07.1🎓 A/L විභාග ප්රශ්නA/L පසුගිය විභාගය (2025) (2025)
1. Escherichia coli බැක්ටීරියාවේ ලැක් ඔපෙරෝනය (lac operon) පිළිබඳව මාධ්යයේ ග්ලූකෝස් නොමැතිව ලැක්ටෝස් පවතින අවස්ථාවේදී සිදුවන යාමන ක්රියාවලිය නිවැරදිව දැක්වෙන්නේ කුමන වරණයෙන්ද?
විවරණය: Escherichia coli බැක්ටීරියාවේ lac ඔපෙරෝනය යනු ලැක්ටෝස් ජීර්ණයට අවශ්ය එන්සයිම තුන (lacZ, lacY, lacA) පාලනය කරන ප්රේරණීය (Inducible) ඔපෙරෝනයකි. ඔපෙරෝනයට පිටතින් පිහිටි lacI යාමක ජානය මගින් නිපදවන මර්දක ප්රෝටීනය ස්වාභාවිකවම සක්රිය තත්ත්වයේ පවතින අතර ලැක්ටෝස් නොමැති විට ක්රියාකරු (Operator) ප්රදේශයට බැඳී පිටපත් කිරීම වළක්වා තබනවා. නමුත් මාධ්යයේ ලැක්ටෝස් පවතින විට එහි සමාවයවිකය වන ඇලෝලැක්ටෝස් (Allolactose) ප්රේරකයක් ලෙස මර්දක ප්රෝටීනයට ඇලොස්ටෙරික්ව බැඳී එහි හැඩය වෙනස් කර මර්දකය අක්රිය කරන බැවින් ක්රියාකරු නිදහස් වී RNA පොලිමරේස් ප්රවර්ධකයේ සිට ව්යූහමය ජාන පිටපත් කරනවා! (ට්රිප්ටොෆෑන් සහමර්දකයක් ලෙස ක්රියා කරන්නේ මර්දනීය trp ඔපෙරෝනය වසා දැමීමට මිස lac ඔපෙරෝනයට නොවේ). 07.1🎓 A/L විභාග ප්රශ්නඅ.පො.ස. (උ.පෙළ) පසුගිය විභාග — 2025 (2025)
2. දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව (Sickle-cell anemia) ඇති වීමට හේතු වන අණුක මට්ටමේ විකෘතිය පිළිබඳ වඩාත්ම නිවැරදි විස්තරය කුමක්ද?
විවරණය: දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව (Sickle-cell anemia) යනු 11 වන අලිංග වර්ණදේහයේ පිහිටි හිමොග්ලොබින් β-ග්ලොබින් ජානයේ සිදුවන තනි නියුක්ලියෝටයිඩ භෂ්ම යුගල ආදේශයකට (අපසාරී ලක්ෂ්ය විකෘතියක් / Missense mutation) සම්භාව්ය නිදසුනයි. එහිදී අච්චු DNA දාමයේ 3'–CTC–5' → 3'–CAC–5' ලෙස (mRNA හි 5'–GAG–3' → 5'–GUG–3' ලෙස) එක් භෂ්මයක් වෙනස් වීමෙන් පොලිපෙප්ටයිඩයේ 6 වන ස්ථානයේ පිහිටි ජලකාමී ග්ලූටැමික් අම්ලය වෙනුවට ජලභීතික වැලීන් (Valine) ආදේශ වේ. අඩු O2 සාන්ද්රණයේදී මෙම විකෘති HbS අණු එකිනෙක බැඳී දිගු තන්තු සාදමින් රතු රුධිරාණු දෑකැති හැඩයට හරවා රුධිර කේශනාලිකා අවහිර කරයි. 07.1🎓 A/L විභාග ප්රශ්නඅ.පො.ස. (උ.පෙළ) පසුගිය විභාග ආකෘතිය (2024)
3. ප්රාග්න්යෂ්ටික (බැක්ටීරියා) සහ සුන්යෂ්ටික DNA ප්රතිවලිතය අතර පවතින නිවැරදි වෙනසක් දැක්වෙන වරණය කුමක්ද?
