# අණුක ජීව විද්‍යාව — DNA ප්‍රතිවලිතය, පිටපත් කිරීම, ප්‍රෝටීන සංශ්ලේෂණය සහ විකෘති (Molecular Biology — DNA Replication, Transcription, Genetic Code, Translation & Mutations)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/biology/u07-dna-replication-transcription-genetic-code-translation-mutations/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 7
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 4–5ක් සහ II පත්‍රයේ සම්පූර්ණ රචනා ප්‍රශ්නයක් නිතරම ලැබෙන ප්‍රධානම කොටසකි
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr13TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
මීටර් 2ක් දිග DNA අණුව නියුක්ලියෝසෝම හරහා වර්ණදේහයක් විදිහට ඇසුරුම් වෙන හැටි, අර්ධ සංරක්ෂිත DNA ප්‍රතිවලිතයේ එන්සයිම කණ්ඩායම, පිටපත් කිරීම හා RNA Splicing, ත්‍රිත්ව ප්‍රවේණි කේතය (AUG/UAA/UAG/UGA), රයිබොසෝම පරිවර්තනය, lac ඔපෙරෝනය සහ දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව හා ඩවුන්/ක්ලයින්ෆෙල්ටර්/ටර්නර් විකෘති දක්වා සම්පූර්ණ අණුක ජීව විද්‍යාව ඉගෙන ගමු.

*English Summary:* Complete NIE Unit 07.1 (Competencies 7.1.1, 7.1.2 & 7.1.3) in warm spoken Sinhala: eukaryotic DNA packaging, semiconservative DNA replication, transcription & RNA splicing, triplet genetic code, translation, lac operon, point mutations, and chromosomal nondisjunction syndromes.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
පොඩ්ඩක් පුදුම හිතෙන දෙයක් කියන්නද? ඔයාගේ ඇඟේ තියෙන එකම එක දෛහික සෛලයක න්‍යෂ්ටිය ඇතුළේ තියෙන DNA අණු 46 දිගහැරලා එකට ඇමිණුවොත් ඒකේ දිග **මීටර් 2ක්** විතර වෙනවා! හැබැයි න්‍යෂ්ටියේ විෂ්කම්භය මයික්‍රොමීටර `5–10 μm` ක් විතරයි. ඉතින් මීටර් 2ක් දිග නූලක් කොහොමද එච්චර පුංචි න්‍යෂ්ටියක් ඇතුළේ පැටලෙන්නේ නැතුව අසුරලා තබාගෙන, සෛල බෙදෙනකොට එක අකුරක්වත් වරද්දන්නේ නැතුව පිටපත් කරලා, අවශ්‍ය වෙලාවට හරියටම ඉන්සියුලින්, හිමොග්ලොබින් වගේ ප්‍රෝටීන හදන්නේ? අද අපි **07 වන ඒකකයේ පළමු කොටසින් (අණුක ජීව විද්‍යාව)** ඒ මුළු රහසම දිගහරිමු!

      
        🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු විදිහට ඔයාට අණුක ජීව විද්‍යාව ඕන වෙන්නේ ඇයි?
        වෛද්‍ය විද්‍යාවේ නවීනතම විප්ලවය තියෙන්නේ අණුක මට්ටමේ! පිළිකාවක් (Cancer) ඇති වෙන්නේ සෛල චක්‍රය පාලනය කරන **ප්‍රෝටෝ-ඔන්කොජීන (Proto-oncogenes)** හෝ **පිළිකා මර්දක ජාන (Tumor suppressor genes — උදා: `p53`, `BRCA1`)** වල සිදුවන DNA විකෘති නිසයි. ඒ වගේම COVID-19 කාලේ මුළු ලෝකයම බේරගත්ත **mRNA එන්නත්** වැඩ කළේ අපේ රයිබොසෝමවල පරිවර්තන (Translation) ක්‍රියාවලිය පාවිච්චි කරලයි! ඒ විතරක් නෙමෙයි, ටෙට්‍රාසයික්ලින් සහ එරිත්‍රොමයිසින් වගේ ප්‍රතිජීවක බැක්ටීරියා විතරක් මරලා අපේ සෛල බේරන්නේ බැක්ටීරියාවේ `70S` රයිබොසෝමයේ ප්‍රෝටීන සංශ්ලේෂණය විතරක් නවත්වන නිසයි!

      

      
## 1. DNA ඇසුරුම්කරණය සහ ප්‍රාග්න්‍යෂ්ටික vs සුන්‍යෂ්ටික වර්ණදේහ (NIE 7.1.1)

      DNA අණුවේ පොස්ෆේට් කාණ්ඩ නිසා එයට **සෘණ ආරෝපණයක්** තියෙනවා. සුන්‍යෂ්ටික සෛලවලදී මේ සෘණ DNA අණුව, ධන ආරෝපිත භාෂ්මික ඇමයිනෝ අම්ල (ලයිසීන් හා ආජිනීන්) බහුල **හිස්ටෝන (Histone)** ප්‍රෝටීන වටා එතිලා **ක්‍රොමැටින්** හදනවා. NIE සම්පත් පොතේ ඇසුරුම් මට්ටම් 4 පිළිවෙළින් මතක තියාගන්න:

      
        - **10 nm තන්තුව (පබළු වැල / Beads-on-a-string):** හිස්ටෝන ප්‍රෝටීන අණු 8කින් (H2A, H2B, H3, H4 දෙක බැගින්) සැදුණු හරයක් වටා DNA ද්විත්ව හෙලික්සය එතී **නියුක්ලියෝසෝම (Nucleosomes)** සාදයි. නියුක්ලියෝසෝම දෙකක් අතර ඇති DNA කොටස **සම්බන්ධක DNA (Linker DNA)** වන අතර `H1` හිස්ටෝනය එයට සම්බන්ධ වේ.

