළ ශක්තිය වැය වන ප්රධාන ක්රියාවලි මොනවාද? සක්රිය පරිවහනය, තොග පරිවහනය, පේශි සංකෝචනය හා පක්ෂ්ම/කශිකා චලනය, සෛල විභාජනය (වර්ණදේහ චලනය), ජෛව සංදීප්තිය (කණාමැදිරියා!) සහ සංවෘත්තීය ප්රතික්රියා (ප්රෝටීන/DNA සංශ්ලේෂණය). ජීවියෙකුගේ ශක්ති අවශ්යතාව රඳා පවතින ප්රධාන සාධක 3ක් තියෙනවා: (1) දේහ තරම (කුඩා අචලතාපී සතුන්ගේ ඒකක බරකට පරිවෘත්තීය වේගය ඉහළයි), (2) ක්රියාකාරිත්ව මට්ටම සහ (3) බාහිර පරිසර තත්ත්ව (උෂ්ණත්වය, ඔක්සිජන් මට්ටම).
ATP (ඇඩිනොසීන් ට්රයිපොස්ෆේට්) — සර්වත්ර ශක්ති හුවමාරු ඒකකය
NIE සම්පත් පොතට අනුව ATP යනු නියුක්ලියෝටයිඩයකි. එය සෑදී ඇත්තේ: ඇඩිනීන් නයිට්රජනීය භෂ්මය + රයිබෝස් පෙන්ටෝස සීනි අණුව + දාමයක් ලෙස බැඳුණු පොස්ෆේට් කාණ්ඩ 3කින්. ඇයි ATP මෙච්චර විශේෂ?
- ඉහළ නිදහස් ශක්තියක් මුදාහැරීම: ඍණ ආරෝපිත පොස්ෆේට් කාණ්ඩ 3 ළඟ ළඟින් පිහිටීම නිසා ඒවා අතර අන්යෝන්ය විකර්ෂණයක් පවතිනවා. එනිසා ජලවිච්ඡේදනයෙන් අග්රස්ථ (අවසාන) පොස්ෆේට් බන්ධනය බිඳී
ADP + Piසෑදෙන විට-30.5 kJ/molක නිදහස් ශක්තියක් පිට කරනවා (ශක්තිදායක / Exergonic ප්රතික්රියාවකි)! - සචල හා පුනර්ජනනීය බව: ATP ජලයේ ද්රාව්ය සචල (Mobile) අණුවක් නිසා සෛලයේ ඕනෑම තැනකට ගමන් කර ශක්ති අවශෝෂක (Endergonic) ප්රතික්රියා සමඟ ශක්ති ඈඳුම (Energy coupling) සිදු කළ හැකියි. නැවත
ADP + Pi + ශක්තිය → ATPසෑදීමේ ක්රියාවලියට පොස්ෆොරයිලීකරණය (Phosphorylation) කියනවා! - ඉලෙක්ට්රෝන වාහක 3 දෙනා: ඔක්සිකරණ-ඔක්සිහරණ (Redox) ප්රතික්රියාවලදී ශක්ති අධික ඉලෙක්ට්රෝන හා
H+ගෙන යන සහඑන්සයිම වන්නේNAD+(ශ්වසනයේදීNADHබවට ඔක්සිහරණය වේ),FAD(ශ්වසනයේදීFADH2බවට පත් වේ) සහNADP+(ප්රභාසංශ්ලේෂණයේදීNADPHබවට පත් වේ).
2. එන්සයිම — ලක්ෂණ, සක්රියන ශක්තිය සහ ප්රේරිත-සීහුම් යන්ත්රණය (2.4.2)
📌 නිල නිර්වචනය: එන්සයිම (Enzymes) යනු ජීවී සෛල තුළ නිපදවෙන, රසායනික ප්රතික්රියාවක සක්රියන ශක්තිය (Activation energy — Ea) අඩු කිරීම මගින් තමන් විනාශ නොවී ජෛව රසායනික ප්රතික්රියා වේගවත් කරන විශේෂිත ජෛව උත්ප්රේරක (බොහෝ විට ගෝලීය ප්රෝටීන) වේ. (සුවිශේෂී ව්යතිරේකය: උත්ප්රේරක හැකියාව ඇති RNA අණු රයිබොසයිම / Ribozymes ලෙස හැඳින්වේ — උදා: රයිබොසෝමයේ rRNA!).