විවරණය: ප්රාග්න්යෂ්ටික (උදා: E. coli බැක්ටීරියා) සහ සුන්යෂ්ටික (උදා: මානව) සෛල දෙවර්ගයේම DNA ප්රතිවලිතය අර්ධ-සංරක්ෂිතව, ද්විදිශානතිකව, 5′ → 3′ දිශාවට පමණක් සහ පසුගාමී දාමයේ ඔකසාකි ඛණ්ඩ සාදමින් සිදුවෙනවා. එහෙත් ඒ දෙක අතර කැපී පෙනෙන ව්යූහමය වෙනස වන්නේ: බැක්ටීරියාවේ කුඩා තනි වෘත්තාකාර වර්ණදේහය මත DNA ප්රතිවලිතය ආරම්භ වන තනි ප්රතිවලිත සම්භව ස්ථානයක් (Single ori) පමණක් පිහිටන අතර, අතිවිශාල භෂ්ම යුගල මිලියන ගණනක් දිගු සුන්යෂ්ටික රේඛීය වර්ණදේහ කෙටි S-කලාව තුළ ඉක්මනින් ප්රතිවලිත කිරීම සඳහා එක් වර්ණදේහයක් දිගේ ප්රතිවලිත සම්භව ස්ථාන (ori) සිය ගණනක් හෝ දහස් ගණනක් පිහිටා එකවර ප්රතිවලිත බුබුළු රැසක් විවෘත වීමයි! 07.1🏛️ පළාත් වාර විභාගබස්නාහිර පළාත් අවසාන වාර පරීක්ෂණය (2024)
4. රයිබොසෝමය මත පරිවර්තනය (Translation) සිදුවන විට අලුතින් පැමිණෙන ඇමයිනෝඇසයිල්-tRNA අණුව (ආරම්භක tRNA හැර) මුලින්ම බැඳෙන්නේ රයිබොසෝමයේ කවර ස්ථානයටද?
විවරණය: රයිබොසෝමයේ විශාල උපඒකකය මත tRNA බැඳෙන නිශ්චිත ස්ථාන තුනක් (A, P සහ E) පවතිනවා. පරිවර්තනය ආරම්භ වීමේදී පමණක් ආරම්භක මෙතියොනීන් රැගත් ආරම්භක tRNA අණුව කෙළින්ම P ස්ථානයට (Peptidyl-tRNA site) බැඳෙන නමුත්, ඉන්පසු පොලිපෙප්ටයිඩ දාමය දික්වීමේ (Elongation) චක්රයේදී මීළඟ mRNA කෝඩෝනයට ගැළපෙන ප්රතිකෝඩෝනය රැගත් සෑම නව ඇමයිනෝඇසයිල්-tRNA අණුවක්ම මුලින්ම ඇතුළු වී බැඳෙන්නේ A ස්ථානයටයි (Aminoacyl-tRNA site)! ඉන්පසු P ස්ථානයේ ඇති වැඩෙන පොලිපෙප්ටයිඩ දාමය A ස්ථානයේ ඇමයිනෝ අම්ලය මතට පෙප්ටයිඩ බන්ධනයකින් පැවරී, රයිබොසෝමය එක් කෝඩෝනයකින් ඉදිරියට විස්ථාපනය වන විට හිස් වූ tRNA අණුව E ස්ථානය (Exit site) හරහා පිටතට නිදහස් වේ. 07.1🎓 A/L විභාග ප්රශ්නඅ.පො.ස. (උ.පෙළ) පසුගිය විභාග — 2024 (2024)
5. සූන්යෂ්ටික වර්ණදේහයක DNA ඇසුරුම්කරණයේ (Chromatin packaging) මූලික ඒකකය වන නියුක්ලියෝසෝමයේ (Nucleosome — 10 nm තන්තුව) ප්රෝටීන හරය (Core) ගොඩනැගී ඇත්තේ කවර හිස්ටෝන අණු සංයුතියකින්ද?