        - **30 nm ක්‍රොමැටින් තන්තුව:** 10 nm නියුක්ලියෝසෝම තන්තුව තවදුරටත් දඟර ගැසී 30 nm ඝනකම තන්තුව සාදයි.

        - **300 nm පුඩු බණ්ඩ (Looped domains):** 30 nm තන්තුව ප්‍රෝටීන ආධාරකයකට (Protein scaffold) සවි වී පුඩු සාදයි.

        - **700 nm වර්ණදේහාංශය සහ 1400 nm යෝගකලා වර්ණදේහය:** පුඩු බණ්ඩ තවදුරටත් සුසංහිත වී විභාජනය වන සෛලයක යෝගකලා වර්ණදේහය (`1400 nm`) ගොඩනගයි! *(අන්තර්කලාවේදී ලිහිල්ව ඇසිරුණු සක්‍රිය ක්‍රොමැටින් **සූක්‍රොමැටින් / Euchromatin** ලෙසත්, තදින් ඇසිරුණු ප්‍රතිලේඛනමය ලෙස අක්‍රිය කොටස් **විෂමක්‍රොමැටින් / Heterochromatin** ලෙසත් හැඳින්වේ).*

      

      ඊට වෙනස්ව **ප්‍රාග්න්‍යෂ්ටික (බැක්ටීරියා) වර්ණදේහය** තනි, වෘත්තාකාර, ද්විත්ව දාම DNA අණුවකි; එහි සැබෑ හිස්ටෝන ප්‍රෝටීන හෝ ඉන්ට්‍රෝන නැති අතර සෛල ප්ලාස්මයේ **නියුක්ලියොයිඩ (Nucleoid)** ප්‍රදේශයේ පිහිටයි.

      
## 2. අර්ධ සංරක්ෂිත DNA ප්‍රතිවලිතය (Semiconservative DNA Replication)

      සෛල විභාජනයට පෙර S කලාවේදී මව් DNA අණුවේ දාම දෙක වෙන් වී, ඒ සෑම දාමයක්ම අච්චුවක් (Template) ලෙස භාවිත කරමින් අලුතින් සෑදෙන දුහිතෘ DNA අණු දෙකෙහිම **එක් පැරණි මව් දාමයකුත් එක් අලුත් දාමයකුත්** බැගින් පිහිටීම **අර්ධ සංරක්ෂිත ප්‍රතිවලිතය** ලෙස හැඳින්වෙනවා. බලමු එන්සයිම කණ්ඩායම පියවරෙන් පියවර වැඩ කරන හැටි:

      
        
          01
          
            **ආරම්භය සහ ද්විත්ව හෙලික්සය දිගහැරීම (Helicase + Topoisomerase + SSBP):**
            ප්‍රතිවලිත සම්භව ස්ථානයෙන් (`ori` — ප්‍රාග්න්‍යෂ්ටිකයන්ගේ එකකි; සුන්‍යෂ්ටිකයන්ගේ සිය/දහස් ගණනකි!) ආරම්භ වී **DNA හෙලිකේස් (Helicase)** එන්සයිමය හයිඩ්‍රජන් බන්ධන බිඳිමින් දාම දෙක දිගහරියි. දෙබලට ඉදිරියෙන් ඇතිවන අධික ඇඹරුම් ආතතිය සමනය කරන්නේ **ටොපොඅයිසොමරේස් (Topoisomerase)** මගිනි. දිගහැරුණු තනි දාම නැවත යුගල වීම වළක්වන්නේ **තනි-දාම බන්ධන ප්‍රෝටීන (SSBP)** මගිනි.
          
        
        
          02
          
            **RNA මූලිකය (RNA Primer) සෑදීම — ප්‍රයිමේස් (Primase):**
            විභාග උගුලක්! **DNA පොලිමරේස් එන්සයිමයට මුල සිටම අලුත් දාමයක් ආරම්භ කළ නොහැක!** එයට පවතින දාමයක නිදහස් `3'-OH` අන්තයක් අත්‍යවශ්‍ය වේ. එම නිසා **ප්‍රයිමේස්** එන්සයිමය මගින් නියුක්ලියෝටයිඩ 5–10ක කෙටි **RNA මූලිකයක් (RNA Primer)** මුලින්ම සංශ්ලේෂණය කරයි.
          
        
        
          03
          
            **පෙරටු දාමය (Leading Strand) සහ ප්‍රමාදී දාමය (Lagging Strand) දික්වීම — DNA Polymerase III:**
            **DNA පොලිමරේස් III** එන්සයිමය `dATP, dGTP, dCTP, dTTP` යොදාගෙන සෑම විටම **`5' → 3'` දිශාවට පමණක්** නව දාමය දික් කරයි. එබැවින් `3' → 5'` මව් දාමය මත ප්‍රතිවලිත දෙබල දෙසට තනි අඛණ්ඩ දාමයක් ලෙස **පෙරටු දාමය** සෑදෙන අතර, අනෙක් දාමය මත දෙබලෙන් ඉවතට කෙටි කැබලි හෙවත් **ඔකසාකි ඛණ්ඩ (Okazaki fragments)** ලෙස **ප්‍රමාදී දාමය** අසන්තතිකව සෑදේ.
          
        
        
          04
          
            **RNA මූලික ඉවත් කිරීම, මුද්‍රා තැබීම සහ DNA අලුත්වැඩියාව (DNA Pol I + DNA Ligase):**
            **DNA පොලිමරේස් I** මගින් RNA මූලික ඉවත් කර ඒ තැන්වලට DNA නියුක්ලියෝටයිඩ ආදේශ කරයි. අවසානයේදී ඔකසාකි ඛණ්ඩ අතර ඉතිරි වන හිදැස් (Nicks) පොස්ෆොඩයිඑස්ටර බන්ධන මගින් යා කර මුද්‍රා තබන්නේ **DNA ලයිගේස් (DNA Ligase)** එන්සයිමයයි! DNA පොලිමරේස් සතු **සෝදුපත් බැලීමේ (Proofreading)** හැකියාවත්, **Mismatch repair** හා **Nucleotide excision repair** යාන්ත්‍රණත් නිසා දෝෂ අනුපාතය බිලියන 10කට 1ක් තරම් ඉතාම අවම වේ.
          
