මානව ප්රජනක පද්ධතිය, ශුක්රාණු/ඩිම්බ ජනනය, ආර්තව චක්රය, ගර්භණීභාවය සහ ප්රජනක සෞඛ්යය
සතුන්ගේ අලිංගික හා ලිංගික ප්රජනන රටා, පුරුෂ හා ස්ත්රී ප්රජනක පද්ධති, ශුක්රාණු ජනනය vs අණ්ඩෝද්භවය, දින 28 ඩිම්බකෝෂ හා ගර්භාෂ (ආර්තව) චක්රයේ FSH/LH/Estrogen/Progesterone ප්රස්තාර, සංසේචනය, අධිරෝපණය, කලලබන්ධය (hCG), දරු ප්රසූතිය, ක්ෂීරණය, උපත් පාලනය, IVF/ICSI සහ ලිංගාශ්රිත රෝග සම්පූර්ණයෙන් ඉගෙන ගනිමු.
ජීවයේ ලක්ෂණ 7න් විශේෂයක අඛණ්ඩ පැවැත්ම තහවුරු කරන ලස්සනම ක්රියාවලිය තමයි ප්රජනනය (Reproduction). තනි සෛලයක් විදිහට (යුක්තාණුවක් ලෙස) ජීවිතය පටන් අරගෙන, සති 38ක් ඇතුළත හදවත ගැහෙන, හුස්ම ගන්න සම්පූර්ණ මිනිස් දරුවෙක් බිහිවෙන මේ ක්රියාවලිය A/L ජීව විද්යා ප්රශ්න පත්රයේ වැඩිම ලකුණු ප්රමාණයක් හිමිවෙන කොටසක්! අපි මේක හරියටම වෛද්ය පීඨයේදී ඉගෙනගන්නවා වගේ පැහැදිලිවත්, NIE ලකුණු දීමේ පටිපාටියට 100%ක් ගැළපෙන විදිහටත් පියවරෙන් පියවර තේරුම් ගමු.
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට (ප්රසව හා නාරිවේදය — Obstetrics & Gynaecology) මේ පාඩම ඔයාට ඕන වෙන්නේ ඇයි?
මාතෘ සායනයකට එන මවකගේ මුත්ර පරීක්ෂාවෙන් hCG හඳුනාගෙන ගැබ්ගැනීම තහවුරු කරන තැන ඉඳන්, අධිධ්වනි (Ultrasound) ස්කෑන් මගින් භ්රෑණ වර්ධනය බැලීම, දරු ප්රසූතිය ප්රමාද වන විට Syntocinon (කෘත්රිම ඔක්සිටොසින්) ලබා දීම, දරුවන් නොමැති යුවළකට IVF හෝ ICSI ප්රතිකාර නිර්දේශ කිරීම සහ පවුල් සැලසුම් ක්රම උපදේශනය දක්වා ප්රසව හා නාරිවේද වෛද්ය විද්යාවේ මුළු පදනමම ගොඩනැගිලා තියෙන්නේ අද ඔයා ඉගෙනගන්න මේ පාඩම මතයි!
