# ATP ශක්ති ඒකකය, එන්සයිම යන්ත්‍රණය, සහසාධක සහ නිෂේධක (ATP Energy Currency, Enzyme Mechanism, Kinetics, Cofactors & Inhibitors)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-12/biology/u02-atp-enzymes-kinetics-cofactors-and-inhibitors/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 12, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 2
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක්, II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත (පිෂ්ට-ඇමයිලේස් පරීක්ෂණය හා ප්‍රස්තාර) සහ රචනා ප්‍රශ්න!
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr12TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
සෛලයේ සර්වත්‍ර ශක්ති මුදල් ඒකකය වන ATP (-30.5 kJ/mol) හා ඉලෙක්ට්‍රෝන වාහක (NAD⁺, NADP⁺, FAD), සක්‍රියන ශක්තිය අඩු කරන එන්සයිමවල ප්‍රේරිත-සීහුම් යන්ත්‍රණය, උෂ්ණත්වය/pH/උපස්තර සාන්ද්‍රණය බලපාන හැටි, සහසාධක/සහඑන්සයිම, තරගකාරී හා තරගකාරී නොවන නිෂේධක, ඇලොස්ටෙරික හා ප්‍රතිපෝෂී යාමනය සහ පිෂ්ට-ඇමයිලේස් ප්‍රායෝගික පරීක්ෂාව සරලව ඉගෙන ගනිමු.

*English Summary:* Complete NIE Competencies 2.4.1 & 2.4.2 and Practical 05: ATP structure & phosphorylation, NAD+/NADP+/FAD, activation energy & induced-fit mechanism, enzyme kinetics (T, pH, [S]), cofactors & coenzymes, competitive vs non-competitive inhibition, allosteric & feedback regulation, and clinical pharmacology of enzyme inhibitors.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්නකෝ — ඔයා තේ කෝප්පයකට දාන සුක්‍රෝස් (සීනි) හැන්දක් මේසයක් උඩ අවුරුදු 10ක් තිබ්බත් ඒක ඉබේම ග්ලූකෝස් සහ ෆ්රක්ටෝස් බවට බිඳෙන්නේ නැහැනේ! හැබැයි ඔයාගේ කුඩා අන්ත්‍රයට ගිය ගමන් **සුක්‍රේස් (Sucrase)** කියන එන්සයිමය ඉස්සරහදී තත්පරයෙන් දශමයකින් ඒක බිඳිලා යනවා! ඒ වගේම සෛලය ඇතුළේ ශක්තිය "මුදල් නෝට්ටු" වගේ ගනුදෙනු කරන **ATP අණුව** නැත්නම් අපේ හදවත එක තත්පරයක්වත් ගැහෙන්නේ නැහැ. දැන් අපි බලමු මේ ශක්ති හා එන්සයිම යාන්ත්‍රණය වැඩ කරන්නේ කොහොමද කියලා!

    
      🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
      වෛද්‍ය විද්‍යාවේ අපි පාවිච්චි කරන **ඖෂධවලින් 50%කටත් වඩා ඇත්තටම එන්සයිම නිෂේධක (Enzyme Inhibitors)!** බලන්න මේ සුපිරි උදාහරණ 4: (1) **පෙනිසිලින් (Penicillin)** ප්‍රතිජීවකය බැක්ටීරියා සෛල බිත්තිය හදන *Transpeptidase* එන්සයිමයේ සක්‍රිය ස්ථානය නිෂේධනය කර බැක්ටීරියාව පුපුරවා හරිනවා; (2) රුධිර කොලෙස්ටරෝල් අඩු කරන **Atorvastatin (Statins)** ඖෂධය අක්මාවේ කොලෙස්ටරෝල් හදන *HMG-CoA reductase* එන්සයිමයේ **තරගකාරී නිෂේධකයක්**; (3) අධි රුධිර පීඩනයට දෙන **Captopril / Enalapril** යනු ACE එන්සයිම නිෂේධක; (4) හදිසි **සයනයිඩ් (Cyanide) විෂවීමකදී** මයිටොකොන්ඩ්‍රියාවේ *Cytochrome c oxidase* එන්සයිමය අප්‍රතිවර්ත්‍ය ලෙස නිෂේධනය වී ATP නිෂ්පාදනය නතර වීමෙන් මිනිත්තු කිහිපයකින් මරණය සිදු වෙනවා! මේ හැම ඖෂධයක්ම වැඩ කරන හැටි තේරුම් ගන්න මේ පාඩම නැතුවම බැහැ!

    

    
## 1. පරිවෘත්තියේ ශක්ති සම්බන්ධතා, ATP සහ ඉලෙක්ට්‍රෝන වාහක (නිපුණතා මට්ටම 2.4.1)

    සෛලයක් තුළ ශක්තිය වැය වන ප්‍රධාන ක්‍රියාවලි මොනවාද? **සක්‍රිය පරිවහනය, තොග පරිවහනය, පේශි සංකෝචනය හා පක්ෂ්ම/කශිකා චලනය, සෛල විභාජනය (වර්ණදේහ චලනය), ජෛව සංදීප්තිය (කණාමැදිරියා!) සහ සංවෘත්තීය ප්‍රතික්‍රියා (ප්‍රෝටීන/DNA සංශ්ලේෂණය)**. ජීවියෙකුගේ ශක්ති අවශ්‍යතාව රඳා පවතින ප්‍රධාන සාධක 3ක් තියෙනවා: **(1) දේහ තරම** (කුඩා අචලතාපී සතුන්ගේ ඒකක බරකට පරිවෘත්තීය වේගය ඉහළයි), **(2) ක්‍රියාකාරිත්ව මට්ටම** සහ **(3) බාහිර පරිසර තත්ත්ව** (උෂ්ණත්වය, ඔක්සිජන් මට්ටම).

