02.5🎓 A/L විභාග ප්රශ්නA/L පසුගිය විභාගය (2025) (2025)
1. විද්යාගාරයේදී පිෂ්ට-ඇමයිලේස් ප්රතික්රියා ශීඝ්රතාව කෙරෙහි උෂ්ණත්වයේ බලපෑම නිර්ණය කිරීමේ පරීක්ෂණයේදී, 1% ඇමයිලේස් සහ 1% පිෂ්ට ද්රාවණ එකට මිශ්ර කිරීමට පෙර වෙන වෙනම පරීක්ෂා නළ දෙකක දමා අදාළ ජල තාපකය තුළ මිනිත්තු කිහිපයක් තැබිය යුත්තේ ඇයි?
විවරණය: ප්රායෝගික පරීක්ෂණවලින් විභාගයට අනිවාර්යයෙන්ම අහන පූර්වාරක්ෂක පියවරක්! කාමර උෂ්ණත්වයේ (~28°C) තියෙන පිෂ්ටය හා ඇමයිලේස් මුලින්ම මිශ්ර කරලා ඊට පස්සේ 60°C (හෝ 5°C) ජල තාපකයට දැම්මොත්, 60°C ට රත් වෙන අතරතුර 35°C–40°C හරහා යද්දීම ඇමයිලේස් මගින් පිෂ්ටය ජලවිච්ඡේදනය කර අවසන් කරන නිසා සම්පූර්ණයෙන්ම වැරදි ප්රතිඵල ලැබෙනවා! ඒ නිසා ද්රාවණ දෙක වෙන වෙනම අදාළ උෂ්ණත්වයට පත් කර ඉන් පසුව පමණක් මිශ්ර කර විරාම ඝටිකාව ක්රියාත්මක කළ යුතුය! 02.5🏛️ පළාත් වාර විභාගදකුණු පළාත් පෙරහුරු පරීක්ෂණය (2025) (2025)
2. 5°C වැනි ඉතා අඩු උෂ්ණත්වයකදී එන්සයිම ප්රතික්රියාවක් ඉතා සෙමින් සිදු වීම සහ 60°C දී මානව එන්සයිම ප්රතික්රියාවක් සම්පූර්ණයෙන්ම නතර වීම අතර මූලික වෙනස කුමක්ද?
විවරණය: විභාගයේදී නිතරම වරද්දන උගුලක්: "අඩු උෂ්ණත්වයේදී (0°C–5°C) එන්සයිම දුස්ස්වභාවීකරණය වෙනවාද?" කිසිසේත්ම නෑ! (ඒ නිසානේ අපි එන්සයිම හා ජෛව සාම්පල ශීතකරණයේ 4°C දී කල්තබා ගන්නේ!). 5°C දී අණුවල චාලක ශක්තිය අඩු නිසා එන්සයිම-උපස්තර ඵලදායී ගැටීම් අඩු වී ප්රතික්රියාව මන්දගාමී වන අතර 37°C ට ගෙන ආ විගස යළි උපරිම වේගයෙන් ක්රියා කරයි; නමුත් 60°C දී තාපජ කම්පනය නිසා සක්රිය ස්ථානය අප්රතිවර්ත්යව විකෘති (Denature) වේ! 02.5🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රමහමායා බාලිකා විද්යාලය — මහනුවර වාර පරීක්ෂණය (2025) (2025)
3. එන්සයිමයේ සක්රිය ස්ථානය තුළදී උපස්තරය බැඳී සෑදෙන "එන්සයිම-උපස්තර සංකීර්ණය" (ES complex) මගින් සක්රියන ශක්තිය (EA) අඩු කිරීමට යොදාගන්නා යාන්ත්රණවලට අයත් වන්නේ කවරක්ද?