එන්සයිමවල ප්රධාන ලාක්ෂණික ගුණ 6: (1) බොහෝමයක් ගෝලීය ප්රෝටීන වේ; (2) සක්රියන ශක්තිය අඩු කර ප්රතික්රියා ශීඝ්රතාව ඉහළ නංවයි; (3) ප්රතික්රියාව අවසානයේ රසායනිකව වෙනස් නොවන බැවින් ඉතා සුළු සාන්ද්රණයක් ප්රමාණවත් වේ; (4) සක්රිය ස්ථානයේ නිශ්චිත 3D හැඩය නිසා උපස්තර-විශිෂ්ට වේ; (5) බොහෝ එන්සයිම ප්රතිවර්ත්ය ප්රතික්රියා දෙපසටම උත්ප්රේරණය කරයි; (6) උෂ්ණත්වය හා pH අගයට සංවේදී වන අතර සහසාධක හා නිෂේධක මගින් බලපෑමට ලක් වේ.
R කාණ්ඩවලින් සෑදුණු කුඩා සාක්කුවක් හෝ ඇලියක් වැනි ප්රදේශය සක්රිය ස්ථානය නම් වේ. උපස්තරය (Substrate — S) සක්රිය ස්ථානයට දුර්වල H-බන්ධන හා අයනික බන්ධනවලින් බැඳී තාවකාලික එන්සයිම-උපස්තර සංකීර්ණය (ES complex) සාදයි.
Ea) අඩු කරන ක්රම 4 හා ඵල මුදාහැරීම:
එන්සයිමය උපස්තර දෙක නිවැරදි දිශානතියට ළං කිරීම, උපස්තරයේ බන්ධන ඇදීම/නැමීම (ආතතියට ලක් කිරීම), හිතකර ක්ෂුද්ර පරිසරයක් (උදා: ආම්ලික R කාණ්ඩ) සැපයීම සහ කෙලින්ම සහසංයුජව කෙටිකාලීනව සහභාගී වීම මගින් Ea අඩු කරයි. අවසානයේ ඵල (P) නිදහස් වී එන්සයිමය නව උපස්තර අණුවක් භාරගැනීමට නිදහස් වේ (E + S ⇌ ES → E + P).
3. එන්සයිම ප්රතික්රියා ශීඝ්රතාවට බලපාන සාධක 4 + සහසාධක
- උෂ්ණත්වය (Temperature): උෂ්ණත්වය වැඩි වන විට එන්සයිම හා උපස්තර අණුවල චාලක ශක්තිය වැඩි වී ඵලදායී ගැටුම් සංඛ්යාතය වැඩි වන නිසා ප්රශස්ත උෂ්ණත්වය (Optimum temperature) දක්වා ශීඝ්රතාව වැඩි වේ (මානව එන්සයිම සඳහා
35°C – 40°C; උණු දිය උල්පත් බැක්ටීරියා සඳහා70°Cට වැඩි!). ප්රශස්ත උෂ්ණත්වය ඉක්මවා ගිය විට H-බන්ධන හා අයනික බන්ධන බිඳ වැටී සක්රිය ස්ථානයේ හැඩය වෙනස් වීමෙන් (දුස්ස්වභාවීකරණය / Denaturation) ශීඝ්රතාව සීඝ්රයෙන් බිඳ වැටී නිශ්චිත උෂ්ණත්වයකදී සම්පූර්ණයෙන්ම නතර වේ! - pH අගය: එක් එක් එන්සයිමයට ප්රශස්ත
pHඅගයක් ඇත (බොහෝ සෛලීය එන්සයිමpH 6–8; ආමාශයේ පෙප්සින්pH ~2; ග්රහණියේ ට්රිප්සින්pH ~8). අන්තpHඅගයන්හිදීH+හෝOH-මගින් අයනික හා H-බන්ධන බිඳී දුස්ස්වභාවීකරණය සිදු වේ. - උපස්තර සාන්ද්රණය (