    
### ATP (ඇඩිනොසීන් ට්‍රයිපොස්ෆේට්) — සර්වත්‍ර ශක්ති හුවමාරු ඒකකය

    NIE සම්පත් පොතට අනුව ATP යනු **නියුක්ලියෝටයිඩයකි**. එය සෑදී ඇත්තේ: **ඇඩිනීන්** නයිට්‍රජනීය භෂ්මය + **රයිබෝස්** පෙන්ටෝස සීනි අණුව + දාමයක් ලෙස බැඳුණු **පොස්ෆේට් කාණ්ඩ 3කින්**. ඇයි ATP මෙච්චර විශේෂ?

    
      - **ඉහළ නිදහස් ශක්තියක් මුදාහැරීම:** ඍණ ආරෝපිත පොස්ෆේට් කාණ්ඩ 3 ළඟ ළඟින් පිහිටීම නිසා ඒවා අතර අන්‍යෝන්‍ය විකර්ෂණයක් පවතිනවා. එනිසා ජලවිච්ඡේදනයෙන් **අග්‍රස්ථ (අවසාන) පොස්ෆේට් බන්ධනය** බිඳී `ADP + Pi` සෑදෙන විට **`-30.5 kJ/mol`** ක නිදහස් ශක්තියක් පිට කරනවා (ශක්තිදායක / Exergonic ප්‍රතික්‍රියාවකි)!

      - **සචල හා පුනර්ජනනීය බව:** ATP ජලයේ ද්‍රාව්‍ය **සචල (Mobile)** අණුවක් නිසා සෛලයේ ඕනෑම තැනකට ගමන් කර ශක්ති අවශෝෂක (Endergonic) ප්‍රතික්‍රියා සමඟ **ශක්ති ඈඳුම (Energy coupling)** සිදු කළ හැකියි. නැවත `ADP + Pi + ශක්තිය → ATP` සෑදීමේ ක්‍රියාවලියට **පොස්ෆොරයිලීකරණය (Phosphorylation)** කියනවා!

      - **ඉලෙක්ට්‍රෝන වාහක 3 දෙනා:** ඔක්සිකරණ-ඔක්සිහරණ (Redox) ප්‍රතික්‍රියාවලදී ශක්ති අධික ඉලෙක්ට්‍රෝන හා `H+` ගෙන යන සහඑන්සයිම වන්නේ **`NAD+`** (ශ්වසනයේදී `NADH` බවට ඔක්සිහරණය වේ), **`FAD`** (ශ්වසනයේදී `FADH2` බවට පත් වේ) සහ **`NADP+`** (ප්‍රභාසංශ්ලේෂණයේදී `NADPH` බවට පත් වේ).

    

    
## 2. එන්සයිම — ලක්ෂණ, සක්‍රියන ශක්තිය සහ ප්‍රේරිත-සීහුම් යන්ත්‍රණය (2.4.2)

    **📌 නිල නිර්වචනය:** **එන්සයිම (Enzymes)** යනු ජීවී සෛල තුළ නිපදවෙන, රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක **සක්‍රියන ශක්තිය (Activation energy — `Ea`) අඩු කිරීම** මගින් තමන් විනාශ නොවී ජෛව රසායනික ප්‍රතික්‍රියා වේගවත් කරන විශේෂිත **ජෛව උත්ප්‍රේරක (බොහෝ විට ගෝලීය ප්‍රෝටීන)** වේ. *(සුවිශේෂී ව්‍යතිරේකය: උත්ප්‍රේරක හැකියාව ඇති RNA අණු **රයිබොසයිම / Ribozymes** ලෙස හැඳින්වේ — උදා: රයිබොසෝමයේ `rRNA`!).*

    **එන්සයිමවල ප්‍රධාන ලාක්ෂණික ගුණ 6:** (1) බොහෝමයක් ගෝලීය ප්‍රෝටීන වේ; (2) සක්‍රියන ශක්තිය අඩු කර ප්‍රතික්‍රියා ශීඝ්‍රතාව ඉහළ නංවයි; (3) ප්‍රතික්‍රියාව අවසානයේ රසායනිකව වෙනස් නොවන බැවින් **ඉතා සුළු සාන්ද්‍රණයක්** ප්‍රමාණවත් වේ; (4) සක්‍රිය ස්ථානයේ නිශ්චිත 3D හැඩය නිසා **උපස්තර-විශිෂ්ට** වේ; (5) බොහෝ එන්සයිම ප්‍රතිවර්ත්‍ය ප්‍රතික්‍රියා දෙපසටම උත්ප්‍රේරණය කරයි; (6) උෂ්ණත්වය හා `pH` අගයට සංවේදී වන අතර සහසාධක හා නිෂේධක මගින් බලපෑමට ලක් වේ.

    
      
        01
        
          **සක්‍රිය ස්ථානය (Active Site) සහ උපස්තර බැඳීම:**
          විශාල ගෝලීය එන්සයිම අණුවේ මතුපිට ඇමයිනෝ අම්ල කිහිපයක `R` කාණ්ඩවලින් සෑදුණු කුඩා සාක්කුවක් හෝ ඇලියක් වැනි ප්‍රදේශය **සක්‍රිය ස්ථානය** නම් වේ. උපස්තරය (Substrate — `S`) සක්‍රිය ස්ථානයට දුර්වල H-බන්ධන හා අයනික බන්ධනවලින් බැඳී තාවකාලික **එන්සයිම-උපස්තර සංකීර්ණය (`ES` complex)** සාදයි.
        