(අ) ප්රතික්රියක අණු දෙකක් හෝ වැඩි ගණනක් නිවැරදි දිශානතියකට ගෙන එන අච්චුවක් (Template) ලෙස ක්රියා කිරීම
(ආ) උපස්තරයේ බිඳිය යුතු සහසංයුජ බන්ධන ඇදීමකට හා නැමීමකට (Stretching/bending toward transition state) ලක් කිරීම
(ඉ) ප්රතික්රියාවට හිතකර ක්ෂුද්ර පරිසරයක් (උදා: ආම්ලික R-කාණ්ඩ මගින් H+ ප්රදානය කිරීම) සැපයීම සහ සක්රිය ස්ථානයේ R-කාණ්ඩ කෙටි කාලීන සහසංයුජ සහභාගිත්වයක් දැක්වීම
විවරණය: එන්සයිමයේ සක්රිය ස්ථානය සමඟ උපස්තරය බැඳී සෑදෙන "එන්සයිම-උපස්තර සංකීර්ණය" (ES complex) මගින් ප්රතික්රියාවක සක්රියන ශක්ති බාධකය (EA) පහළ හෙළීම සඳහා යොදාගන්නා ප්රධාන උත්ප්රේරක යාන්ත්රණ හතරම (අ), (ආ) සහ (ඉ) ප්රකාශ තුළ 100%ක් නිවැරදිව අන්තර්ගත වෙනවා! එනම්: (1) උපස්තර දෙකක් හෝ වැඩි ගණනක් නිවැරදි දිශානතියට ළං කරන අච්චුවක් ලෙස ක්රියා කිරීම, (2) උපස්තරයේ බිඳිය යුතු සහසංයුජ බන්ධන ඇදීමකට හා නැමීමකට ලක් කර අස්ථායී සංක්රමණ අවස්ථාවට (Transition state) ළං කරවීම, (3) H+ හුවමාරු කරන හිතකර ක්ෂුද්ර පරිසරයක් සැපයීම සහ (4) සක්රිය ස්ථානයේ R-කාණ්ඩ උපස්තරය සමඟ කෙටිකාලීන සහසංයුජ බන්ධනවලට එළඹීමයි! 02.5🎓 A/L විභාග ප්රශ්නA/L පසුගිය විභාගය (2024) (2024)
4. පහත සඳහන් රසායනික ද්රව්ය අතුරින් එන්සයිමවල සක්රිය ස්ථානයේ ක්රියාකාරී කාණ්ඩ සමඟ ස්ථිර සහසංයුජ බන්ධන සාදමින් "අප්රතිවර්ත්ය එන්සයිම නිෂේධක" (Irreversible inhibitors) ලෙස ක්රියා කරන ද්රව්ය පමණක් අඩංගු වරණය කුමක්ද?
විවරණය: එන්සයිමයක සක්රිය ස්ථානයේ ක්රියාකාරී කාණ්ඩ සමඟ ස්ථිර සහසංයුජ බන්ධන සාදමින් එන්සයිමය සදහටම අක්රිය කරන "අප්රතිවර්ත්ය එන්සයිම නිෂේධක" (Irreversible inhibitors) සඳහා ප්රධාන ජෛව රසායනික නිදසුන් සියල්ලම (1) වරණයේ අඩංගු වේ: • සයනයිඩ් (CN-) — මයිටොකොන්ඩ්රියාවල සයිටොක්රෝම් c ඔක්සිඩේස් අවහිර කර ස්වායු ශ්වසනය නවත්වයි; • සැරින් (Sarin) ස්නායු වායුව සහ DDT / පැරතියන් / මැලතියන් වැනි කෘමිනාශක — ස්නායු උපාගමවල ඇසිටයිල්කොලීන්එස්ටරේස් එන්සයිමයට සහසංයුජව බැඳී පක්ෂාඝාතය ඇති කරයි; • පෙනිසිලින් ප්රතිජීවකය — බැක්ටීරියා පෙප්ටිඩොග්ලයිකෑන් සෛල බිත්තිය හරස්-බන්ධන කරන ට්රාන්ස්පෙප්ටිඩේස් එන්සයිමය අප්රතිවර්ත්යව අවහිර කරයි! (මැලොනේට් හා අයිසොලියුසීන් ප්රතිවර්ත්ය නිෂේධක වේ). 02.5🏛️ පළාත් වාර විභාගබස්නාහිර පළාත් අවසාන වාර විභාගය (2024) (2024)
5. "ඇලොස්ටෙරික යාමනය" (Allosteric regulation) සහ "සහයෝගීතාව" (Cooperativity) සම්බන්ධයෙන් පහත කුමන ප්රකාශය නිවැරදි වේද?