        
      

      
## 3. ප්‍රතිලේඛනය (Transcription), mRNA සැකසීම, ප්‍රවේණි කේතය සහ පරිවර්තනය (NIE 7.1.2)

      බීඩ්ල් සහ ටේටම් ඉදිරිපත් කළ **ඒක ජාන – ඒක පොලිපෙප්ටයිඩ කල්පිතයට** අනුව ජානයක තොරතුරු ප්‍රෝටීනයක් බවට පත්වෙන්න ප්‍රධාන පියවර දෙකක් තියෙනවා:

      
        - **ප්‍රතිලේඛනය / පිටපත් කිරීම (Transcription — න්‍යෂ්ටිය තුළ):** **RNA පොලිමරේස්** එන්සයිමය (මෙයට මූලිකයක් / Primer අවශ්‍ය නැත!) ජානයේ **ප්‍රවර්ධකයට (Promoter — TATA box සහිත)** බැඳී DNA දාම දෙක ලිහා, `3' → 5'` අච්චු දාමය කියවමින් `5' → 3'` දිශාවට අනුපූරක **පූර්ව-mRNA (pre-mRNA)** අණුවක් සාදයි (T වෙනුවට **U** යෙදේ). සුන්‍යෂ්ටික සෛලවලදී මෙම පූර්ව-mRNA සෛල ප්ලාස්මයට පිටවීමට පෙර සැකසුම් 3කට භාජනය වේ:
          
            **5' කොපුව (5' Cap):** 5' කෙළවරට විකරණය වූ ගුවැනීන් නියුක්ලියෝටයිඩයක් (7-methylguanosine) එක් වීම (ජලවිච්ඡේදක එන්සයිමවලින් mRNA ආරක්ෂා කර රයිබොසෝමයට බැඳීමට උදව් වේ).

            - **3' පොලි-A වලිගය (Poly-A tail):** 3' කෙළවරට ඇඩිනීන් නියුක්ලියෝටයිඩ 50–250ක් එක් වීම.

            - **RNA පුරුද්දීම (RNA Splicing):** **ස්ප්ලයිසියෝසෝම (Spliceosome)** මගින් ප්‍රෝටීන කේතනය නොකරන **ඉන්ට්‍රෝන (Introns)** කපා ඉවත් කර, කේතනය කරන **එක්සෝන (Exons)** එකිනෙක යා කර පරිණත mRNA සාදයි!

          
        
        - **ත්‍රිත්ව ප්‍රවේණි කේතය (Genetic Code):** mRNA හි අනුයාත භෂ්ම තුනක (ත්‍රිත්වයක) ඒකකයක් **කෝඩෝනයක් (Codon)** නම් වේ. කෝඩෝන `43 = 64` ක් ඇත: **`AUG`** යනු ආරම්භක කෝඩෝනයයි (මෙතියොනීන් කේතනය කරයි); **`UAA, UAG, UGA`** යනු කිසිදු ඇමයිනෝ අම්ලයක් කේතනය නොකරන **සමාප්ති කෝඩෝන (Stop codons) 3** යි! ඉතිරි කෝඩෝන 61 මගින් ඇමයිනෝ අම්ල 20 කේතනය වන බැවින් ප්‍රවේණි කේතය **පිරිහුණු (Degenerate / Redundant)** වේ; එහෙත් කිසිදු කෝඩෝනයක් ඇමයිනෝ අම්ල එකකට වඩා කේතනය නොකරයි (අසන්දිග්ධයි), විශ්වීයයි, අතිච්ඡාදනය නොවේ.

        - **පරිවර්තනය (Translation — රයිබොසෝම මත):** *Aminoacyl-tRNA synthetase* එන්සයිමය ATP වැය කර නිවැරදි ඇමයිනෝ අම්ලය tRNA අණුවේ 3' කෙළවරට සවි කරයි. රයිබොසෝමයේ කුඩා උපඒකකය mRNA හි `AUG` වෙත ආරම්භක tRNA (ප්‍රතිකෝඩෝනය `UAC`) සමඟ බැඳී විශාල උපඒකකය (**P, A සහ E ස්ථාන** සහිත) එක් වේ. නව ඇමයිනෝඇසයිල්-tRNA **A ස්ථානයට** පැමිණ පෙප්ටයිඩ බන්ධනය සෑදී, රයිබොසෝමය `5' → 3'` දෙසට එක් කෝඩෝනයකින් චලනය වන විට හිස් tRNA **E ස්ථානයෙන්** පිට වේ. සමාප්ති කෝඩෝනයක් A ස්ථානයට පැමිණි විට **නිදහස් කිරීමේ සාධකයක් (Release factor)** බැඳී පොලිපෙප්ටයිඩ දාමය නිදහස් කරයි!

      

      
        **📌 ප්‍රාග්න්‍යෂ්ටික ජාන යාමනය — *E. coli* හි *lac* ඔපෙරෝනය (ප්‍රේරණීය ඔපෙරෝනය):**
        • **ලැක්ටෝස් නොමැති විට:** යාමක ජානයෙන් (`lacI`) නිපදවෙන සක්‍රිය මර්දක ප්‍රෝටීනය **ක්‍රියාකරු (Operator)** කලාපයට බැඳී RNA පොලිමරේස් ගමන අවහිර කරයි → ජාන පිටපත් නොවේ (OFF).
        • **ලැක්ටෝස් පවතින විට:** ලැක්ටෝස්හි සමාවයවිකය වන **ඇලෝලැක්ටෝස් (ප්‍රේරකය)** මර්දක ප්‍රෝටීනයට බැඳී එහි හැඩය වෙනස් කර Operator වෙතින් ඉවත් කරයි → ව්‍යූහමය ජාන 3 (*lacZ, lacY, lacA*) පිටපත් වී ලැක්ටෝස් ජීර්ණ එන්සයිම නිපදවේ (ON)!
      