      
      
        02
        
          **ප්‍රේරිත-සීහුම් යන්ත්‍රණය (Induced-Fit Mechanism — Koshland):**
          පැරණි "අගුල හා යතුර" (Lock & Key) ආකෘතිය මෙන් සක්‍රිය ස්ථානය දෘඪ නැත! උපස්තරය සක්‍රිය ස්ථානයට ඇතුළු වන විට, අත්වැසුමක් අතට තදින් ගැළපෙනවා වගේ (හෝ අතට අත දෙන විට මෙන්) **සක්‍රිය ස්ථානයේ හැඩය සියුම් ලෙස වෙනස් වී උපස්තරය තවත් තදින් වැළඳගනියි!**
        
      
      
        03
        
          **සක්‍රියන ශක්තිය (`Ea`) අඩු කරන ක්‍රම 4 හා ඵල මුදාහැරීම:**
          එන්සයිමය උපස්තර දෙක නිවැරදි දිශානතියට ළං කිරීම, උපස්තරයේ බන්ධන ඇදීම/නැමීම (ආතතියට ලක් කිරීම), හිතකර ක්ෂුද්‍ර පරිසරයක් (උදා: ආම්ලික `R` කාණ්ඩ) සැපයීම සහ කෙලින්ම සහසංයුජව කෙටිකාලීනව සහභාගී වීම මගින් `Ea` අඩු කරයි. අවසානයේ **ඵල (`P`)** නිදහස් වී එන්සයිමය නව උපස්තර අණුවක් භාරගැනීමට නිදහස් වේ (`E + S ⇌ ES → E + P`).
        
      
    

    
## 3. එන්සයිම ප්‍රතික්‍රියා ශීඝ්‍රතාවට බලපාන සාධක 4 + සහසාධක

    
      - **උෂ්ණත්වය (Temperature):** උෂ්ණත්වය වැඩි වන විට එන්සයිම හා උපස්තර අණුවල චාලක ශක්තිය වැඩි වී ඵලදායී ගැටුම් සංඛ්‍යාතය වැඩි වන නිසා **ප්‍රශස්ත උෂ්ණත්වය (Optimum temperature)** දක්වා ශීඝ්‍රතාව වැඩි වේ *(මානව එන්සයිම සඳහා `35°C – 40°C`; උණු දිය උල්පත් බැක්ටීරියා සඳහා `70°C` ට වැඩි!).* ප්‍රශස්ත උෂ්ණත්වය ඉක්මවා ගිය විට H-බන්ධන හා අයනික බන්ධන බිඳ වැටී සක්‍රිය ස්ථානයේ හැඩය වෙනස් වීමෙන් (**දුස්ස්වභාවීකරණය / Denaturation**) ශීඝ්‍රතාව සීඝ්‍රයෙන් බිඳ වැටී නිශ්චිත උෂ්ණත්වයකදී සම්පූර්ණයෙන්ම නතර වේ!

      - **pH අගය:** එක් එක් එන්සයිමයට ප්‍රශස්ත `pH` අගයක් ඇත (බොහෝ සෛලීය එන්සයිම `pH 6–8`; ආමාශයේ **පෙප්සින් `pH ~2`**; ග්‍රහණියේ **ට්‍රිප්සින් `pH ~8`**). අන්ත `pH` අගයන්හිදී `H+` හෝ `OH-` මගින් අයනික හා H-බන්ධන බිඳී දුස්ස්වභාවීකරණය සිදු වේ.

      - **උපස්තර සාන්ද්‍රණය (`[S]`):** නියත එන්සයිම සාන්ද්‍රණයකදී උපස්තර සාන්ද්‍රණය වැඩි කරන විට මුලදී ශීඝ්‍රතාව ඍජුවම ඉහළ යන නමුත්, සියලුම එන්සයිම අණුවල **සක්‍රිය ස්ථාන සංතෘප්ත (Saturated)** වූ පසු උපරිම ප්‍රවේගයට (`Vmax`) ළඟා වී ප්‍රස්තාරය තිරස් වේ (එතැන් සිට වේගය වැඩි කිරීමට එන්සයිම වැඩිපුර එක් කළ යුතුය!).

      - **සහසාධක (Cofactors):** ඇතැම් එන්සයිමවල ක්‍රියාකාරිත්වයට අත්‍යවශ්‍ය ප්‍රෝටීන නොවන සහායක සංරචක වේ:
        
          **අකාබනික අයන:** `Zn2+` (කාබොනික් ඇන්හයිඩ්‍රේස්), `Fe2+` / `Fe3+` (කැටලේස්, සයිටොක්‍රෝම්), `Cu2+`, `Mg2+`, `Cl-` (ඛේට ඇමයිලේස්).

          - **කාබනික සහඑන්සයිම (Coenzymes):** බොහෝ විට B-විටමින් ව්‍යුත්පන්න වේ — `NAD+`, `NADP+`, `FAD`, බයෝටීන් (Biotin), සහඑන්සයිම-A (CoA). *(තදින්/ස්ථිරව බැඳුණු කාණ්ඩ ප්‍රොස්තෙටික කාණ්ඩ ලෙසද හැඳින්වේ, උදා: FAD, හීම්).*

        
      
    

    
## 4. එන්සයිම නිෂේධක (Inhibitors) සහ ඇලොස්ටෙරික / ප්‍රතිපෝෂී යාමනය

    
      | 
        
          නිෂේධක වර්ගය 
          | බැඳෙන ස්ථානය හා බන්ධන ස්වභාවය 
          | උපස්තර සාන්ද්‍රණය වැඩි කිරීමේ බලපෑම හා උදාහරණ 
        