විවරණය: අපවෘත්තීය ශ්වසන එන්සයිම යාමනය වන ආකාරය බලන්න! සෛලයේ ATP අඩු වී ADP වැඩි වූ විට ADP "ඇලොස්ටෙරික සක්රියකාරකයක්" ලෙස ක්රියා කර ශ්වසන එන්සයිම සක්රිය කරයි; ATP අධික වූ විට ATP "ඇලොස්ටෙරික නිෂේධකයක්" ලෙස අක්රිය හැඩය ස්ථායී කරයි! ඊට අමතරව "සහයෝගීතාව" (Cooperativity) යනු බහු-උපඒකක එන්සයිමයක එක් සක්රිය ස්ථානයකට උපස්තර අණුවක් බැඳුණු විගස induced-fit මගින් අනෙක් සියලුම උපඒකකද සක්රිය තත්ත්වයට පත් කරවමින් ප්රතිචාරය වර්ධනය කිරීමයි! 02.5🏛️ පළාත් වාර විභාගමධ්යම පළාත් අවසාන වාර විභාගය (2024) (2024)
6. එන්සයිමවල සාමාන්ය ලාක්ෂණික ගුණ පිළිබඳව පහත දැක්වෙන ප්රකාශ අතුරින් සාවද්ය (වැරදි) ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: මෙහි අසත්ය (සාවද්ය) ප්රකාශය වන්නේ (4) වන වරණයයි! සාමාන්ය එන්සයිම අණුවක් ඇමයිනෝ අම්ල සිය ගණනකින් තැනුණු විශාල ගෝලීය මහා අණුවක් වුවද, උපස්තර අණුව හඳුනාගෙන බැඳෙන සාක්කුවක් හෝ කාණුවක් වැනි "සක්රිය ස්ථානය" (Active site) නිර්මාණය වී ඇත්තේ මුළු එන්සයිම පරිමාවෙන් ඉතාම කුඩා ප්රදේශයක පිහිටි ඇමයිනෝ අම්ල R-කාණ්ඩ කිහිපයකින් (සාමාන්යයෙන් ඇමයිනෝ අම්ල 3–12කින් පමණ) පමණි! පොලිපෙප්ටයිඩ දාමයේ ඉතිරි ඇමයිනෝ අම්ල සියල්ලෙහිම කාර්යය වන්නේ සක්රිය ස්ථානය නිවැරදි ත්රිමාණ හැඩයේ රඳවා තබන ව්යූහමය රාමුව සැපයීමයි. (1), (2), (3) සහ (5) යන සියල්ල එන්සයිමවල සත්ය ලාක්ෂණික ගුණ වේ. 02.5🏛️ පළාත් වාර විභාගඋතුරු මැද පළාත් වාර පරීක්ෂණය (2024) (2024)
7. NAD+ සහ NADP+ යන ඉලෙක්ට්රෝන වාහක ඔක්සිහරණය වීමේදී (උපස්තරයකින් H පරමාණු 2ක් එනම් ප්රෝටෝන 2ක් හා ඉලෙක්ට්රෝන 2ක් ඉවත් වන විට) සිදු වන නිවැරදි රසායනික පරිවර්තනය කුමක්ද?
විවරණය: ඩිහයිඩ්රොජිනේස් එන්සයිම මගින් කාබනික උපස්තරයකින් H පරමාණු 2ක් (2H+ + 2e-) ගලවා ගනිද්දී, ධන ආරෝපිත NAD+ (හෝ NADP+) අණුව ඉලෙක්ට්රෝන 2ම සහ එක් H+ අයනයක් පමණක් ලබාගෙන ආරෝපණය උදාසීන වූ "NADH" (හෝ NADPH) සාදන අතර ඉතිරි H+ අයනය ද්රාවණයට නිදහස් වේ! (ඊට වෙනස්ව උදාසීන FAD අණුව 2H+ + 2e- යන දෙකම ලබාගෙන FADH2 සාදයි). 02.5🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රරාජකීය විද්යාලය — කොළඹ වාර පරීක්ෂණය (2024) (2024)