      
## 4. විකෘති (Mutations) — ජාන විකෘති සහ මානව වර්ණදේහ ආබාධ (NIE 7.1.3)

      ප්‍රවේණික ද්‍රව්‍යයේ ප්‍රමාණයේ හෝ නියුක්ලියෝටයිඩ අනුපිළිවෙළේ සිදුවන ස්ථිර, උරුම විය හැකි හදිසි වෙනස්වීමක් **විකෘතියක්** නම් වේ. X-කිරණ, UV කිරණ (තයිමීන් ද්විඅවයව සාදයි) වැනි භෞතික සාධකත්, දුම්කොළ දුම, නයිට්‍රස් අම්ලය, භෂ්ම ප්‍රතිසම වැනි රසායනික සාධකත් **විකෘතිකාරක (Mutagens)** ලෙස ක්‍රියා කරයි. විකෘති ප්‍රධාන ආකාර දෙකකි:

      
        | 
          
            විකෘති / සහලක්ෂණ වර්ගය 
            | අණුක හෝ වර්ණදේහ පදනම 
            | ප්‍රධාන සායනික ලක්ෂණ (NIE 7.1.3) 
          

        
        
          
            | **දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව (ජාන ලක්ෂ්‍ය ආදේශ විකෘතිය)** 
            | 11 වන වර්ණදේහයේ හිමොග්ලොබින් β-දාම ජානයේ එක් භෂ්ම ආදේශයක් (`CTC → CAC`, mRNA `GAG → GUG`) නිසා 6 වන ඇමයිනෝ අම්ලය **Glutamic acid වෙනුවට Valine** පත් වීම (Missense). 
            | අඩු O2 යටතේ රතු රුධිරාණු දෑකැති හැඩැති වී කේශනාලිකා අවහිර වීම, රක්තහීනතාව, වේදනාව හා ඉන්ද්‍රිය හානි (විෂමයෝගීන්ට මැලේරියා ප්‍රතිරෝධය ලැබේ!). 
          

          
            | **ඩවුන් සහලක්ෂණය (Down Syndrome)** 
            | ඌනනයේ නිර්වියෝජනය (Nondisjunction) නිසා **21 වන අලිංග වර්ණදේහයේ ත්‍රිදේහතාව (Trisomy 21)** → මුළු වර්ණදේහ **47** (`45A + XX` හෝ `XY`). 
            | විශේෂිත මුහුණු ලක්ෂණ, මිටි සිරුර, මානසික හා භෞතික වර්ධනය අඩාල වීම, සහජ හෘද ආබාධ (මවගේ වයස 35ට වැඩි වන විට අවදානම ඉහළ යයි). 
          

          
            | **ක්ලයින්ෆෙල්ටර් සහලක්ෂණය (Klinefelter Syndrome)** 
            | ලිංග වර්ණදේහ නිර්වියෝජනය නිසා අමතර X වර්ණදේහයක් ලැබීම → **`47, XXY`** (`44A + XXY`) පිරිමි. 
            | පුරුෂ ලිංගික අවයව (වෘෂණ) කුඩා වීම, ශුක්‍රාණු නිපදවීම අඩාල වී **වඳභාවය** ඇති වීම, උසැති සිරුර හා පියයුරු විශාල වීම (Gynecomastia). 
          

          
            | **ටර්නර් සහලක්ෂණය (Turner Syndrome)** 
            | එක් X වර්ණදේහයක් අහිමි වීම (ඒකදේහතාව / Monosomy X) → **`45, X0`** (`44A + X0`) ගැහැනු (මිනිසාගේ ජීවත් විය හැකි එකම සම්පූර්ණ ඒකදේහතාවයි!). 
            | මිටි සිරුර, ගෙල දෙපස සමේ නැමුම් (Webbed neck), ඩිම්බකෝෂ වර්ධනය නොවීම නිසා ද්විතීයික ලිංගික ලක්ෂණ නොමැති වීම හා වඳභාවය (බුද්ධිය බොහෝ දුරට සාමාන්‍යයි). 
          

        
      

      
        🧬 ඒකකය 07.1 මතක සිතියම — එන්සයිම හා විකෘති කෙටි සාරාංශය
        
          
            **DNA ප්‍රතිවලිත එන්සයිම 6**
            Helicase (ලිහයි) • Topoisomerase (ආතතිය අඩු කරයි) • Primase (RNA මූලිකය) • Pol III (5'→3' දික් කරයි) • Pol I (මූලික ඉවත් කරයි) • Ligase (මුද්‍රා තබයි).
          
          
            **සුන්‍යෂ්ටික vs ප්‍රාග්න්‍යෂ්ටික ප්‍රකාශනය**
            ප්‍රාග්න්‍යෂ්ටිකයන්ගේ න්‍යෂ්ටි පටලයක් නැති නිසා පිටපත් කිරීම අවසන් වීමටත් පෙර පරිවර්තනය එකවර සිදු වේ; සුන්‍යෂ්ටිකයන්ගේ Cap/Tail/Splicing න්‍යෂ්ටියේදී සිදු වේ.
          
          
            **රාමු විස්ථාපන විකෘති (Frameshift)**
            3හි ගුණාකාර නොවන නියුක්ලියෝටයිඩ ඇතුළත් වීම හෝ මැකී යෑම නිසා එතැන් සිට සියලුම කෝඩෝන කියවන රාමුව වෙනස් වී අක්‍රිය ප්‍රෝටීනයක් සෑදේ.
          