      
      
        
          | **1. තරගකාරී නිෂේධක (Competitive — ප්‍රතිවර්ත්‍ය)** 
          | උපස්තරයට සමාන හැඩයක් ඇති බැවින් **සක්‍රිය ස්ථානයටම** දුර්වල බන්ධනවලින් බැඳීමට තරග කරයි. 
          | **උපස්තර සාන්ද්‍රණය (`[S]`) ඉහළ නැංවීමෙන් නිෂේධනය මැඩපවත්වා `Vmax` ලබාගත හැකිය!** *(උදා: සක්සිනික් ඩිහයිඩ්‍රොජිනේස් සඳහා මැලොනේට්; Statin ඖෂධ).* 
        

        
          | **2. තරගකාරී නොවන නිෂේධක (Non-competitive — ප්‍රතිවර්ත්‍ය)** 
          | සක්‍රිය ස්ථානය නොවන **වෙනත් ස්ථානයකට** බැඳී එන්සයිමයේ 3D හැඩය හා සක්‍රිය ස්ථානයේ හැඩය විකෘති කරයි. 
          | **උපස්තර සාන්ද්‍රණය කොපමණ වැඩි කළද නිෂේධනය ඉවත් කළ නොහැක** (`Vmax` අඩු වේ!). 
        

        
          | **3. අප්‍රතිවර්ත්‍ය නිෂේධක (Irreversible)** 
          | සක්‍රිය ස්ථානයේ ක්‍රියාකාරී කාණ්ඩ සමඟ **ස්ථිර සහසංයුජ බන්ධන** සාදා එන්සයිමය සදහටම අක්‍රිය කරයි. 
          | උදා: **සයනයිඩ් (`CN-`)**, සැරින් ස්නායු වායුව, DDT/මැලතියන් කෘමිනාශක, පෙනිසිලින්, බැර ලෝහ (`Hg2+`, `Pb2+`). 
        

      
    

    **ඇලොස්ටෙරික යාමනය (Allosteric Regulation) සහ ප්‍රතිපෝෂී නිෂේධනය (Feedback Inhibition):** උපඒකක කිහිපයකින් සමන්විත එන්සයිමවල සක්‍රිය ස්ථානයෙන් පිටත ඇති **ඇලොස්ටෙරික ස්ථානයකට** යාමක අණුවක් බැඳීමෙන් එන්සයිමය සක්‍රිය ආකාරයේ ස්ථායී කිරීම (**ඇලොස්ටෙරික සක්‍රියක — උදා: ADP**) හෝ අක්‍රිය ආකාරයේ ස්ථායී කිරීම (**ඇලොස්ටෙරික නිෂේධක — උදා: ATP**) සිදු වේ. පරිවෘත්තීය පථයක **අවසාන ඵලය (End-product)** ඕනෑවට වඩා එකතු වූ විට එම අන්ත ඵලයම පථයේ මුල්ම එන්සයිමයේ ඇලොස්ටෙරික නිෂේධකයක් ලෙස බැඳී පථය තාවකාලිකව නවතා සෛලීය සම්පත් හා ATP නාස්තිය වළක්වයි — මෙය **ප්‍රතිපෝෂී නිෂේධනය**යි! *(උදා: ත්‍රියොනීන් මගින් අයිසොලියුසීන් නිපදවන පථයේ අයිසොලියුසීන් මගින් ත්‍රියොනීන් ඩිඇමයිනේස් නිෂේධනය කිරීම).*

    
## 5. 🧪 ප්‍රායෝගික පරීක්ෂණ අංක 05 — පිෂ්ට-ඇමයිලේස් ප්‍රතික්‍රියාවට උෂ්ණත්වයේ බලපෑම

    NIE ප්‍රායෝගික අත්පොතේ මෙම පරීක්ෂණයේදී වෙන් වෙන් පරීක්ෂා නළවලට **1% ඇමයිලේස් `5 ml`** සහ **1% පිෂ්ට ද්‍රාවණය `10 ml`** බැගින් ගෙන, මිශ්‍ර කිරීමට **පෙර** ද්‍රාවණ දෙකම අදාළ පරීක්ෂණ උෂ්ණත්වයට (**`5°C`, කාමර උෂ්ණත්වය, `40°C` සහ `60°C`**) ජල තාපකයක/අයිස් බඳුනක තබා සමතුලිත වීමට ඉඩ හරිනවා! *(විභාග ප්‍රශ්නය: මිශ්‍ර කිරීමට පෙර එකම උෂ්ණත්වයට පත් කරන්නේ ඇයි? මිශ්‍ර කළ වහාම අදාළ උෂ්ණත්වයට පත්වීමට පෙර ප්‍රතික්‍රියාව ආරම්භ වී දෝෂ ඇතිවීම වැළැක්වීමට!)* ඉන්පසු දෙක මිශ්‍ර කර විරාම ඝටිකාව ක්‍රියාත්මක කර සෑම මිනිත්තු 2කට වරක් සුදු පෝසිලේන් ගඩොළ මත තැබූ **`I2/KI` බින්දු** සමඟ පරීක්ෂා කර **තද නිල්-කළු පැහැය සම්පූර්ණයෙන් නොපෙනී ගොස් දුඹුරු-කහ පැහැය ඉතිරි වීමට ගතවන කාලය (`t`)** මනිනවා. `40°C` (ප්‍රශස්ත උෂ්ණත්වය ආසන්නයේ) අවම කාලයක් (ඉහළම `1/t` ශීඝ්‍රතාවක්) ලැබෙන අතර `60°C` දී ඇමයිලේස් දුස්ස්වභාවීකරණය වීම නිසා දිගටම නිල්-කළු පැහැය පවතිනවා!