1. සතුන්ගේ අලිංගික හා ලිංගික ප්රජනන රටා (5.8.1)
- අලිංගික ප්රජනනය: ජන්මාණු හාවීමකින් තොරව තනි ජනකයෙකුගෙන් අනූනන විභාජනය මගින් ප්රවේණිකව සර්වසම ජනිතයන් (ක්ලෝන) බිහි කිරීමයි. ස්ථායි හා හිතකර පරිසරවලදී සහකරුවෙකු සෙවීමට කාලය/ශක්තිය වැය නොකර ශීඝ්රයෙන් ගුණනය විය හැකි නමුත්, ප්රවේණික ප්රභේදන නොමැති නිසා හදිසි පරිසර වෙනස්වීමකදී මුළු ගහනයම විනාශ විය හැකියි. ප්රධාන ආකාර: (1) අංකුරණය (Hydra), (2) කඩ කඩ වීම හා පුනර්ජනනය (සමහර ඇනෙලිඩාවන්, ස්පොන්ජීන්, නිඩාරියාවන්), සහ (3) කෞමාරෝද්භවය / පාතෙනෝද්භවය (Parthenogenesis) — සංසේචනය නොවූ ඩිම්බයකින් පූර්ණ ජීවියෙකු විකසනය වීම! (උදා: මී මැසි ගහනයක සරු ඒකගුණ
nපිරිමි මැස්සන් බිහි වන්නේ පාතෙනෝද්භවයෙනි; ගැහැනු රැජින හා නිසරු වැඩකාර මැස්සියන්2nසංසේචිත ඩිම්බවලින් බිහි වේ; සමහර කටුස්සන් හා මත්ස්යයන් තුළද දක්නට ලැබේ). - ලිංගික ප්රජනනය: ඌනනයෙන් සෑදුණු ඒකගුණ (
n) ශුක්රාණුවක් (කුඩා, චල) හා ඩිම්බයක් (විශාල, අචල) සංසේචනය වී2nයුක්තාණුවක් සෑදීමෙන් නව ප්රවේණික සංයෝජන සහිත ජනිතයන් බිහි කරයි. ගැඩවිලා වැනි පුං හා ජායා ව්යූහ දෙකම දරන සතුන් ද්විලිංගික (Hermaphrodite) වන අතර මිනිසා ඒකලිංගික (Dioecious) වේ. ජලජ පරිසරවල බාහිර සංසේචනය (උභයජීවීන්, අස්ථික මත්ස්යයන්) සිදුවන අතර භෞමික පරිසරයට අනුවර්තනයක් ලෙස අභ්යන්තර සංසේචනය (කෘමීන්, උරගයන්, පක්ෂීන්, ක්ෂීරපායීන්) යුක්තාණුවට හා කලලයට ඉහළ ආරක්ෂාවක් සපයයි.
2. මානව පුරුෂ ප්රජනක පද්ධතිය, ශුක්රාණු ජනනය සහ අතිරේක ග්රන්ථි 3 (5.8.2)
වෘෂණ යුගල උදර කුහරයෙන් පිටත වෘෂණ කෝෂය (Scrotum) තුළ පිහිටන්නේ ඇයි කියලා ඔයා දන්නවාද? මිනිස් ශුක්රාණු ජනනය හොඳින් සිදුවෙන්නේ සාමාන්ය දේහ අභ්යන්තර උෂ්ණත්වයට වඩා 2°C කින් පමණ අඩු උෂ්ණත්වයකදී පමණයි! වෘෂණයේ ඛණ්ඩිකා තුළ තදින් දඟර ගැසුණු ශුක්රධර නාලිකා (Seminiferous tubules) පිහිටන අතර එහි විශේෂිත සෛල දෙවර්ගයක් ඉන්නවා:
- සටෝලි සෛල (Sertoli cells): ශුක්රධර නාලිකා බිත්තියේ සිට කුහරය දෙසට විහිදෙමින් විකසනය වන ශුක්රාණු පෝෂණය කර ආරක්ෂා කරන අතර, පූර්ව පිටියුටරියෙන් FSH ස්රාවය නිෂේධනය කරන "ඉන්හිබින්" (Inhibin) හෝමෝනය නිපදවයි.
- ලේඩිග් සෛල / අන්තරාල සෛල (Leydig cells): ශුක්රධර නාලිකා අතර සම්බන්ධක පටකයේ පිහිටන අතර, LH උත්තේජනයෙන් ටෙස්ටොස්ටෙරෝන් හා ඇන්ඩ්රොජන් හෝමෝන ස්රාවය කරයි (ටෙස්ටොස්ටෙරෝන් මගින් GnRH, FSH හා LH මත ඍණ ප්රතිපෝෂණය යොදයි).