විවරණය: සූන්යෂ්ටික ක්රොමැටින් ඇසුරුම්කරණයේ පළමු මට්ටම වන 10 nm 'පබළු වැල' තන්තුවේ එක් නියුක්ලියෝසෝම හරයක් (Nucleosome core) ගොඩනැගී ඇත්තේ H2A, H2B, H3 සහ H4 යන ධන ආරෝපිත හිස්ටෝන ප්රෝටීන වර්ග හතරෙන් අණු දෙක බැගින් එකතු වූ අණු 8ක අෂ්ටකයකිනි (Histone octamer); සෘණ ආරෝපිත DNA ද්විත්ව හෙලික්සය ඒ වටා වට ~1.65ක් එතී පවතී. H1 හිස්ටෝනය නියුක්ලියෝසෝම හරයට අයත් නොවන අතර එය යාබද නියුක්ලියෝසෝම අතර ඇති සම්බන්ධක DNA (Linker DNA) වෙත පිටතින් බැඳී 30 nm තන්තුව දක්වා තවදුරටත් සංඝනීභවනය වීමට උපකාරී වේ. 07.1🏛️ පළාත් වාර විභාගබස්නාහිර පළාත් අවසන් වාර පරීක්ෂණය — 2024 (2024)
6. සූන්යෂ්ටික වර්ණදේහයක DNA ඇසුරුම්කරණ මට්ටම් 4 සිහින්ම මට්ටමේ සිට වඩාත්ම සුසංහිත (ඝනකම) යෝගකලා වර්ණදේහය දක්වා නිවැරදි අනුපිළිවෙළට පෙළගස්වා ඇති වරණය කුමක්ද?
විවරණය: මීටර කිහිපයක් දිගු සූන්යෂ්ටික DNA අණු මයික්රොමීටර කිහිපයක න්යෂ්ටිය තුළට ක්රමානුකූලව ඇසුරුම් කෙරෙන මට්ටම්වල විෂ්කම්භ අනුපිළිවෙළ නිවැරදිව මතක තබා ගන්න: (1) 2 nm = නග්න DNA ද්විත්ව හෙලික්සය → (2) 10 nm = හිස්ටෝන අෂ්ටක (H2A, H2B, H3, H4) වටා DNA එතීමෙන් සෑදෙන නියුක්ලියෝසෝම තන්තුව ('පබළු වැල') → (3) 30 nm = H1 හිස්ටෝනයේ සහායෙන් නියුක්ලියෝසෝම තවදුරටත් දඟර ගැසී සෑදෙන ක්රොමැටින් තන්තුව → (4) 300 nm = හිස්ටෝන-නොවන පලංචි ප්රෝටීන මත නැමී සෑදෙන පුඩු බණ්ඩ (Looped domains) → (5) තවදුරටත් සංඝනීභවනය වී තනි වර්ණදේහාංශය (700 nm) සහ 1400 nm යෝගකලා වර්ණදේහය සාදයි! 07.1🏛️ පළාත් වාර විභාගදකුණු පළාත් අවසන් වාර පරීක්ෂණය — 2024 (2024)
7. අර්ධ සංරක්ෂිත DNA ප්රතිවලිතයේදී ප්රමාදී දාමය (Lagging strand) සංශ්ලේෂණය වීමේදී එන්සයිම ක්රියාත්මක වන නිවැරදි කාලානුරූපී අනුපිළිවෙළ කුමක්ද?
විවරණය: DNA ප්රතිවලිතයේදී ප්රතිවලිත දෙබලෙන් ඉවතට (කඩින් කඩ ඔකසාකි ඛණ්ඩ ලෙස) සංශ්ලේෂණය වන ප්රමාදී දාමයේ (Lagging strand) එන්සයිම 5 ක්රියාත්මක වන නිවැරදි කාලානුරූපී අනුපිළිවෙළ මෙයයි: (1) DNA හෙලිකේස් දෙබලෙහි හයිඩ්රජන් බන්ධන බිඳ ද්විත්ව හෙලික්සය විවෘත කරයි → (2) ප්රයිමේස් එක් එක් ඔකසාකි ඛණ්ඩය සඳහා කෙටි RNA මූලිකය සාදයි → (3) DNA පොලිමරේස් III RNA මූලිකයේ 3'-OH කෙළවරට dNTP එක් කරමින් 5' → 3' දිශාවට ඔකසාකි ඛණ්ඩය දික් කරයි → (4) DNA පොලිමරේස් I ඉදිරියෙන් ඇති RNA මූලික නියුක්ලියෝටයිඩ කපා ඉවත් කර ඒ වෙනුවට DNA නියුක්ලියෝටයිඩ ආදේශ කරයි → (5) DNA ලයිගේස් යාබද ඛණ්ඩ අතර අවසාන පොස්ෆොඩයිඑස්ටර බන්ධනය යා කරයි! 07.1🏛️ පළාත් වාර විභාගමධ්යම පළාත් පෙරහුරු විභාගය — 2024 (2024)
8. DNA අණුවක පිටපත් නොවන දාමයේ (Coding / Non-template strand) කොටසක භෂ්ම අනුපිළිවෙළ 5'–ATG CCA TTC–3' නම්, එම ජාන කොටසින් පිටපත් වන mRNA අණුවේ භෂ්ම අනුපිළිවෙළ කුමක්ද?