    
      ⚡ ඒකකය 02.5 — ATP හා එන්සයිම මතක සිතියම
      
        
          **ATP (-30.5 kJ/mol)**
          ඇඩිනීන් + රයිබෝස් + 3 PO₄ • ADP + Pᵢ + ශක්තිය → ATP (පොස්ෆොරයිලීකරණය) • සචල ශක්ති ඒකකය.
        
        
          **ප්‍රේරිත-සීහුම් යන්ත්‍රණය**
          සක්‍රිය ස්ථානය නම්‍යශීලීව උපස්තරය වැළඳගෙන Eₐ අඩු කරයි • ප්‍රශස්ත T ඉක්මවූ විට දුස්ස්වභාවීකරණය වේ.
        
        
          **සහසාධක 2**
          අකාබනික අයන (Zn²⁺, Fe²⁺, Cu²⁺) + කාබනික සහඑන්සයිම (විටමින් ව්‍යුත්පන්න: NAD⁺, FAD, බයෝටීන්).
        
        
          **නිෂේධක හා ප්‍රතිපෝෂණය**
          තරගකාරී ([S] වැඩි කර මැඩපැවැත්විය හැක) vs තරගකාරී නොවන • ප්‍රතිපෝෂී නිෂේධනය (අන්ත ඵලය මුල් එන්සයිමය නවතයි).
        
      
    

    
      **✅ පාඩම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න:**
      (1) `5°C` දී එන්සයිම ප්‍රතික්‍රියා ශීඝ්‍රතාව අඩු වීමත් `60°C` දී අඩු වීමත් අතර අණුක මට්ටමේ වෙනස මොකක්ද? *(`5°C` දී චාලක ශක්තිය අඩු නිසා ප්‍රතිවර්ත්‍යව අක්‍රිය වේ — රත් කළ විට යළි වැඩ කරයි; `60°C` දී H-බන්ධන බිඳී ස්ථිරවම දුස්ස්වභාවීකරණය වේ!)*
      (2) දැන් දකුණු පස තියෙන **MCQ 8** කරලා 8/8 ගන්න!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) සර්වත්‍ර ශක්ති හුවමාරු ඒකකයක් ලෙස ATP අණුවේ ව්‍යූහය හා වැදගත්කම විස්තර කරන්න. (ආ) එන්සයිම ක්‍රියාකාරිත්වයේ "ප්‍රේරිත-සීහුම් යන්ත්‍රණය" (Induced-fit mechanism) පැහැදිලි කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) ATP සෑදී ඇත්තේ ඇඩිනීන් භෂ්මය, රයිබෝස් සීනි සහ පොස්ෆේට් කාණ්ඩ 3කිනි; අග්‍රස්ථ පොස්ෆේට් බන්ධනය ජලවිච්ඡේදනයේදී ADP හා Pᵢ සාදමින් -30.5 kJ/mol ක නිදහස් ශක්තියක් මුදා හරියි.; ATP ජලයේ ද්‍රාව්‍ය සචල අණුවක් බැවින් සෛලයේ ඕනෑම තැනකට ගමන් කර ශක්තිදායක හා ශක්ති අවශෝෂක ප්‍රතික්‍රියා ඈඳයි; ADP පොස්ෆොරයිලීකරණයෙන් ඉක්මනින් යළි ATP නිපදවිය හැකිය.; (ආ) උපස්තරය එන්සයිමයේ සක්‍රිය ස්ථානයට ඇතුළු වන විට දුර්වල බන්ධන සෑදීම නිසා සක්‍රිය ස්ථානයේ හැඩය සියුම් ලෙස වෙනස් වී උපස්තරය වඩාත් තදින් වැළඳගනියි (ES සංකීර්ණය); එමගින් සක්‍රියන ශක්තිය අඩු කර ඵල සෑදීම වේගවත් කරයි.

### Q2: 2. (අ) තරගකාරී එන්සයිම නිෂේධක සහ තරගකාරී නොවන එන්සයිම නිෂේධක අතර වෙනස්කම් සසඳන්න. (ආ) පිෂ්ට-ඇමයිලේස් පරීක්ෂණයේදී ද්‍රාවණ දෙක මිශ්‍ර කිරීමට පෙර වෙන වෙනම අදාළ ජල තාපකයේ තබන්නේ ඇයිදැයි පැහැදිලි කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) තරගකාරී නිෂේධක උපස්තරයේ හැඩයට සමාන වන අතර සක්‍රිය ස්ථානයට බැඳීමට තරග කරයි; උපස්තර සාන්ද්‍රණය වැඩි කිරීමෙන් මෙම නිෂේධනය මැඩපැවැත්විය හැකිය.; තරගකාරී නොවන නිෂේධක සක්‍රිය ස්ථානය නොවන වෙනත් ස්ථානයකට බැඳී එන්සයිමයේ හා සක්‍රිය ස්ථානයේ හැඩය වෙනස් කරයි; උපස්තර සාන්ද්‍රණය වැඩි කිරීමෙන් එය මැඩපැවැත්විය නොහැකිය.; (ආ) මිශ්‍ර කිරීමට පෙර පිෂ්ට ද්‍රාවණය සහ ඇමයිලේස් ද්‍රාවණය යන දෙකම පරීක්ෂා කරන නිශ්චිත උෂ්ණත්වයට (උදා: 5°C හෝ 60°C) එළඹීම සඳහාය; එසේ නොකළහොත් අදාළ උෂ්ණත්වයට පත්වීමට පෙරම කාමර උෂ්ණත්වයේදී ප්‍රතික්‍රියාව සිදු වී දෝෂ සහිත ප්‍රතිඵල ලැබේ.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: ATP අණුවක් ADP සහ අකාබනික පොස්ෆේට් (P<sub>i</sub>) බවට ජලවිච්ඡේදනය වන විට සම්මත තත්ත්ව යටතේ නිදහස් වන ශක්ති ප්‍රමාණය (නිදහස් ශක්ති වෙනස) කොපමණද?
- [ ] (1) -7.3 kJ/mol
- [✓] (2) -30.5 kJ/mol
- [ ] (3) +30.5 kJ/mol
- [ ] (4) -686 kJ/mol
> **පැහැදිලි කිරීම:** සෛලයේ විශ්වීය ශක්ති මුදල් ඒකකය වන ඇඩිනොසීන් ට්‍රයිපොස්ෆේට් (ATP) අණුවේ ඍණ ආරෝපිත පොස්ෆේට් කාණ්ඩ තුන එකිනෙකට ළඟින් පිහිටීම නිසා පවතින ප්‍රබල විද්‍යුත් ස්ථිතික විකර්ෂණය හේතුවෙන් එහි අග්‍රස්ථ පොස්ෆේට් බන්ධනය අස්ථායී ඉහළ ශක්ති මට්ටමක පවතිනවා. සම්මත විද්‍යාගාර තත්ත්ව යටතේ එක් මවුලයක් ATP ජලවිච්ඡේදනය වී <b>ADP + P<sub>i</sub></b> බවට පත්වන විට නිදහස් ශක්ති වෙනස (ΔG) <b>-30.5 kJ/mol</b> (හෙවත් -7.3 kcal/mol — ඒකක පටලවා නොගන්න!) වන අතර, සෘණ ලකුණෙන් දැක්වෙන්නේ එය ශක්තිය පිට කරන <b>ශක්තිදායක (Exergonic)</b> ප්‍රතික්‍රියාවක් බවයි. +30.5 kJ/mol යනු ADP වලින් ATP සංශ්ලේෂණය වීමට සැපයිය යුතු ශක්තියයි.