[S]): නියත එන්සයිම සාන්ද්රණයකදී උපස්තර සාන්ද්රණය වැඩි කරන විට මුලදී ශීඝ්රතාව ඍජුවම ඉහළ යන නමුත්, සියලුම එන්සයිම අණුවල සක්රිය ස්ථාන සංතෘප්ත (Saturated) වූ පසු උපරිම ප්රවේගයට (Vmax) ළඟා වී ප්රස්තාරය තිරස් වේ (එතැන් සිට වේගය වැඩි කිරීමට එන්සයිම වැඩිපුර එක් කළ යුතුය!). - සහසාධක (Cofactors): ඇතැම් එන්සයිමවල ක්රියාකාරිත්වයට අත්යවශ්ය ප්රෝටීන නොවන සහායක සංරචක වේ:
- අකාබනික අයන:
Zn2+(කාබොනික් ඇන්හයිඩ්රේස්),Fe2+/Fe3+(කැටලේස්, සයිටොක්රෝම්),Cu2+,Mg2+,Cl-(ඛේට ඇමයිලේස්). - කාබනික සහඑන්සයිම (Coenzymes): බොහෝ විට B-විටමින් ව්යුත්පන්න වේ —
NAD+,NADP+,FAD, බයෝටීන් (Biotin), සහඑන්සයිම-A (CoA). (තදින්/ස්ථිරව බැඳුණු කාණ්ඩ ප්රොස්තෙටික කාණ්ඩ ලෙසද හැඳින්වේ, උදා: FAD, හීම්).
- අකාබනික අයන:
4. එන්සයිම නිෂේධක (Inhibitors) සහ ඇලොස්ටෙරික / ප්රතිපෝෂී යාමනය
| නිෂේධක වර්ගය | බැඳෙන ස්ථානය හා බන්ධන ස්වභාවය | උපස්තර සාන්ද්රණය වැඩි කිරීමේ බලපෑම හා උදාහරණ |
|---|---|---|
| 1. තරගකාරී නිෂේධක (Competitive — ප්රතිවර්ත්ය) | උපස්තරයට සමාන හැඩයක් ඇති බැවින් සක්රිය ස්ථානයටම දුර්වල බන්ධනවලින් බැඳීමට තරග කරයි. | උපස්තර සාන්ද්රණය ([S]) ඉහළ නැංවීමෙන් නිෂේධනය මැඩපවත්වා Vmax ලබාගත හැකිය! (උදා: සක්සිනික් ඩිහයිඩ්රොජිනේස් සඳහා මැලොනේට්; Statin ඖෂධ). |
| 2. තරගකාරී නොවන නිෂේධක (Non-competitive — ප්රතිවර්ත්ය) | සක්රිය ස්ථානය නොවන වෙනත් ස්ථානයකට බැඳී එන්සයිමයේ 3D හැඩය හා සක්රිය ස්ථානයේ හැඩය විකෘති කරයි. | උපස්තර සාන්ද්රණය කොපමණ වැඩි කළද නිෂේධනය ඉවත් කළ නොහැක (Vmax අඩු වේ!). |
| 3. අප්රතිවර්ත්ය නිෂේධක (Irreversible) | සක්රිය ස්ථානයේ ක්රියාකාරී කාණ්ඩ සමඟ ස්ථිර සහසංයුජ බන්ධන සාදා එන්සයිමය සදහටම අක්රිය කරයි. | උදා: සයනයිඩ් (CN-), සැරින් ස්නායු වායුව, DDT/මැලතියන් කෘමිනාශක, පෙනිසිලින්, බැර ලෝහ (Hg2+, Pb2+). |