8. ක්රෙබ්ස් චක්රයේදී සක්සිනේට් (Succinate) ෆියුමරේට් (Fumarate) බවට ඔක්සිකරණය කරන "සක්සිනික් ඩිහයිඩ්රොජිනේස්" එන්සයිමය අඩංගු පරීක්ෂා නළයකට "මැලොනේට්" (Malonate) එක් කළ විට ප්රතික්රියා ශීඝ්රතාව අඩු විය. එහෙත් සක්සිනේට් සාන්ද්රණය පස් ගුණයකින් වැඩි කළ විට ප්රතික්රියා ශීඝ්රතාව නැවත යථා තත්ත්වයට පත් විය. මෙයින් නිගමනය කළ හැක්කේ මැලොනේට් යනු,
විවරණය: පරීක්ෂණයේ ලැබී ඇති නිරීක්ෂණ දෙකෙන් පිළිතුර 100%ක්ම තහවුරු වෙනවා! මැලොනේට් (Malonate) අණුවේ රසායනික ව්යූහය ස්වාභාවික උපස්තරය වන සක්සිනේට් (Succinate) අණුවට බෙහෙවින් සමාන නිසා මැලොනේට් අණු "සක්සිනික් ඩිහයිඩ්රොජිනේස්" එන්සයිමයේ සක්රිය ස්ථානය වෙනුවෙන් සක්සිනේට් සමඟ තරග කරමින් ප්රතිවර්ත්යව බැඳී ප්රතික්රියා ශීඝ්රතාව අඩු කරයි. නමුත් සක්සිනේට් උපස්තර සාන්ද්රණය පස් ගුණයකින් ඉහළ නැංවූ විට සක්රිය ස්ථානයට බැඳීමේ සම්භාවිතාව සක්සිනේට් සඳහා ඉහළ ගොස් නිෂේධනය මැඬපවත්වා නැවත මුල් උපරිම ශීඝ්රතාවම ලබා ගත හැකි වේ — උපස්තර සාන්ද්රණය වැඩි කිරීමෙන් නිෂේධනය ඉවත් කළ හැක්කේ "ප්රතිවර්ත්ය තරගකාරී නිෂේධකයකදී" පමණි! (තරගකාරී-නොවන හෝ අප්රතිවර්ත්ය නිෂේධනයේදී එසේ කළ නොහැක). 02.5🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රආනන්ද විද්යාලය — කොළඹ වාර පරීක්ෂණය (2024) (2024)
9. රසදිය (Hg2+), ඊයම් (Pb2+) සහ රිදී (Ag+) වැනි බැර ලෝහ අයන ජීවීන්ට අධික විෂ සහිත වන්නේ එන්සයිම කෙරෙහි කෙබඳු බලපෑමක් ඇති කරන නිසාද?
විවරණය: බැර ලෝහ විෂවීමේ (Heavy metal poisoning) ජෛව රසායනික යාන්ත්රණය ඉතාම වැදගත්! රසදිය (Hg2+), ඊයම් (Pb2+) සහ රිදී (Ag+) වැනි බැර ලෝහ අයන සෛල තුළට ඇතුළු වූ විට, ඒවා එන්සයිම ප්රෝටීනවල සක්රිය ස්ථානයේ හෝ පොලිපෙප්ටයිඩ දාමයේ පිහිටි සිස්ටීන් ඇමයිනෝ අම්ලවල සල්ෆහයිඩ්රිල් (–SH) කාණ්ඩ හා ආම්ලික (–COO-) කාණ්ඩ සමඟ ප්රබල ලෙස "අප්රතිවර්ත්යව" බැඳෙනවා. එමගින් එන්සයිමයේ නිශ්චිත තෘතීයික ත්රිමාණ හැඩය පවත්වා ගන්නා ඩයිසල්ෆයිඩ් හා අයනික බන්ධන බිඳ වැටී ප්රෝටීනය දුස්ස්වභාවීකරණය වී අවක්ෂේප වන නිසා ස්නායු පද්ධතියේ හා සෛලීය ශ්වසනයේ අත්යවශ්ය එන්සයිම ස්ථිරවම අක්රිය වී දැඩි විෂ සහිත තත්ත්ව ඇති කරයි! 02.5🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රරාහුල විද්යාලය — මාතර වාර පරීක්ෂණය (2024) (2024)
10. සජීවී සෛලයක් තුළ ATP අණු අඛණ්ඩව ප්රතිජනනය (ADP + Pi → ATP) කිරීම සඳහා අවශ්ය ශක්තිය සපයනු ලබන්නේ කුමන ක්රියාවලි මගින්ද?