ශුක්රධර නාලිකාවෙන් පිටවන ශුක්රාණු 6 m ක් පමණ දිග දඟර ගැසුණු අපිවෘෂණය (Epididymis) හරහා ගමන් කිරීමට සති 3ක් පමණ ගතවන අතර එහිදී පරිණත වී චලතාව (Motility) ලබාගෙන ගබඩා වෙයි. ඉන්පසු ශුක්ර නාලය → විසර්ජක ප්රණාලය → මුත්ර මාර්ගය (ශිෂ්ණය තුළින්) පිටතට පැමිණේ. ශුක්රාණුවක හිසෙහි n න්යෂ්ටිය හා ඩිම්බ පටල සිදුරු කරන ට්රිප්සින් සහ හයලූරොනිඩේස් (Hyaluronidase) එන්සයිම සහිත අග්රදේහය (Acrosome — විශේෂිත ලයිසොසෝමයක්) ද, මධ්ය කොටසෙහි ATP නිපදවන මයිටොකොන්ඩ්රියා රාශියක්ද, වලිගයෙහි 9+2 ක්ෂුද්ර නාලිකා සහිත කෂිකාවක්ද පිහිටනවා.
පුරුෂ අතිරේක ග්රන්ථි 3 (විභාගයට අනිවාර්යයි!): (1) ශුක්ර ආශයිකා යුගල (60%): කහ පැහැති ඝන ක්ෂාරීය තරලයක්; ශ්ලේෂ්මල, ෆ්රක්ටෝස් (ශුක්රාණුවට ශක්තිය සපයන ප්රධාන සීනි!), කැටිකාරක එන්සයිම, ඇස්කෝර්බික් අම්ලය හා ප්රොස්ටග්ලැන්ඩින් අඩංගුයි. (2) පුරඃස්ථ ග්රන්ථිය (30%): මුත්රාශයට පහළින් තනි ග්රන්ථියකි; තුනී කිරි පැහැති ස්රාවයේ ප්රතිකැටිකාරක එන්සයිම සහ ශුක්රාණු පෝෂණය කරන සිට්රේට් (Citrate) දරයි. (3) බල්බොයුරේත්රල / කූපර් ග්රන්ථි යුගල: පැහැදිලි ක්ෂාරීය ශ්ලේෂ්මලයකින් මුත්ර මාර්ගයේ ආම්ලික මුත්ර උදාසීන කර ස්නේහනය කරයි.
3. ශුක්රාණු ජනනය vs අණ්ඩෝද්භවය (ඩිම්බ ජනනය) සහ දින 28 ආර්තව චක්රය (5.8.2–5.8.3)
| සංසන්දනාත්මක ලක්ෂණය | ශුක්රාණු ජනනය (Spermatogenesis — සති ~7) | අණ්ඩෝද්භවය / ඩිම්බ ජනනය (Oogenesis) |
|---|---|---|
| අනූනනය හා ආරම්භය | වැඩිවියට පත්වීමේ සිට මුළු ජීවිත කාලය පුරාම අඛණ්ඩව ශුක්රාණු මූලික සෛල අනූනනයෙන් බෙදේ (දිනකට මිලියන සිය ගණනක්). | ස්ත්රී කලල අවධියේදීම අනූනන විභාජනය උපතට පෙර සම්පූර්ණ වේ! උපතේදී ප්රාථමික අණ්ඩ සෛල (2n) ඌනනය I හි ප්රාක් කලාව I දී නැවතී පවතී. |
| එක් ප්රාථමික සෛලයකින් සෑදෙන සරු ජන්මාණු ගණන | සමාන ප්ලාස්ම විභාජනය නිසා සක්රිය, කුඩා, චල ශුක්රාණු 4ක් (n) නිපදවේ. |