ඇලොස්ටෙරික යාමනය (Allosteric Regulation) සහ ප්රතිපෝෂී නිෂේධනය (Feedback Inhibition): උපඒකක කිහිපයකින් සමන්විත එන්සයිමවල සක්රිය ස්ථානයෙන් පිටත ඇති ඇලොස්ටෙරික ස්ථානයකට යාමක අණුවක් බැඳීමෙන් එන්සයිමය සක්රිය ආකාරයේ ස්ථායී කිරීම (ඇලොස්ටෙරික සක්රියක — උදා: ADP) හෝ අක්රිය ආකාරයේ ස්ථායී කිරීම (ඇලොස්ටෙරික නිෂේධක — උදා: ATP) සිදු වේ. පරිවෘත්තීය පථයක අවසාන ඵලය (End-product) ඕනෑවට වඩා එකතු වූ විට එම අන්ත ඵලයම පථයේ මුල්ම එන්සයිමයේ ඇලොස්ටෙරික නිෂේධකයක් ලෙස බැඳී පථය තාවකාලිකව නවතා සෛලීය සම්පත් හා ATP නාස්තිය වළක්වයි — මෙය ප්රතිපෝෂී නිෂේධනයයි! (උදා: ත්රියොනීන් මගින් අයිසොලියුසීන් නිපදවන පථයේ අයිසොලියුසීන් මගින් ත්රියොනීන් ඩිඇමයිනේස් නිෂේධනය කිරීම).
5. 🧪 ප්රායෝගික පරීක්ෂණ අංක 05 — පිෂ්ට-ඇමයිලේස් ප්රතික්රියාවට උෂ්ණත්වයේ බලපෑම
NIE ප්රායෝගික අත්පොතේ මෙම පරීක්ෂණයේදී වෙන් වෙන් පරීක්ෂා නළවලට 1% ඇමයිලේස් 5 ml සහ 1% පිෂ්ට ද්රාවණය 10 ml බැගින් ගෙන, මිශ්ර කිරීමට පෙර ද්රාවණ දෙකම අදාළ පරීක්ෂණ උෂ්ණත්වයට (5°C, කාමර උෂ්ණත්වය, 40°C සහ 60°C) ජල තාපකයක/අයිස් බඳුනක තබා සමතුලිත වීමට ඉඩ හරිනවා! (විභාග ප්රශ්නය: මිශ්ර කිරීමට පෙර එකම උෂ්ණත්වයට පත් කරන්නේ ඇයි? මිශ්ර කළ වහාම අදාළ උෂ්ණත්වයට පත්වීමට පෙර ප්රතික්රියාව ආරම්භ වී දෝෂ ඇතිවීම වැළැක්වීමට!) ඉන්පසු දෙක මිශ්ර කර විරාම ඝටිකාව ක්රියාත්මක කර සෑම මිනිත්තු 2කට වරක් සුදු පෝසිලේන් ගඩොළ මත තැබූ I2/KI බින්දු සමඟ පරීක්ෂා කර තද නිල්-කළු පැහැය සම්පූර්ණයෙන් නොපෙනී ගොස් දුඹුරු-කහ පැහැය ඉතිරි වීමට ගතවන කාලය (t) මනිනවා. 40°C (ප්රශස්ත උෂ්ණත්වය ආසන්නයේ) අවම කාලයක් (ඉහළම 1/t ශීඝ්රතාවක්) ලැබෙන අතර 60°C දී ඇමයිලේස් දුස්ස්වභාවීකරණය වීම නිසා දිගටම නිල්-කළු පැහැය පවතිනවා!
5°C දී එන්සයිම ප්රතික්රියා ශීඝ්රතාව අඩු වීමත් 60°C දී අඩු වීමත් අතර අණුක මට්ටමේ වෙනස මොකක්ද? (5°C දී චාලක ශක්තිය අඩු නිසා ප්රතිවර්ත්යව අක්රිය වේ — රත් කළ විට යළි වැඩ කරයි; 60°C දී H-බන්ධන බිඳී ස්ථිරවම දුස්ස්වභාවීකරණය වේ!)
(2) දැන් දකුණු පස තියෙන MCQ 8 කරලා 8/8 ගන්න!