අණුක ජීව විද්යාව — DNA ප්රතිවලිතය, පිටපත් කිරීම, ප්රෝටීන සංශ්ලේෂණය සහ විකෘති
මීටර් 2ක් දිග DNA අණුව නියුක්ලියෝසෝම හරහා වර්ණදේහයක් විදිහට ඇසුරුම් වෙන හැටි, අර්ධ සංරක්ෂිත DNA ප්රතිවලිතයේ එන්සයිම කණ්ඩායම, පිටපත් කිරීම හා RNA Splicing, ත්රිත්ව ප්රවේණි කේතය (AUG/UAA/UAG/UGA), රයිබොසෝම පරිවර්තනය, lac ඔපෙරෝනය සහ දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව හා ඩවුන්/ක්ලයින්ෆෙල්ටර්/ටර්නර් විකෘති දක්වා සම්පූර්ණ අණුක ජීව විද්යාව ඉගෙන ගමු.
පොඩ්ඩක් පුදුම හිතෙන දෙයක් කියන්නද? ඔයාගේ ඇඟේ තියෙන එකම එක දෛහික සෛලයක න්යෂ්ටිය ඇතුළේ තියෙන DNA අණු 46 දිගහැරලා එකට ඇමිණුවොත් ඒකේ දිග මීටර් 2ක් විතර වෙනවා! හැබැයි න්යෂ්ටියේ විෂ්කම්භය මයික්රොමීටර 5–10 μm ක් විතරයි. ඉතින් මීටර් 2ක් දිග නූලක් කොහොමද එච්චර පුංචි න්යෂ්ටියක් ඇතුළේ පැටලෙන්නේ නැතුව අසුරලා තබාගෙන, සෛල බෙදෙනකොට එක අකුරක්වත් වරද්දන්නේ නැතුව පිටපත් කරලා, අවශ්ය වෙලාවට හරියටම ඉන්සියුලින්, හිමොග්ලොබින් වගේ ප්රෝටීන හදන්නේ? අද අපි 07 වන ඒකකයේ පළමු කොටසින් (අණුක ජීව විද්යාව) ඒ මුළු රහසම දිගහරිමු!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට ඔයාට අණුක ජීව විද්යාව ඕන වෙන්නේ ඇයි?
වෛද්ය විද්යාවේ නවීනතම විප්ලවය තියෙන්නේ අණුක මට්ටමේ! පිළිකාවක් (Cancer) ඇති වෙන්නේ සෛල චක්රය පාලනය කරන ප්රෝටෝ-ඔන්කොජීන (Proto-oncogenes) හෝ පිළිකා මර්දක ජාන (Tumor suppressor genes — උදා: p53, BRCA1) වල සිදුවන DNA විකෘති නිසයි. ඒ වගේම COVID-19 කාලේ මුළු ලෝකයම බේරගත්ත mRNA එන්නත් වැඩ කළේ අපේ රයිබොසෝමවල පරිවර්තන (Translation) ක්රියාවලිය පාවිච්චි කරලයි! ඒ විතරක් නෙමෙයි, ටෙට්රාසයික්ලින් සහ එරිත්රොමයිසින් වගේ ප්රතිජීවක බැක්ටීරියා විතරක් මරලා අපේ සෛල බේරන්නේ බැක්ටීරියාවේ 70S රයිබොසෝමයේ ප්රෝටීන සංශ්ලේෂණය විතරක් නවත්වන නිසයි!
1. DNA ඇසුරුම්කරණය සහ ප්රාග්න්යෂ්ටික vs සුන්යෂ්ටික වර්ණදේහ (NIE 7.1.1)
DNA අණුවේ පොස්ෆේට් කාණ්ඩ නිසා එයට සෘණ ආරෝපණයක් තියෙනවා. සුන්යෂ්ටික සෛලවලදී මේ සෘණ DNA අණුව, ධන ආරෝපිත භාෂ්මික ඇමයිනෝ අම්ල (ලයිසීන් හා ආජිනීන්) බහුල හිස්ටෝන (Histone) ප්රෝටීන වටා එතිලා ක්රොමැටින් හදනවා. NIE සම්පත් පොතේ ඇසුරුම් මට්ටම් 4 පිළිවෙළින් මතක තියාගන්න:
- 10 nm තන්තුව (පබළු වැල / Beads-on-a-string): හිස්ටෝන ප්රෝටීන අණු 8කින් (H2A, H2B, H3, H4 දෙක බැගින්) සැදුණු හරයක් වටා DNA ද්විත්ව හෙලික්සය එතී නියුක්ලියෝසෝම (Nucleosomes) සාදයි. නියුක්ලියෝසෝම දෙකක් අතර ඇති DNA කොටස සම්බන්ධක DNA (Linker DNA) වන අතර
H1හිස්ටෝනය එයට සම්බන්ධ වේ. - 30 nm ක්රොමැටින් තන්තුව: 10 nm නියුක්ලියෝසෝම තන්තුව තවදුරටත් දඟර ගැසී 30 nm ඝනකම තන්තුව සාදයි.