### MCQ 2: එන්සයිමයක් මගින් ජෛව රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක ශීඝ්‍රතාව වැඩි කරන්නේ කෙසේද?
- [ ] (1) ප්‍රතික්‍රියකවල නිදහස් ශක්ති මට්ටම ඉහළ නැංවීමෙන්
- [✓] (2) ප්‍රතික්‍රියාවේ සක්‍රියන ශක්ති බාධකය (Activation energy) අඩු කිරීමෙන්
- [ ] (3) ප්‍රතික්‍රියාවේ සමතුලිතතා නියතය හා සමස්ත නිදහස් ශක්ති වෙනස (ΔG) විශාල කිරීමෙන්
- [ ] (4) ප්‍රතික්‍රියාව සඳහා බාහිරින් තාප ශක්තිය සැපයීමෙන්
> **පැහැදිලි කිරීම:** ඕනෑම රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් ආරම්භ වී පැරණි බන්ධන බිඳෙන අස්ථායී 'සංක්‍රමණ අවස්ථාවට' (Transition state) ළඟා වීමට අවශ්‍ය ආරම්භක ශක්ති බාධකය <b>සක්‍රියන ශක්තිය (Activation energy / E<sub>a</sub>)</b> ලෙස හඳුන්වනවා. ජෛව උත්ප්‍රේරක වන <b>එන්සයිම</b> තම සක්‍රිය ස්ථානයට උපස්තර අණු නිවැරදි දිශානතියකට බන්ධනය කර (ප්‍රේරිත-සීහුම් ආකෘතිය මගින්) බන්ධන ඇදීමට ලක් කරමින් <b>සක්‍රියන ශක්ති බාධකය පහත හෙළන</b> බැවින් සාමාන්‍ය දේහ උෂ්ණත්වයේදීම ප්‍රතික්‍රියාව මිලියන ගුණයකින් වේගවත් වෙනවා. එන්සයිම මගින් කිසිවිටෙකත් ප්‍රතික්‍රියක හෝ ඵලවල මුල් ශක්ති මට්ටම්වලට හෝ ප්‍රතික්‍රියාවේ සමස්ත නිදහස් ශක්ති වෙනසට (ΔG) බලපෑමක් කරන්නේ නැහැ.

### MCQ 3: පහත සඳහන් ඒවා අතුරින් විටමින්වලින් ව්‍යුත්පන්න වූ කාබනික <b>සහඑන්සයිම (Coenzymes)</b> පමණක් අඩංගු වරණය කුමක්ද?
- [ ] (1) Zn<sup>2+</sup>, Fe<sup>2+</sup> සහ Cu<sup>2+</sup>
- [✓] (2) NAD<sup>+</sup>, FAD සහ බයෝටීන් (Biotin)
- [ ] (3) ග්ලූකෝස්, සුක්‍රෝස් සහ රයිබෝස්
- [ ] (4) සයනයිඩ්, මැලොනේට් සහ පෙනිසිලින්
> **පැහැදිලි කිරීම:** බොහෝ එන්සයිමවල උත්ප්‍රේරක ක්‍රියාකාරිත්වය සඳහා ප්‍රෝටීන නොවන උපකාරක සංරචක හෙවත් <b>සහසාධක (Cofactors)</b> අත්‍යවශ්‍ය වන අතර, එම සහසාධකය කාබනික අණුවක් නම් එය <b>සහඑන්සයිමයක් (Coenzyme)</b> ලෙස හඳුන්වනවා. බොහෝ සහඑන්සයිම විටමින් (විශේෂයෙන් B කාණ්ඩයේ විටමින්) වලින් ව්‍යුත්පන්න වන අතර <b>NAD<sup>+</sup>, NADP<sup>+</sup>, FAD, සහඑන්සයිම A (CoA) සහ බයෝටීන් (Biotin)</b> මීට ප්‍රධානම නිදසුන් වෙනවා. අනෙක් වරණ සැලකුවොත්: <b>Zn<sup>2+</sup>, Fe<sup>2+</sup> හා Cu<sup>2+</sup></b> යනු අකාබනික ලෝහ අයන සහසාධක (සහඑන්සයිම නොවේ) වන අතර, ග්ලූකෝස්/සුක්‍රෝස් කාබෝහයිඩ්‍රේට උපස්තර ද, සයනයිඩ්/මැලොනේට්/පෙනිසිලින් එන්සයිම නිෂේධක ද වෙනවා.