          
            **පරිණාමයේදී විකෘතිවල වැදගත්කම**
            නව ඇලීල බිහි වන එකම මූලික ප්‍රභවය විකෘති වන අතර ස්වාභාවික වරණයට අවශ්‍ය ප්‍රවේණික ප්‍රභේදනය සපයන්නේ ජන්මාණු සෛලවල සිදුවන විකෘති මගිනි!
          
        
      

      
        **✅ පාඩම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න:**
        DNA අච්චු දාමයක භෂ්ම අනුපිළිවෙළ `3'-TAC TTC AAA ACT-5'` නම්, ඉන් සෑදෙන mRNA අනුපිළිවෙළ සහ ඇමයිනෝ අම්ල ගණන කීයද? *(පිළිතුර: mRNA = `5'-AUG AAG UUU UGA-3'`; `UGA` යනු සමාප්ති කෝඩෝනයක් බැවින් ඇමයිනෝ අම්ල 4ක් නොව **3ක්** පමණක් අඩංගු පොලිපෙප්ටයිඩයක් සෑදේ!)*

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. DNA ප්‍රතිවලිතයේදී සහභාගී වන පහත සඳහන් එන්සයිම/ප්‍රෝටීනවල නිශ්චිත කාර්යභාරය සඳහන් කරන්න: (i) DNA හෙලිකේස්, (ii) ටොපොඅයිසොමරේස්, (iii) ප්‍රයිමේස්, (iv) DNA පොලිමරේස් III, (v) DNA පොලිමරේස් I, (vi) DNA ලයිගේස්.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) DNA හෙලිකේස්: ප්‍රතිවලිත දෙබල අසලදී භෂ්ම යුගල අතර හයිඩ්‍රජන් බන්ධන බිඳ දමමින් ද්විත්ව හෙලික්සය දිගහැරීම.; (ii) ටොපොඅයිසොමරේස්: ප්‍රතිවලිත දෙබලට ඉදිරියෙන් ද්විත්ව හෙලික්සයේ ඇතිවන අධික ඇඹරුම් ආතතිය සමනය කිරීම.; (iii) ප්‍රයිමේස්: නව DNA දාමය ආරම්භ කිරීමට අවශ්‍ය 3′-OH අන්තය සපයන කෙටි RNA මූලිකය (RNA primer) සංශ්ලේෂණය කිරීම.; (iv) DNA පොලිමරේස් III: 5′→3′ දිශාවට අනුපූරක DNA නියුක්ලියෝටයිඩ එක් කරමින් නව දාම දික් කිරීම හා සෝදුපත් බැලීම.; (v) DNA පොලිමරේස් I: RNA මූලික ඉවත් කර ඒ වෙනුවට DNA නියුක්ලියෝටයිඩ ආදේශ කිරීම. (vi) DNA ලයිගේස්: ඔකසාකි ඛණ්ඩ අතර පොස්ෆොඩයිඑස්ටර බන්ධන සාදා හිදැස් මුද්‍රා තැබීම.

### Q2: 2. (අ) සුන්‍යෂ්ටික සෛලයක ප්‍රතිලේඛනයෙන් සෑදෙන පූර්ව-mRNA අණුවක් පරිවර්තනයට පෙර න්‍යෂ්ටිය තුළදී ලක්වන විකරණ තුන (03) පැහැදිලි කරන්න. (ආ) ඩවුන් සහලක්ෂණය, ක්ලයින්ෆෙල්ටර් සහලක්ෂණය සහ ටර්නර් සහලක්ෂණය සඳහා වර්ණදේහ සංයුතිය සංසන්දනය කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) 1. 5′ කෙළවරට විකරණය වූ ගුවැනීන් (5′ Cap) එක් කිරීම, 2. 3′ කෙළවරට ඇඩිනීන් 50–250ක පොලි-A වලිගය (Poly-A tail) එක් කිරීම, 3. RNA පුරුද්දීම (RNA Splicing) — ස්ප්ලයිසියෝසෝම මගින් ඉන්ට්‍රෝන ඉවත් කර එක්සෝන යා කිරීම.; (ආ) ඩවුන් සහලක්ෂණය: 21 වන අලිංග වර්ණදේහයේ ත්‍රිදේහතාව (මුළු වර්ණදේහ 47); ක්ලයින්ෆෙල්ටර් සහලක්ෂණය: අමතර X වර්ණදේහයක් සහිත 47, XXY (44A + XXY); ටර්නර් සහලක්ෂණය: එක් X වර්ණදේහයක් පමණක් සහිත 45, X0 (44A + X0).


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: DNA ප්‍රතිවලිතයේදී ප්‍රමාදී දාමය (Lagging strand) ඔකසාකි ඛණ්ඩ ලෙස කැබලි වශයෙන් සංශ්ලේෂණය වීමට මූලික හේතුව කුමක්ද?
- [ ] (1) හෙලිකේස් එන්සයිමය එක් දාමයක් මත පමණක් ක්‍රියා කිරීම
- [✓] (2) DNA දාම ප්‍රතිසමාන්තර වීම සහ DNA පොලිමරේස් III එන්සයිමයට 5′ → 3′ දිශාවට පමණක් නියුක්ලියෝටයිඩ එක් කළ හැකි වීම
- [ ] (3) ප්‍රයිමේස් එන්සයිමය පෙරටු දාමය මත ක්‍රියා නොකිරීම
- [ ] (4) DNA ලයිගේස් එන්සයිමය න්‍යෂ්ටිය තුළ නොමැති වීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** DNA ද්විත්ව හෙලික්සයේ දාම දෙක එකිනෙකට <b>ප්‍රතිසමාන්තර (Antiparallel — 5′ → 3′ සහ 3′ → 5′)</b> ලෙස දිවෙන අතර, <b>DNA පොලිමරේස් III</b> එන්සයිමයට අලුත් ඩිඔක්සිරයිබොනියුක්ලියෝටයිඩ ඈඳිය හැක්කේ දැනට පවතින දාමයක නිදහස් <b>3′-OH කෙළවරට පමණක්</b> (එනම් <b>5′ → 3′ දිශාවට පමණක්</b>) වීම මෙහි මූලිකම හේතුවයි! ඒ නිසා 3′ → 5′ අච්චු දාමය මත පෙරටු දාමය (Leading strand) ප්‍රතිවලිත දෙබල දෙසට අඛණ්ඩව සෑදුණත්, අනෙක් 5′ → 3′ අච්චු දාමය මත ප්‍රමාදී දාමය (Lagging strand) දෙබලෙන් ඉවතට කෙටි <b>ඔකසාකි ඛණ්ඩ</b> ලෙස කැබලි වශයෙන් සංශ්ලේෂණය වී පසුව DNA පොලිමරේස් I හා DNA ලයිගේස් මගින් යා කෙරෙනවා. හෙලිකේස් දාම දෙකම දිගහරින අතර, ප්‍රයිමේස් පෙරටු දාමයේ ආරම්භයටත් එක් RNA ප්‍රයිමරයක් සාදන අතර සුන්‍යෂ්ටික න්‍යෂ්ටිය තුළ DNA ලයිගේස් අනිවාර්යයෙන්ම පවතී.