විවරණය: ප්රශ්නයේ දී ඇත්තේ කුමන DNA දාමයද යන්න ඉතා සැලකිල්ලෙන් පරීක්ෂා කරන්න! මෙහි දී ඇත්තේ අච්චු දාමය (Template strand) නොව පිටපත් නොවන / කේතන දාමයයි (Coding / Non-template strand: 5'–ATG CCA TTC–3')! අච්චු දාමය වන්නේ ඊට අනුපූරක 3'–TAC GGT AAG–5' දාමයයි. RNA පොලිමරේස් විසින් අච්චු දාමය කියවා සාදන mRNA අණුව නැවතත් 5' → 3' කේතන දාමයේ භෂ්ම අනුපිළිවෙළට 100%ක්ම සමාන වන අතර එකම වෙනස වන්නේ DNA හි ඇති තයිමීන් (T) වෙනුවට mRNA හි යුරැසිල් (U) පැමිණීම පමණි! එබැවින් තත්පර 5න් නිවැරදි පිළිතුර ලැබේ: 5'–AUG CCA UUC–3' (වැරදීමකින් කේතන දාමයේ අනුපූරකය ගතහොත් 5'–UAC GGU AAG–3' යන වැරදි පිළිතුර ලැබේ!). 07.1🏛️ පළාත් වාර විභාගවයඹ පළාත් පෙරහුරු විභාගය — 2024 (2024)
9. tRNA අණුවක් සිය නිශ්චිත ඇමයිනෝ අම්ලය සමඟ සහසංයුජව බැඳී 'ආරෝපිත tRNA' (Aminoacyl-tRNA) බවට පත් කිරීමේ ප්රතික්රියාව පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: පරිවර්තනය නිරවද්ය වීමට නම් සෑම tRNA අණුවකටම එහි ප්රතිකෝඩෝනයට අනුරූප නිවැරදිම ඇමයිනෝ අම්ලය බැඳිය යුතුය. ඒ සඳහා සෛල ප්ලාස්මය තුළ ඇමයිනෝ අම්ල 20ටම වෙන වෙනම විශේෂිත වූ ඇමයිනෝඇසයිල්-tRNA සින්තටේස් (Aminoacyl-tRNA synthetase) එන්සයිම වර්ග 20ක් පවතී! මෙම එන්සයිමයේ සක්රිය ලක්ෂ්යයට නිශ්චිත ඇමයිනෝ අම්ලය හා ATP බැඳී, ATP → AMP + 2 Pi ලෙස අධි-ශක්ති බන්ධන ජලවිච්ඡේදනයෙන් ලබාගන්නා ශක්තිය උපයෝගී කර ගනිමින් අදාළ tRNA අණුවේ 3'-CCA නිදහස් කෙළවරට ඇමයිනෝ අම්ලය සහසංයුජ එස්ටර බන්ධනයකින් සවි කර 'ආරෝපිත tRNA' (Aminoacyl-tRNA) අණුව සාදයි. 07.1🏛️ පළාත් වාර විභාගසබරගමුව පළාත් පෙරහුරු විභාගය — 2024 (2024)
10. වර්ණදේහ ව්යූහමය විකෘති (Chromosomal structural mutations) හතර අතුරින් එක් වර්ණදේහයකින් කැඩී වෙන් වූ ඛණ්ඩයක් සමජාත නොවන වෙනත් වර්ණදේහයකට සවි වීම හඳුන්වනුයේ කුමන නමකින්ද?