### MCQ 4: තරගකාරී එන්සයිම නිෂේධකයක (Competitive inhibitor) බලපෑම සාර්ථකව මැඩපැවැත්විය හැක්කේ කෙසේද?
- [ ] (1) ප්‍රතික්‍රියා මාධ්‍යයේ උෂ්ණත්වය 80°C දක්වා ඉහළ නැංවීමෙන්
- [✓] (2) උපස්තර සාන්ද්‍රණය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි කිරීමෙන්
- [ ] (3) මාධ්‍යයේ pH අගය 1 දක්වා අඩු කිරීමෙන්
- [ ] (4) සහසාධක සියල්ල මාධ්‍යයෙන් ඉවත් කිරීමෙන්
> **පැහැදිලි කිරීම:** <b>තරගකාරී නිෂේධකයක</b> අණුක හැඩය සාමාන්‍ය උපස්තර අණුවට බෙහෙවින් සමාන (උදා: සක්සිනේට් ඩිහයිඩ්‍රොජිනේස් එන්සයිමයට සක්සිනේට් හා මැලොනේට්) වන අතර, එය එන්සයිමයේ <b>සක්‍රිය ස්ථානය (Active site)</b> වෙනුවෙන් උපස්තරය සමඟ ප්‍රතිවර්ත්‍ය ලෙස තරග කරනවා. එන්සයිමයේ සක්‍රිය ස්ථානයට වෙනසක් සිදු නොවන නිසා <b>උපස්තර සාන්ද්‍රණය විශාල ලෙස වැඩි කළ විට</b> නිෂේධක අණුවලට වඩා උපස්තර අණු සක්‍රිය ස්ථාන සමඟ ගැටී බැඳීමේ සම්භාවිතාව ඉහළ ගොස් නිෂේධනය සම්පූර්ණයෙන්ම මැඩපවත්වා උපරිම ශීඝ්‍රතාව (V<sub>max</sub>) ලබාගත හැකියි (මෙය තරගකාරී නොවන නිෂේධකවලට කළ නොහැක!). 80°C උෂ්ණත්වය හෝ pH 1 මගින් එන්සයිමය දුස්ස්වභාවීකරණය වී විනාශ වෙනවා.

### MCQ 5: පරිවෘත්තීය පථයක අවසානයේ සෑදෙන අන්ත ඵලය (End-product) විසින් එම පථයේ මුල් පියවරක් උත්ප්‍රේරණය කරන එන්සයිමය ඇලොස්ටෙරිකව අක්‍රිය කිරීම හඳුන්වන්නේ කෙසේද?
- [ ] (1) ප්‍රේරිත-සීහුම් උත්ප්‍රේරණය
- [✓] (2) ප්‍රතිපෝෂී නිෂේධනය (Feedback inhibition)
- [ ] (3) එන්සයිම දුස්ස්වභාවීකරණය
- [ ] (4) අප්‍රතිවර්ත්‍ය සහසංයුජ නිෂේධනය
> **පැහැදිලි කිරීම:** සෛලය තුළ අනවශ්‍ය ලෙස රසායනික ද්‍රව්‍ය සහ ATP ශක්තිය නාස්ති වීම වැළැක්වීම සඳහා පරිවෘත්තීය පථවල භාවිත වන ප්‍රධානතම ස්වයං-යාමන යාන්ත්‍රණය <b>ප්‍රතිපෝෂී නිෂේධනය (Feedback inhibition)</b> ලෙස හඳුන්වනවා. යම් සංශ්ලේෂණ පථයක අවසාන ඵලය (උදා: ත්‍රියොනීන් මගින් අයිසොලියුසීන් ඇමයිනෝ අම්ලය සෑදීමේ පථයේ අයිසොලියුසීන්) සෛලය තුළ ප්‍රමාණවත් තරම් රැස් වූ විට, එම අන්ත ඵලය පථයේ පළමු එන්සයිමයේ <b>ඇලොස්ටෙරික ස්ථානයකට</b> ප්‍රතිවර්ත්‍ය ලෙස බැඳී එන්සයිමය තාවකාලිකව අක්‍රිය කර මුළු පථයම නවත්වනවා; ඵල සාන්ද්‍රණය අඩු වූ විට එය ගැලවී පථය නැවත ක්‍රියාත්මක වෙනවා. එබැවින් මෙය ස්ථිර දුස්ස්වභාවීකරණයක් හෝ අප්‍රතිවර්ත්‍ය විෂ වීමක් නොවෙයි.