### MCQ 2: සුන්‍යෂ්ටික පූර්ව-mRNA අණුවකින් ප්‍රෝටීන කේතනය නොකරන "ඉන්ට්‍රෝන" (Introns) කපා ඉවත් කර "එක්සෝන" (Exons) එකට යා කරන සංකීර්ණය කුමක්ද?
- [ ] (1) නියුක්ලියෝසෝමය
- [✓] (2) ස්ප්ලයිසියෝසෝමය (Spliceosome)
- [ ] (3) ප්‍රෝටියසෝමය
- [ ] (4) සෙන්ට්‍රොසෝමය
> **පැහැදිලි කිරීම:** සුන්‍යෂ්ටික ජානවල ඇමයිනෝ අම්ල කේතනය කරන <b>එක්සෝන (Exons)</b> අතරට කේතනය නොකරන <b>ඉන්ට්‍රෝන (Introns)</b> කලාප පිහිටා තිබෙනවා. පිටපත් කිරීමෙන් සෑදෙන පූර්ව-mRNA (Pre-mRNA) අණුව න්‍යෂ්ටියෙන් පිටවීමට පෙර කුඩා න්‍යෂ්ටික RNA (<b>snRNA</b>) සහ ප්‍රෝටීනවලින් සැදුණු විශාල <b>ස්ප්ලයිසියෝසෝමය (Spliceosome)</b> මගින් ඉන්ට්‍රෝන නිවැරදිව කපා ඉවත් කර එක්සෝන එකට පුරුද්දමින් (<b>RNA splicing</b>) පරිණත mRNA අණුව නිපදවනවා! අනෙක් වරණ සැලකුවොත්: <b>නියුක්ලියෝසෝමය</b> යනු හිස්ටෝන ප්‍රෝටීන 8ක් වටා DNA එතීමෙන් සෑදෙන ක්‍රොමැටින් ඇසුරුම් ඒකකයයි; <b>ප්‍රෝටියසෝමය</b> අනවශ්‍ය ප්‍රෝටීන ජීර්ණය කරන සංකීර්ණයක් වන අතර <b>සෙන්ට්‍රොසෝමය</b> ක්ෂුද්‍ර නාලිකා සංවිධානය කරන මධ්‍යස්ථානයයි.

### MCQ 3: පහත දැක්වෙන mRNA කෝඩෝන කාණ්ඩ අතුරින් සමාප්ති කෝඩෝන (Stop codons) තුන නිවැරදිව දැක්වෙන වරණය කුමක්ද?
- [ ] (1) AUG, UAA, UAG
- [✓] (2) UAA, UAG, UGA
- [ ] (3) UGA, UGG, AUG
- [ ] (4) UAA, UAC, UGA
> **පැහැදිලි කිරීම:** mRNA අණුවේ පවතින මුළු ත්‍රිත්ව කෝඩෝන <b>64</b> අතුරින් කෝඩෝන 61ක් ඇමයිනෝ අම්ල කේතනය කරන සංවේදී කෝඩෝන වන අතර, ඉතිරි කෝඩෝන 3 වන <b>UAA, UAG</b> සහ <b>UGA</b> කිසිදු ඇමයිනෝ අම්ලයක් කේතනය නොකරන <b>සමාප්ති කෝඩෝන (Stop / Nonsense codons)</b> වේ! රයිබොසෝමයේ A ලක්ෂ්‍යයට මෙම කෝඩෝන තුනෙන් කවර හෝ එකක් පැමිණි විට tRNA අණුවක් වෙනුවට <b>නිදහස් කිරීමේ සාධකයක් (Release factor)</b> බැඳී පොලිපෙප්ටයිඩ දාමය ජලවිච්ඡේදනය කර රයිබොසෝමයෙන් මුදාහරිමින් පරිවර්තනය අවසන් කරනවා. අනෙක් වරණ වැරදි වන්නේ <b>AUG</b> යනු මෙතියොනීන් කේතනය කරන <b>ආරම්භක කෝඩෝනය</b> වන නිසාත්, <b>UGG</b> ට්‍රිප්ටොෆෑන් ඇමයිනෝ අම්ලයත් <b>UAC</b> ටයිරොසීන් ඇමයිනෝ අම්ලයත් කේතනය කරන සංවේදී කෝඩෝන වන නිසාත්ය.