විවරණය: සජීවී සෛලයක් තුළ ක්රියාත්මක වන "ATP ශක්ති චක්රය" (ATP cycle) ශක්ති විපර්යාස දෙකක් එකිනෙක යුගලනය කරන අඛණ්ඩ කැරකෙන දොරක් වගෙයි! සෛලීය ශ්වසනය හා පැසීම වැනි සංකීර්ණ කාබනික අණු බිඳ හෙළමින් නිදහස් ශක්තිය මුදාහරින තාපදායක (Exergonic) "අපවෘත්තීය ක්රියාවලි" (සහ ප්රභාස්වයංපෝෂීන්ගේ ආලෝක ප්රතික්රියාව) මගින් සපයන ශක්තිය උපයෝගී කරගෙන ADP අණුවකට අකාබනික පොස්ෆේට් (Pi) කාණ්ඩයක් එක් කර අඛණ්ඩව ATP ප්රතිජනනය කෙරේ. ඉන්පසු එම ATP නැවත ADP + Pi බවට ජලවිච්ඡේදනය වීමෙන් නිදහස් වන ශක්තිය මගින් ප්රෝටීන/DNA සංශ්ලේෂණය (සංවෘත්තිය), සක්රිය පරිවහනය හා පේශි/පක්ෂ්ම චලනය වැනි ශක්ති-අවශෝෂක කාර්යයන් ධාවනය කරවයි! 02.5📘 ආදර්ශ ප්රශ්නආදර්ශ විභාග ප්රශ්න පත්රය (2024) (2024)
11. සෛලයක් තුළ ශක්තිය (ATP) අනිවාර්යයෙන්ම වැය වන සෛලීය ක්රියාවලි පමණක් ඇතුළත් වරණය තෝරන්න.
විවරණය: සජීවී සෛලයක් විසින් ATP ශක්තිය වැය කරමින් සිදු කරන ප්රධාන සෛලීය කාර්යයන් වර්ග තුනක් පවතිනවා: (1) රසායනික කාර්යය — ඇමයිනෝ අම්ලවලින් ප්රෝටීන තැනීම, DNA ප්රතිවලිතය හා පොලිසැකරයිඩ සංශ්ලේෂණය වැනි ශක්ති-අවශෝෂක සංවෘත්තීය ප්රතික්රියා; (2) පරිවහන කාර්යය — සාන්ද්රණ අනුක්රමණයට එරෙහිව පටල හරහා අයන/අණු පොම්ප කරන සක්රිය පරිවහනය (Na+/K+ පොම්පය, H+ පොම්පය) හා ආශයිකා මගින් බහිඃසෛලිකතාව/අන්තඃසෛලිකතාව; සහ (3) යාන්ත්රික කාර්යය — කංකාල/හෘත් පේශි සංකෝචනය, පක්ෂ්ම හා කශිකා චලනය, සහ සෛල විභාජනයේදී තර්කු ක්ෂුද්රනාලිකා දිගේ වර්ණදේහ චලනය කිරීමයි! සරල විසරණය, සුසාධිත විසරණය, ආස්රැතිය හා උත්ස්වේදන චූෂණය සඳහා ATP වැය නොවන නිසා අනෙක් වරණ වැරදියි. 02.5🎓 A/L විභාග ප්රශ්නA/L පසුගිය විභාගය (2023) (2023)
12. එන්සයිම ක්රියාකාරිත්වය සඳහා අවශ්ය වන ප්රෝටීන-නොවන උපකාරක සංඝටක වන "සහසාධක" (Cofactors) පිළිබඳව නිවැරදි වර්ගීකරණය හා උදාහරණ දැක්වෙන්නේ කුමන වරණයෙහිද?
විවරණය: බොහෝ එන්සයිමවල උත්ප්රේරක ක්රියාකාරිත්වය සඳහා ප්රෝටීනමය කොටසට (ඇපොඑන්සයිමයට) අමතරව අත්යවශ්ය වන ප්රෝටීන-නොවන සහායක සංඝටකවලට පොදුවේ "සහසාධක" (Cofactors) යැයි කියනවා (ඒවා එන්සයිමයට ස්ථිරව හා තදින් බැඳී පවතී නම් හීම් හෝ FAD වැනි ප්රොස්තෙටික කාණ්ඩ ලෙසත්, ලිහිල්ව හා ප්රතිවර්ත්යව බැඳේ නම් උපස්තර සමඟ බැඳී ඉවත් වන සහ-උපස්තර ලෙසත් ක්රියා කරයි). සහසාධකය Zn2+, Fe2+, Cu2+ හෝ Mg2+ වැනි අකාබනික ලෝහ අයනයක් නම් අකාබනික සහසාධකයක් ලෙසත්, "කාබනික අණුවක්" නම් "සහඑන්සයිමයක්" (Coenzyme — NAD+, NADP+, සහඑන්සයිම A වැනි බොහෝ සහඑන්සයිම B-කාණ්ඩයේ විටමින් ව්යුත්පන්න වේ!) ලෙසත් නිවැරදිව වර්ග කෙරේ!