### MCQ 6: මානව ආහාර මාර්ගයේ හමුවන <b>පෙප්සින් (ආමාශය)</b> සහ <b>ට්‍රිප්සින් (කුඩා අන්ත්‍රය)</b> යන එන්සයිම දෙකෙහි ප්‍රශස්ත pH අගයන් පිළිවෙළින් ආසන්න වශයෙන් කොපමණද?
- [ ] (1) pH 7 සහ pH 7
- [✓] (2) pH 2 සහ pH 8
- [ ] (3) pH 8 සහ pH 2
- [ ] (4) pH 12 සහ pH 4
> **පැහැදිලි කිරීම:** සෑම එන්සයිමයක්ම තම උපරිම ක්‍රියාකාරිත්වය පෙන්වන විශේෂිත ප්‍රශස්ත pH අගයක් පවතින අතර, බොහෝ සෛල අභ්‍යන්තර එන්සයිම pH 6–8 පරාසයේ ක්‍රියා කළත් ආහාර මාර්ගයේ එන්සයිම ඒවා ක්‍රියාත්මක වන කුටීරයේ මාධ්‍යයට හැඩගැසී තිබෙනවා. ආමාශයික යුෂයේ හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය (HCl) නිසා පවතින තද ආම්ලික පරිසරයේ ප්‍රෝටීන ජීර්ණය කරන <b>පෙප්සින් (Pepsin)</b> එන්සයිමයේ ප්‍රශස්ත pH අගය <b>pH 2</b> පමණ වෙනවා. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව අග්න්‍යාශයික බයිකාබනේට් ස්‍රාවයන්ගෙන් භාෂ්මික වූ කුඩා අන්ත්‍රයේ ග්‍රහණිය තුළ ක්‍රියා කරන <b>ට්‍රිප්සින් (Trypsin)</b> එන්සයිමයේ ප්‍රශස්ත pH අගය <b>pH 8</b> පමණ වන බැවින් 'pH 2 සහ pH 8' නිවැරදියි.

### MCQ 7: ප්‍රශස්ත උෂ්ණත්වය ඉක්මවා එන්සයිමයක් අධික ලෙස රත් කළ විට (උදා: 65°C) ප්‍රතික්‍රියා ශීඝ්‍රතාව සීඝ්‍රයෙන් පහත වැටීමට හේතුව කුමක්ද?
- [ ] (1) අණුවල චාලක ශක්තිය හා ගැටුම් සංඛ්‍යාතය අඩු වීම
- [✓] (2) එන්සයිමයේ හයිඩ්‍රජන් බන්ධන හා අයනික බන්ධන බිඳ වැටී සක්‍රිය ස්ථානයේ හැඩය වෙනස් වීම (දුස්ස්වභාවීකරණය)
- [ ] (3) පිෂ්ඨය වැනි උපස්තර අණු වාෂ්ප වී යාම
- [ ] (4) පෙප්ටයිඩ බන්ධන සියල්ල ඇමයිනෝ අම්ල බවට බිඳ වැටීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** උෂ්ණත්වය ප්‍රශස්ත මට්ටම (මානව එන්සයිමවල ~37°C) දක්වා ඉහළ නංවන විට අණුවල චාලක ශක්තිය වැඩි වී ඵලදායී ගැටුම් ඉහළ යන නිසා ප්‍රතික්‍රියා වේගය වැඩි වෙනවා. නමුත් ප්‍රශස්ත උෂ්ණත්වය ඉක්මවා (උදා: 60°C–65°C) රත් කළ විට අධික තාපජ කම්පනය හේතුවෙන් ගෝලීය එන්සයිම ප්‍රෝටීනයේ තෘතීයික ව්‍යූහය රඳවා තබන <b>හයිඩ්‍රජන් බන්ධන, අයනික බන්ධන හා දුර්වල අන්තර්ක්‍රියා බිඳ වැටී සක්‍රිය ස්ථානයේ (Active site) නිශ්චිත අනුපූරක හැඩය විකෘති වන</b> බැවින් උපස්තර බැඳිය නොහැකි වී ප්‍රතික්‍රියාව නතර වෙනවා (අප්‍රතිවර්ත්‍ය දුස්ස්වභාවීකරණය). ඉහළ උෂ්ණත්වයේදී චාලක ශක්තිය අඩු නොවන අතර පෙප්ටයිඩ බන්ධනද තාපයෙන් බිඳ වැටෙන්නේ නැහැ.

### MCQ 8: ප්‍රභාසංශ්ලේෂණයේදී ඉලෙක්ට්‍රෝන සහ හයිඩ්‍රජන් වාහකයා ලෙස ක්‍රියා කරන නියුක්ලියෝටයිඩ සහඑන්සයිමය කුමක්ද?
- [ ] (1) NAD<sup>+</sup>
- [ ] (2) FAD
- [✓] (3) NADP<sup>+</sup>
- [ ] (4) ADP
> **පැහැදිලි කිරීම:** හරිතලවයේ තයිලකොයිඩ පටල මත සිදුවන ප්‍රභාසංශ්ලේෂණයේ ආලෝක ප්‍රතික්‍රියාවේදී (අචක්‍රීය ඉලෙක්ට්‍රෝන ගැල්මේදී) අවසාන ඉලෙක්ට්‍රෝන ප්‍රතිග්‍රාහකයා ලෙස ක්‍රියා කරන්නේ <b>NADP<sup>+</sup> (නිකොටිනැමයිඩ් ඇඩිනීන් ඩයිනියුක්ලියෝටයිඩ් පොස්ෆේට්)</b> නම් සහඑන්සයිමයයි. එය ඉලෙක්ට්‍රෝන හා H<sup>+</sup> ලබාගෙන <b>NADPH</b> බවට ඔක්සිහරණය වන අතර, පසුව කැල්වින් චක්‍රයේදී CO<sub>2</sub> සීනි බවට ඔක්සිහරණය කිරීමට අවශ්‍ය ඔක්සිහාරක බලය සපයනවා (මතක තබාගැනීමේ ඉඟිය: <b>P</b>hotosynthesis සඳහා NAD<b>P</b><sup>+</sup>!). මීට වෙනස්ව <b>NAD<sup>+</sup></b> සහ <b>FAD</b> ඉලෙක්ට්‍රෝන වාහක ලෙස ක්‍රියා කරන්නේ සෛලීය ශ්වසනයේදී (අපවෘත්තියේදී) වන අතර, <b>ADP</b> යනු ATP හි පූර්වජ අණුව මිස ඉලෙක්ට්‍රෝන වාහකයක් නොවෙයි.