### MCQ 4: ප්‍රවේණි කේතය "පිරිහුණු" (Degenerate / Redundant) බවින් අදහස් වන්නේ කුමක්ද?
- [ ] (1) එක් කෝඩෝනයක් මගින් විවිධ ඇමයිනෝ අම්ල කිහිපයක් කේතනය කළ හැකි බව
- [✓] (2) එකම ඇමයිනෝ අම්ලයක් කේතනය කිරීම සඳහා කෝඩෝන එකකට වඩා පැවතිය හැකි බව
- [ ] (3) කෝඩෝන අතර විරාම ලකුණු පවතින බව
- [ ] (4) විවිධ ජීවීන්ට හාත්පසින්ම වෙනස් ප්‍රවේණි කේත පවතින බව
> **පැහැදිලි කිරීම:** ප්‍රෝටීන සෑදීමට සහභාගී වන සම්මත ඇමයිනෝ අම්ල වර්ග ඇත්තේ <b>20ක්</b> පමණක් වුවද, ඒවා කේතනය කිරීම සඳහා සංවේදී ත්‍රිත්ව කෝඩෝන <b>61ක්</b> පවතිනවා. මේ නිසා මෙතියොනීන් (AUG) හා ට්‍රිප්ටොෆෑන් (UGG) හැර අනෙකුත් බොහෝ ඇමයිනෝ අම්ල සඳහා <b>සමානාර්ථ කෝඩෝන එකකට වඩා පැවතීම</b> (උදා: ලියුසීන් සඳහා කෝඩෝන 6ක්) ප්‍රවේණි කේතයේ <b>පිරිහුණු බව / අතිරික්තතාව (Degeneracy / Redundancy)</b> ලෙස හැඳින්වෙනවා! විශේෂයෙන්ම කෝඩෝනයේ තුන්වන භෂ්මය වෙනස් වුවද එකම ඇමයිනෝ අම්ලය ලැබීම නිහඬ විකෘතිවල හානිය අවම කිරීමට උදව් වෙනවා. පළමු වරණය සම්පූර්ණයෙන්ම වැරදියි — කිසිදු තනි කෝඩෝනයක් ඇමයිනෝ අම්ල දෙකක් කේතනය නොකරන බැවින් කේතය <b>අසන්දිග්ධ (Unambiguous)</b> වන අතර, කෝඩෝන අතර විරාම ලකුණු නොමැතිව සර්වත්‍රව කියවනු ලැබේ.

### MCQ 5: <i>Escherichia coli</i> බැක්ටීරියාවේ <i>lac</i> ඔපෙරෝනය සක්‍රිය (ON) වන්නේ කවර තත්ත්වය යටතේද?
- [ ] (1) මාධ්‍යයේ ලැක්ටෝස් නොමැති විට මර්දක ප්‍රෝටීනය ප්‍රවර්ධකයට බැඳීමෙන්
- [✓] (2) මාධ්‍යයේ ලැක්ටෝස් පවතින විට ඇලෝලැක්ටෝස් මර්දක ප්‍රෝටීනයට බැඳී එය අක්‍රිය කිරීමෙන්
- [ ] (3) ට්‍රිප්ටොෆෑන් මර්දක ප්‍රෝටීනය සක්‍රිය කිරීමෙන්
- [ ] (4) DNA ලයිගේස් මගින් ඔපෙරෝනය බිඳ හෙළීමෙන්
> **පැහැදිලි කිරීම:** <i>Escherichia coli</i> බැක්ටීරියාවේ <b><i>lac</i> ඔපෙරෝනය</b> යනු ලැක්ටෝස් පරිවෘත්තියට අවශ්‍ය එන්සයිම 3ක් (β-ගැලැක්ටොසිඩේස්, පර්මියේස් හා ට්‍රාන්ස්ඇසිටයිලේස්) කේතනය කරන <b>ප්‍රේරණීය (Inducible) ඔපෙරෝනයකි</b>. මාධ්‍යයේ ලැක්ටෝස් නොමැති විට <i>lacI</i> යාමක ජානයෙන් නිපදවන සක්‍රිය <b>මර්දක ප්‍රෝටීනය</b> ක්‍රියාකරු (<b>Operator</b> — ප්‍රවර්ධකය නොවේ!) ප්‍රදේශයට බැඳී පිටපත් කිරීම වළක්වා තබනවා. මාධ්‍යයට ලැක්ටෝස් ලැබුණු විට එහි සමාවයවිකය වන <b>ඇලෝලැක්ටෝස්</b> (ප්‍රේරකය) මර්දක ප්‍රෝටීනයට ඇලොස්ටෙරික්ව බැඳී එහි හැඩය වෙනස් කර <b>අක්‍රිය</b> කරන බැවින් ක්‍රියාකරු නිදහස් වී <b>RNA පොලිමරේස්</b> මගින් ව්‍යූහමය ජාන පිටපත් කෙරෙනවා! ට්‍රිප්ටොෆෑන් සහමර්දකයක් ලෙස ක්‍රියා කරන්නේ <i>trp</i> (මර්දනීය) ඔපෙරෝනය වසා දැමීමට මිස <i>lac</i> ඔපෙරෝනයට නොවේ.