විවරණය: වර්ණදේහ ව්යූහමය විකෘති 4 පැටලෙන්නේ නැතිව වෙන් කර ගන්න: (1) Deletion = කොටසක් අහිමි වීම; (2) Duplication = සමජාත වර්ණදේහයට අමතර පිටපතක් එක් වීම; (3) Inversion = කැඩුණු කොටස 180°ක් අනෙක් පස හැරී එම වර්ණදේහයටම සවි වීම; (4) Translocation (පරිවර්තනය/ස්ථානාන්තරණය) = කැඩුණු කොටස අසමජාත (වෙනත්) වර්ණදේහයකට බද්ධ වීම (උදා: Chronic Myelogenous Leukemia හි 9 සහ 22 වර්ණදේහ අතර හුවමාරුව!). 07.1🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රකොළඹ රාජකීය විද්යාලය — අවසන් වාර පරීක්ෂණය (2024) (2024)
11. සූන්යෂ්ටික DNA ප්රතිවලිතය සහ ප්රාග්න්යෂ්ටික (බැක්ටීරියා) DNA ප්රතිවලිතය සංසන්දනය කිරීමේදී පහත කවර ලක්ෂණය සූන්යෂ්ටික ප්රතිවලිතයට පමණක් අදාළ වේද?
විවරණය: ප්රාග්න්යෂ්ටික (බැක්ටීරියා) සහ සූන්යෂ්ටික DNA ප්රතිවලිතය අතර ප්රධාන වෙනස්කම් හොඳින් සසඳන්න: E. coli වැනි බැක්ටීරියාවල කුඩා තනි වෘත්තාකාර වර්ණදේහයේ ඇත්තේ එකම එක ප්රතිවලිත සම්භව ස්ථානයක් (Single origin of replication — ori) පමණක් වන අතර එහි ඔකසාකි ඛණ්ඩ සාපේක්ෂව දිගුය (නියුක්ලියෝටයිඩ 1,000–2,000). ඊට වෙනස්ව සූන්යෂ්ටික සෛලවල ඉතා විශාල රේඛීය DNA අණු S කලාව තුළ ඉක්මනින් ප්රතිවලිත කර අවසන් කිරීම සඳහා එක් වර්ණදේහයක් මත ප්රතිවලිත සම්භව ස්ථාන සිය ගණනක් හෝ දහස් ගණනක් එකවර දෙපසට ප්රතිවලිත බුබුළු සාදමින් ක්රියාත්මක වන අතර ඔකසාකි ඛණ්ඩ නියුක්ලියෝටයිඩ 100–200 පමණ කෙටි වේ! (දෙවර්ගයේම ප්රතිවලිතය අර්ධ සංරක්ෂිත හා 5' → 3' දිශාවට සිදු වේ). 07.1🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රකොළඹ විශාඛා විද්යාලය — පෙරහුරු පරීක්ෂණය (2024) (2024)
12. රයිබොසෝමය මත වැඩෙන පොලිපෙප්ටයිඩ දාමය හා A ස්ථානයේ ඇති නව ඇමයිනෝ අම්ලය අතර පෙප්ටයිඩ බන්ධනය සෑදීම සෘජුවම උත්ප්රේරණය කරනු ලබන්නේ කවර අණුවක් මගින්ද?
විවරණය: අණුක ජීව විද්යාවේ ඉතාම වැදගත් සංකල්පයකි: සියලුම ජෛව උත්ප්රේරක ප්රෝටීනමය එන්සයිම නොවේ! රයිබොසෝමය තුළ P ස්ථානයේ ඇති පොලිපෙප්ටයිඩ දාමය හා A ස්ථානයේ ඇති නව ඇමයිනෝ අම්ලය අතර පෙප්ටයිඩ බන්ධනය සෑදීම (Peptidyl transferase ක්රියාකාරිත්වය) සෘජුවම උත්ප්රේරණය කරනු ලබන්නේ රයිබොසෝම ප්රෝටීනයක් මගින් නොව, විශාල රයිබොසෝම උපඒකකයේ (60S / 50S) අඩංගු rRNA අණුවක් මගිනි! එන්සයිමයක් මෙන් රසායනික ප්රතික්රියාවක් උත්ප්රේරණය කරන මෙවැනි RNA අණු රයිබොසයිම (Ribozymes) ලෙස හැඳින්වෙන අතර, ආදි පෘථිවියේ ප්රෝටීනවලට පෙර RNA උත්ප්රේරක ලෙස ක්රියා කළ බවට ('RNA ලෝක' කල්පිතයට) මෙය ප්රබල සාක්ෂියකි.