අසමාන සෛල ප්ලාස්ම විභාජනය නිසා එක් විශාල අචල ඩිම්බයක් (n) පමණක් සහ හායනය වී යන කුඩා ධ්රැවීය දේහ (Polar bodies) සෑදේ. |
| ඌනනය II සම්පූර්ණ වීම හා අවසානය | බාධාවකින් තොරව අඛණ්ඩව සම්පූර්ණ වේ; මහලු වියේදීද නොනවතී. | ඩිම්බ මෝචනය වන්නේ ඌනනය II හි යෝග කලාව II දී නැවතුණු ද්විතීයික අණ්ඩ සෛලයයි! ශුක්රාණුවක් විනිවිද ගියහොත් පමණක් ඌනනය II සම්පූර්ණ වේ. වයස 45–55 දී (ආර්තවහරණය) නතර වේ. |
දැන් උඩ තියෙන දින 28 ආර්තව චක්රයේ ප්රස්තාරය Click කරලා Zoom කරලා බලන්න! ඩිම්බකෝෂ චක්රය (ස්යූනිකා අවධිය + ලූටියල් අවධිය) සහ ගර්භාෂයික චක්රය (ආර්තව කලාව + ප්රගුණන කලාව + ස්රාවීය කලාව) එකට ගැළපෙන්නේ මෙහෙමයි:
- ස්යූනිකා අවධිය හා ප්රගුණන කලාව (දින 1–14): හයිපොතැලමසේ
GnRHමගින්FSHහාLHසුළු වශයෙන් ස්රාවය කරවා ස්යූනිකාව වර්ධනය කරයි. වැඩෙන ස්යූනිකාවෙන් ස්රාවය වන ඊස්ට්රඩියෝල් මුලදී අඩු මට්ටමක පවතින විට පිටියුටරිය මත ඍණ ප්රතිපෝෂණයක් යොදමින් එන්ඩොමෙට්රියම ඝන කරවයි (ප්රගුණන කලාව). නමුත් ස්යූනිකාව පරිණත වී ඊස්ට්රඩියෝල් ඉතා ඉහළ මට්ටමකට නැගුණු විට ධන (+) ප්රතිපෝෂණයකට මාරු වී හයිපොතැලමස හා පිටියුටරිය උත්තේජනය කර 14 වන දිනය ආසන්නයේදීLHක්ෂණික උච්චයක් (LH Surge) ඇති කරවයි → ඉන් දිනකට පමණ පසු පරිණත (ග්රාෆීය) ස්යූනිකාව පුපුරා ද්විතීයික අණ්ඩ සෛලය මෝචනය වේ! - ලූටියල් අවධිය හා ස්රාවීය කලාව (දින 15–28):
LHබලපෑමෙන් ඉතිරි වූ ස්යූනිකා පටක පීත දේහය (Corpus luteum) බවට පත් වී ප්රොජෙස්ටෙරෝන් සහ ඊස්ට්රඩියෝල් ස්රාවය කරයි. මේවා මගින් එන්ඩොමෙට්රියමේ ධමනි හා ග්රන්ථි වර්ධනය කර පෝෂක ස්රාවය කරවන (ස්රාවීය කලාව) අතර,FSHහාLHමත ඍණ ප්රතිපෝෂණයක් යොදා අලුත් ස්යූනිකා වැඩීම වළක්වයි. සංසේචනය නොවුවහොත් පීත දේහය පිරිහී හෝමෝන මට්ටම බැස, එන්ඩොමෙට්රියම් ධමනි සංකෝචනය වී ගැලවී රුධිරය සමඟ පිටවේ (ආර්තව කලාව).