- 300 nm පුඩු බණ්ඩ (Looped domains): 30 nm තන්තුව ප්රෝටීන ආධාරකයකට (Protein scaffold) සවි වී පුඩු සාදයි.
- 700 nm වර්ණදේහාංශය සහ 1400 nm යෝගකලා වර්ණදේහය: පුඩු බණ්ඩ තවදුරටත් සුසංහිත වී විභාජනය වන සෛලයක යෝගකලා වර්ණදේහය (
1400 nm) ගොඩනගයි! (අන්තර්කලාවේදී ලිහිල්ව ඇසිරුණු සක්රිය ක්රොමැටින් සූක්රොමැටින් / Euchromatin ලෙසත්, තදින් ඇසිරුණු ප්රතිලේඛනමය ලෙස අක්රිය කොටස් විෂමක්රොමැටින් / Heterochromatin ලෙසත් හැඳින්වේ).
ඊට වෙනස්ව ප්රාග්න්යෂ්ටික (බැක්ටීරියා) වර්ණදේහය තනි, වෘත්තාකාර, ද්විත්ව දාම DNA අණුවකි; එහි සැබෑ හිස්ටෝන ප්රෝටීන හෝ ඉන්ට්රෝන නැති අතර සෛල ප්ලාස්මයේ නියුක්ලියොයිඩ (Nucleoid) ප්රදේශයේ පිහිටයි.
2. අර්ධ සංරක්ෂිත DNA ප්රතිවලිතය (Semiconservative DNA Replication)
සෛල විභාජනයට පෙර S කලාවේදී මව් DNA අණුවේ දාම දෙක වෙන් වී, ඒ සෑම දාමයක්ම අච්චුවක් (Template) ලෙස භාවිත කරමින් අලුතින් සෑදෙන දුහිතෘ DNA අණු දෙකෙහිම එක් පැරණි මව් දාමයකුත් එක් අලුත් දාමයකුත් බැගින් පිහිටීම අර්ධ සංරක්ෂිත ප්රතිවලිතය ලෙස හැඳින්වෙනවා. බලමු එන්සයිම කණ්ඩායම පියවරෙන් පියවර වැඩ කරන හැටි:
ori — ප්රාග්න්යෂ්ටිකයන්ගේ එකකි; සුන්යෂ්ටිකයන්ගේ සිය/දහස් ගණනකි!) ආරම්භ වී DNA හෙලිකේස් (Helicase) එන්සයිමය හයිඩ්රජන් බන්ධන බිඳිමින් දාම දෙක දිගහරියි. දෙබලට ඉදිරියෙන් ඇතිවන අධික ඇඹරුම් ආතතිය සමනය කරන්නේ ටොපොඅයිසොමරේස් (Topoisomerase) මගිනි. දිගහැරුණු තනි දාම නැවත යුගල වීම වළක්වන්නේ තනි-දාම බන්ධන ප්රෝටීන (SSBP) මගිනි.
3'-OH අන්තයක් අත්යවශ්ය වේ. එම නිසා ප්රයිමේස් එන්සයිමය මගින් නියුක්ලියෝටයිඩ 5–10ක කෙටි RNA මූලිකයක් (RNA Primer) මුලින්ම සංශ්ලේෂණය කරයි.
dATP, dGTP, dCTP, dTTP යොදාගෙන සෑම විටම 5' → 3' දිශාවට පමණක් නව දාමය දික් කරයි. එබැවින් 3' → 5' මව් දාමය මත ප්රතිවලිත දෙබල දෙසට තනි අඛණ්ඩ දාමයක් ලෙස පෙරටු දාමය සෑදෙන අතර, අනෙක් දාමය මත දෙබලෙන් ඉවතට කෙටි කැබලි හෙවත් ඔකසාකි ඛණ්ඩ (Okazaki fragments) ලෙස ප්රමාදී දාමය අසන්තතිකව සෑදේ.