### MCQ 6: මිනිසාගේ ජීවත් විය හැකි එකම සම්පූර්ණ වර්ණදේහ ඒකදේහතාව (Monosomy — 2n - 1 = 45) පෙන්වන ප්‍රවේණික ආබාධය කුමක්ද?
- [ ] (1) ඩවුන් සහලක්ෂණය
- [ ] (2) ක්ලයින්ෆෙල්ටර් සහලක්ෂණය
- [✓] (3) ටර්නර් සහලක්ෂණය (45, X0)
- [ ] (4) දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව
> **පැහැදිලි කිරීම:** ඌනන විභාජනයේදී වර්ණදේහ නොබෙදීම (Nondisjunction) නිසා එක් වර්ණදේහයක් අඩු වීමෙන් (<b>2n − 1 = 45</b>) ඇතිවන <b>ඒකදේහතා (Monosomy)</b> අතුරින් දෛහික වර්ණදේහ ඒකදේහතා සියල්ලම කලල අවධියේදීම මාරක වන අතර, මිනිසා තුළ ජීවත් විය හැකි එකම සම්පූර්ණ වර්ණදේහ ඒකදේහතාව වන්නේ තනි X වර්ණදේහයක් පමණක් දරන <b>ටර්නර් සහලක්ෂණය (45, XO)</b> පමණයි! මෙම ස්ත්‍රීන් කෙටි සිරුරක්, පළල් ගෙලක් (Webbed neck) හා වඳභාවය පෙන්වනවා. අනෙක් වරණ සැලකුවොත්: <b>ඩවුන් සහලක්ෂණය</b> යනු 21 වන දෛහික වර්ණදේහයේ ත්‍රිදේහතාව (2n + 1 = 47, +21) වන අතර, <b>ක්ලයින්ෆෙල්ටර් සහලක්ෂණය</b> අමතර X වර්ණදේහයක් සහිත පුරුෂයන් (47, XXY) වේ; දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව වර්ණදේහ සංඛ්‍යා විකෘතියක් නොව තනි භෂ්ම ආදේශ ලක්ෂ්‍ය විකෘතියකි.

### MCQ 7: සුන්‍යෂ්ටික වර්ණදේහ ඇසුරුමේදී "නියුක්ලියෝසෝමයක්" (Nucleosome) සෑදී ඇත්තේ කෙසේද?
- [ ] (1) ටියුබියුලින් ප්‍රෝටීන වටා mRNA එතීමෙන්
- [✓] (2) හිස්ටෝන ප්‍රෝටීන අණු අටකින් (Octamer) සැදුණු හරයක් වටා DNA ද්විත්ව හෙලික්සය එතීමෙන්
- [ ] (3) සෙලියුලෝස් තන්තු වටා DNA එතීමෙන්
- [ ] (4) රයිබොසෝම RNA හා DNA සංයෝජනයෙන්
> **පැහැදිලි කිරීම:** සුන්‍යෂ්ටික සෛලයක න්‍යෂ්ටිය තුළ දිගු DNA අණුව ක්‍රමවත්ව ඇසුරුම් කිරීමේ මූලිකම තැනුම් ඒකකය (10 nm ක්‍රොමැටින් තන්තුවේ 'මුතු ඇට' වැනි ඒකකය) <b>නියුක්ලියෝසෝමය (Nucleosome)</b> ලෙස හැඳින්වෙනවා. ධන ආරෝපිත භාෂ්මික ඇමයිනෝ අම්ල (ලයිසීන් හා ආජිනීන්) බහුල <b>H2A, H2B, H3</b> සහ <b>H4</b> යන හිස්ටෝන ප්‍රෝටීන වර්ග හතරෙන් අණු දෙක බැගින් එකතු වී සෑදෙන <b>හිස්ටෝන අෂ්ටක (Octamer — අණු 8ක) හරයක්</b> වටා සෘණ ආරෝපිත DNA ද්විත්ව හෙලික්සය වට 1.65ක් පමණ එතීමෙන් නියුක්ලියෝසෝමය ගොඩනැගෙනවා (H1 හිස්ටෝනය සම්බන්ධක DNA අසල පිටතින් බැඳී තවදුරටත් 30 nm තන්තුවට සංඝනීභවනය කරයි). ටියුබියුලින් ක්ෂුද්‍ර නාලිකා තනන ප්‍රෝටීනය වන අතර, සෙලියුලෝස් ශාක සෛල බිත්තියේත් rRNA රයිබොසෝම හා න්‍යෂ්ටිකාව තුළත් හමුවේ.

### MCQ 8: දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව ඇතිවීමට හේතු වන අණුක විකෘතිය කුමක්ද?
- [ ] (1) 21 වන වර්ණදේහයේ ත්‍රිදේහතාව
- [✓] (2) හිමොග්ලොබින් β-පොලිපෙප්ටයිඩ ජානයේ තනි භෂ්ම යුගල ආදේශයක් නිසා ග්ලූටැමික් අම්ලය වෙනුවට වැලීන් ආදේශ වීම
- [ ] (3) X වර්ණදේහයේ කොටසක් මැකී යෑම
- [ ] (4) නියුක්ලියෝටයිඩ දෙකක් ඇතුළත් වීමෙන් සිදුවන රාමු විස්ථාපනය
> **පැහැදිලි කිරීම:** <b>දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව (Sickle-cell anemia)</b> යනු මිනිසාගේ 11 වන වර්ණදේහයේ පිහිටි හිමොග්ලොබින් <b>β-ග්ලොබින් පොලිපෙප්ටයිඩ ජානයේ</b> සිදුවන තනි නියුක්ලියෝටයිඩ යුගල ආදේශයක් (<b>වැරදි සංවේදී විකෘතියක් / Missense point mutation</b>) නිසා ඇතිවන රෝගයක්! DNA සැකිලි දාමයේ 3′-CTC-5′ ත්‍රිත්වය 3′-CAC-5′ බවට (mRNA කෝඩෝනය GAG → GUG බවට) විකෘති වීම නිසා β-දාමයේ 6 වන ස්ථානයට ජලකාමී <b>ග්ලූටැමික් අම්ලය</b> වෙනුවට ජලභීතික <b>වැලීන් (Valine)</b> ඇමයිනෝ අම්ලය ආදේශ වෙනවා; අඩු O<sub>2</sub> තත්ත්වයේදී මෙම HbS අණු දිගු තන්තු ලෙස එකලස් වී රතු රුධිරාණු දෑකැති හැඩයට හරවා රුධිර කේශනාලිකා අවහිර කරයි. 21 වන වර්ණදේහ ත්‍රිදේහතාව ඩවුන් සහලක්ෂණය ඇති කරන අතර රාමු විස්ථාපන විකෘති ඇති වන්නේ භෂ්ම ඇතුළත් වීමෙන් හෝ මැකී යෑමෙනි.