4. සංසේචනය, අධිරෝපණය, කලලබන්ධය (hCG), ප්රසූතිය සහ ක්ෂීරණය (5.8.4)
hCG හෝමෝනය ස්රාවය කර පීත දේහය ආරක්ෂා කරයි! (මවගේ මුත්ර/රුධිර hCG පරීක්ෂාවෙන් ගර්භණීභාවය හඳුනා ගනී).
hCG නිපදවයි), කලලාවාරය (තරලයෙන් කම්පන අවශෝෂණය හා වියළීම වැළැක්වීම), බීජාන්න මඩිය (මුල් රුධිර සෛල හා මූලික ජන්මාණු සෛල) සහ අලින්තය (පෙකණි වැලේ රුධිර නාල හා මුත්රාශය). මාතෘ හා භ්රෑණ රුධිරය මිශ්ර නොවේ! පෙකණි වැලේ ධමනි 2ක් මගින් ඔක්සිජන් හීන රුධිරය භ්රෑණයෙන් කලලබන්ධය වෙත ගෙන යන අතර, එක් පෙකණි ශිරාවක් මගින් ඔක්සිජන් පිරි රුධිරය භ්රෑණය වෙත රැගෙන එයි!
- 1 වන ත්රෛමාසිකය: අවයව ජනනය (Organogenesis) සිදුවන වඩාත් අවදානම් කාලයයි; 4 වන සතියේ හෘද ස්පන්දනය ඇරඹේ; 8 වන සතියේ "භ්රෑණය" ලෙස හැඳින්වේ; අවසානයේ
5–7 cmදිගයි (මවට උදෑසන ඔක්කාරය හා ගැබ්ගෙල ශ්ලේෂ්මල පිණ්ඩය ඇතිවේ). - 2 වන ත්රෛමාසිකය:
hCGඅඩුවී පීත දේහය පිරිහෙන අතර කලලබන්ධය මගින්ම ප්රොජෙස්ටෙරෝන් නිපදවීම භාරගනී;30 cmදිගයි; මවට භ්රෑණ චලන දැනේ. - 3 වන ත්රෛමාසිකය: වේගවත් වර්ධනයෙන්
50 cmහා3–4 kgපමණ බරකට පත්වේ.
5. ප්රජනක සෞඛ්යය: උපත් පාලනය, IVF vs ICSI සහ ලිංගාශ්රිත රෝග (5.8.5)
• Depo-Provera එන්නත: කෘත්රිම ප්රොජෙස්ටෙරෝන්; ගැබ්ගෙල ශ්ලේෂ්මල ඝන කර එන්ඩොමෙට්රියම තුනී කරයි.
• IUD (ලූපය): සංසේචනය හා අධිරෝපණය වළක්වයි.
• ස්ථිර සැත්කම්: පුරුෂ වාසෙක්තමි (Vasectomy) හා ස්ත්රී පැලෝපීය නාල බැඳීම (LRT).
50,000 – 100,000 ක් අවශ්ය වේ; සෛල 8 අවධිය තෙක් වර්ධනය කර ගර්භාෂයේ තැන්පත් කරයි.• ICSI (අන්තඃසෛල ප්ලාස්මීය ශුක්රාණු නික්ෂේපණය): ශුක්රාණු ගණන ඉතා අඩු විට තනි ශුක්රාණුවක් හෝ ප්රාක් ශුක්ර න්යෂ්ටියක් කෙලින්ම ඩිම්බ ප්ලාස්මයට එන්නත් කරයි!
• සිෆිලිස්: Treponema pallidum බැක්ටීරියාව (ලිංගික ප්රදේශයේ/තොල්වල වේදනා රහිත වණ, උණ, සමේ කුෂ්ට).
HIV වෛරසය (ප්රතිශක්තිය බිඳවැටීම, ලිම්ෆෝමා, නිව්මෝනියාව; ලිංගිකව, රුධිරයෙන්, එන්නත් කටුවලින් හා මවගෙන් දරුවාට/මව්කිරිවලින් බෝවේ).• ලිංගාශ්රිත හර්පිස්: Herpes simplex වෛරසය (ලිංගික ප්රදේශයේ අධික වේදනාකාරී කැසිල්ලක් සහිත දියබිබිලි/වණ).