3. ප්රතිලේඛනය (Transcription), mRNA සැකසීම, ප්රවේණි කේතය සහ පරිවර්තනය (NIE 7.1.2)
බීඩ්ල් සහ ටේටම් ඉදිරිපත් කළ ඒක ජාන – ඒක පොලිපෙප්ටයිඩ කල්පිතයට අනුව ජානයක තොරතුරු ප්රෝටීනයක් බවට පත්වෙන්න ප්රධාන පියවර දෙකක් තියෙනවා:
- ප්රතිලේඛනය / පිටපත් කිරීම (Transcription — න්යෂ්ටිය තුළ): RNA පොලිමරේස් එන්සයිමය (මෙයට මූලිකයක් / Primer අවශ්ය නැත!) ජානයේ ප්රවර්ධකයට (Promoter — TATA box සහිත) බැඳී DNA දාම දෙක ලිහා,
3' → 5'අච්චු දාමය කියවමින්5' → 3'දිශාවට අනුපූරක පූර්ව-mRNA (pre-mRNA) අණුවක් සාදයි (T වෙනුවට U යෙදේ). සුන්යෂ්ටික සෛලවලදී මෙම පූර්ව-mRNA සෛල ප්ලාස්මයට පිටවීමට පෙර සැකසුම් 3කට භාජනය වේ:- 5' කොපුව (5' Cap): 5' කෙළවරට විකරණය වූ ගුවැනීන් නියුක්ලියෝටයිඩයක් (7-methylguanosine) එක් වීම (ජලවිච්ඡේදක එන්සයිමවලින් mRNA ආරක්ෂා කර රයිබොසෝමයට බැඳීමට උදව් වේ).
- 3' පොලි-A වලිගය (Poly-A tail): 3' කෙළවරට ඇඩිනීන් නියුක්ලියෝටයිඩ 50–250ක් එක් වීම.
- RNA පුරුද්දීම (RNA Splicing): ස්ප්ලයිසියෝසෝම (Spliceosome) මගින් ප්රෝටීන කේතනය නොකරන ඉන්ට්රෝන (Introns) කපා ඉවත් කර, කේතනය කරන එක්සෝන (Exons) එකිනෙක යා කර පරිණත mRNA සාදයි!
- ත්රිත්ව ප්රවේණි කේතය (Genetic Code): mRNA හි අනුයාත භෂ්ම තුනක (ත්රිත්වයක) ඒකකයක් කෝඩෝනයක් (Codon) නම් වේ. කෝඩෝන
43 = 64ක් ඇත:AUGයනු ආරම්භක කෝඩෝනයයි (මෙතියොනීන් කේතනය කරයි);UAA, UAG, UGAයනු කිසිදු ඇමයිනෝ අම්ලයක් කේතනය නොකරන සමාප්ති කෝඩෝන (Stop codons) 3 යි! ඉතිරි කෝඩෝන 61 මගින් ඇමයිනෝ අම්ල 20 කේතනය වන බැවින් ප්රවේණි කේතය පිරිහුණු (Degenerate / Redundant) වේ; එහෙත් කිසිදු කෝඩෝනයක් ඇමයිනෝ අම්ල එකකට වඩා කේතනය නොකරයි (අසන්දිග්ධයි), විශ්වීයයි, අතිච්ඡාදනය නොවේ. - පරිවර්තනය (Translation — රයිබොසෝම මත): Aminoacyl-tRNA synthetase එන්සයිමය ATP වැය කර නිවැරදි ඇමයිනෝ අම්ලය tRNA අණුවේ 3' කෙළවරට සවි කරයි. රයිබොසෝමයේ කුඩා උපඒකකය mRNA හි
AUGවෙත ආරම්භක tRNA (ප්රතිකෝඩෝනයUAC) සමඟ බැඳී විශාල උපඒකකය (P, A සහ E ස්ථාන සහිත) එක් වේ. නව ඇමයිනෝඇසයිල්-tRNA A ස්ථානයට පැමිණ පෙප්ටයිඩ බන්ධනය සෑදී, රයිබොසෝමය5' → 3'දෙසට එක් කෝඩෝනයකින් චලනය වන විට හිස් tRNA E ස්ථානයෙන් පිට වේ. සමාප්ති කෝඩෝනයක් A ස්ථානයට පැමිණි විට නිදහස් කිරීමේ සාධකයක් (Release factor) බැඳී පොලිපෙප්ටයිඩ දාමය නිදහස් කරයි!
• ලැක්ටෝස් නොමැති විට: යාමක ජානයෙන් (
lacI) නිපදවෙන සක්රිය මර්දක ප්රෝටීනය ක්රියාකරු (Operator) කලාපයට බැඳී RNA පොලිමරේස් ගමන අවහිර කරයි → ජාන පිටපත් නොවේ (OFF).• ලැක්ටෝස් පවතින විට: ලැක්ටෝස්හි සමාවයවිකය වන ඇලෝලැක්ටෝස් (ප්රේරකය) මර්දක ප්රෝටීනයට බැඳී එහි හැඩය වෙනස් කර Operator වෙතින් ඉවත් කරයි → ව්යූහමය ජාන 3 (lacZ, lacY, lacA) පිටපත් වී ලැක්ටෝස් ජීර්ණ එන්සයිම නිපදවේ (ON)!
4. විකෘති (Mutations) — ජාන විකෘති සහ මානව වර්ණදේහ ආබාධ (NIE 7.1.3)
ප්රවේණික ද්රව්යයේ ප්රමාණයේ හෝ නියුක්ලියෝටයිඩ අනුපිළිවෙළේ සිදුවන ස්ථිර, උරුම විය හැකි හදිසි වෙනස්වීමක් විකෘතියක් නම් වේ. X-කිරණ, UV කිරණ (තයිමීන් ද්විඅවයව සාදයි) වැනි භෞතික සාධකත්, දුම්කොළ දුම, නයිට්රස් අම්ලය, භෂ්ම ප්රතිසම වැනි රසායනික සාධකත් විකෘතිකාරක (Mutagens) ලෙස ක්රියා කරයි. විකෘති ප්රධාන ආකාර දෙකකි:
| විකෘති / සහලක්ෂණ වර්ගය | අණුක හෝ වර්ණදේහ පදනම | ප්රධාන සායනික ලක්ෂණ (NIE 7.1.3) |
|---|---|---|
| දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව (ජාන ලක්ෂ්ය ආදේශ විකෘතිය) | 11 වන වර්ණදේහයේ හිමොග්ලොබින් β-දාම ජානයේ එක් භෂ්ම ආදේශයක් (CTC → CAC, mRNA GAG → GUG) නිසා 6 වන ඇමයිනෝ අම්ලය Glutamic acid වෙනුවට Valine පත් වීම (Missense). |
අඩු O2 යටතේ රතු රුධිරාණු දෑකැති හැඩැති වී කේශනාලිකා අවහිර වීම, රක්තහීනතාව, වේදනාව හා ඉන්ද්රිය හානි (විෂමයෝගීන්ට මැලේරියා ප්රතිරෝධය ලැබේ!). |
| ඩවුන් සහලක්ෂණය (Down Syndrome) | ඌනනයේ නිර්වියෝජනය (Nondisjunction) නිසා 21 වන අලිංග වර්ණදේහයේ ත්රිදේහතාව (Trisomy 21) → මුළු වර්ණදේහ 47 (45A + XX හෝ XY). |
විශේෂිත මුහුණු ලක්ෂණ, මිටි සිරුර, මානසික හා භෞතික වර්ධනය අඩාල වීම, සහජ හෘද ආබාධ (මවගේ වයස 35ට වැඩි වන විට අවදානම ඉහළ යයි). |
| ක්ලයින්ෆෙල්ටර් සහලක්ෂණය (Klinefelter Syndrome) | ලිංග වර්ණදේහ නිර්වියෝජනය නිසා අමතර X වර්ණදේහයක් ලැබීම → 47, XXY (44A + XXY) පිරිමි. |
පුරුෂ ලිංගික අවයව (වෘෂණ) කුඩා වීම, ශුක්රාණු නිපදවීම අඩාල වී වඳභාවය ඇති වීම, උසැති සිරුර හා පියයුරු විශාල වීම (Gynecomastia). |
| ටර්නර් සහලක්ෂණය (Turner Syndrome) | එක් X වර්ණදේහයක් අහිමි වීම (ඒකදේහතාව / Monosomy X) → 45, X0 (44A + X0) ගැහැනු (මිනිසාගේ ජීවත් විය හැකි එකම සම්පූර්ණ ඒකදේහතාවයි!). |
මිටි සිරුර, ගෙල දෙපස සමේ නැමුම් (Webbed neck), ඩිම්බකෝෂ වර්ධනය නොවීම නිසා ද්විතීයික ලිංගික ලක්ෂණ නොමැති වීම හා වඳභාවය (බුද්ධිය බොහෝ දුරට සාමාන්යයි). |
3'-TAC TTC AAA ACT-5' නම්, ඉන් සෑදෙන mRNA අනුපිළිවෙළ සහ ඇමයිනෝ අම්ල ගණන කීයද? (පිළිතුර: mRNA = 5'-AUG AAG UUU UGA-3'; UGA යනු සමාප්ති කෝඩෝනයක් බැවින් ඇමයිනෝ අම්ල 4ක් නොව 3ක් පමණක් අඩංගු පොලිපෙප්ටයිඩයක් සෑදේ!)