🎬 DP වීඩියෝ
02.2 • විනාඩි 20 ක කියවීමක්

ජීවයේ මහා අණු 4 — කාබෝහයිඩ්‍රේට, ලිපිඩ, ප්‍රෝටීන සහ න්‍යෂ්ටික අම්ල

The 4 Biological Macromolecules — Carbohydrates, Lipids, Proteins & Nucleic Acids
විෂය නිර්දේශ කෙටි සාරාංශය

සෛලයක් ගොඩනගන ප්‍රධාන කාබනික සංයෝග කාණ්ඩ 4 (කාබෝහයිඩ්‍රේට, ලිපිඩ, ප්‍රෝටීන හා න්‍යෂ්ටික අම්ල), ඒවායේ තැනුම් ඒකක හා බන්ධන වර්ග, ප්‍රෝටීන ව්‍යූහ මට්ටම් 4 හා දුස්ස්වභාවීකරණය, DNA/RNA වොට්සන්-ක්‍රික් ආකෘතිය සහ විද්‍යාගාර ආහාර පරීක්ෂා 5 (බෙනඩික්ට්, නිර්ඔක්සිහාරක සීනි, අයඩින්, සුඩාන් III, බයියුරෙට්) එකම පාඩමකින් සම්පූර්ණයෙන්ම ඉගෙන ගනිමු.

ජීවීන් තුළ හමුවන ප්‍රධාන කාබනික සංයෝග කාණ්ඩ 4 — ව්‍යූහය, බන්ධන හා හඳුනාගැනීම Click to Zoom • ලිපිඩ හැර අනෙක් කාණ්ඩ 3ම (කාබෝහයිඩ්‍රේට, ප්‍රෝටීන, න්‍යෂ්ටික අම්ල) සැබෑ බහුඅවයවික (True Polymers) වේ! 1. කාබෝහයිඩ්‍රේට මූලද්‍රව්‍ය: C, H, O (H:O = 2:1) • ඒකකය: මොනොසැකරයිඩ • බන්ධනය: ග්ලයිකොසිඩික් • සංචිත: පිෂ්ටය (ශාක), ග්ලයිකෝජන් (සත්ත්ව/දිලීර) • ව්‍යූහමය: සෙලියුලෝස්, කයිටීන් 🧪 බෙනඩික්ට් → ගඩොල් රතු 🧪 I₂/KI (පිෂ්ටය) → තද නිල්-කළු 2. ලිපිඩ (බහුඅවයවික නොවේ!) මූලද්‍රව්‍ය: C, H, O (P, N සමහරක) • ග්ලිසරෝල් + මේද අම්ල 3 • බන්ධනය: එස්ටර (Ester) • වර්ග: මේද/තෙල්, පොස්ෆොලිපිඩ, ස්ටෙරොයිඩ (කොලෙස්ටරෝල්) • සියල්ල ජලභීතික (Hydrophobic) 🧪 සුඩාන් III පරීක්ෂාව → රතු පැහැ ගැන්වුණු තෙල් ගෝලිකා 3. ප්‍රෝටීන (Proteins) මූලද්‍රව්‍ය: C, H, O, N (සහ S) • ඒකකය: ඇමයිනෝ අම්ල (20) • බන්ධනය: පෙප්ටයිඩ බන්ධන • ව්‍යූහ 4: ප්‍රාථමික, ද්විතීයික (α/β), තෘතීයික, චතුර්ථක (හිමොග්ලොබින්) • තාපය/pH → දුස්ස්වභාවීකරණය 🧪 බයියුරෙට් (KOH + CuSO₄) → දම් පැහැය (Purple / Violet) 4. න්‍යෂ්ටික අම්ල (DNA / RNA) මූලද්‍රව්‍ය: C, H, O, N සහ P • ඒකකය: නියුක්ලියෝටයිඩ • බන්ධනය: පොස්ෆොඩයිඑස්ටර • DNA: ප්‍රතිසමාන්තර ද්විත්ව හෙලික්සය (A=T H-බන්ධන 2, G≡C H-බන්ධන 3) • RNA: mRNA, tRNA, rRNA ⚡ ATP, ADP, NAD⁺, NADP⁺, FAD ශක්ති හා ඉලෙක්ට්‍රෝන වාහක තැනුම් ඒකක (Monomers) එකතු වී බහුඅවයවික සෑදීම = විජලන / සංඝනන ප්‍රතික්‍රියාව (H₂O අණුවක් ඉවත් වේ) බහුඅවයවික නැවත තැනුම් ඒකක බවට බිඳ හෙළීම = ජලවිච්ඡේදන ප්‍රතික්‍රියාව / Hydrolysis (H₂O අණුවක් එක් වේ)
රූප සටහන: ජීවයේ මහා අණු 4 — කාබෝහයිඩ්‍රේට, ලිපිඩ, ප්‍රෝටීන සහ න්‍යෂ්ටික අම්ල (විශාල කර බැලීමට රූපය මත ක්ලික් කරන්න)

කලින් පාඩමෙන් අපි දැක්කා සෛලයක 70%–95%ක්ම තියෙන්නේ ජලය කියලා. එතකොට සෛලයක ජලය අයින් කළාට පස්සේ ඉතුරු වෙන වියළි කොටස (Dry mass) හැදිලා තියෙන්නේ මොනවයින්ද? කාබන් (C) පදනම් කරගත් කාබනික අණුවලින්! හැබැයි සෛලය ඇතුළේ මේ අණු හැදිලා තියෙන විදිහ හරියටම Lego කැටවලින් මාලිගාවක් හදනවා වගේ හරිම පිළිවෙළයි.

කුඩා තැනුම් ඒකකවලට අපි කියනවා ඒකාවයවික (Monomers) කියලා. මේ කුඩා ඒකක ගොඩක් විජලන ප්‍රතික්‍රියාවකින් (Dehydration / Condensation reaction — H2O අණුවක් ඉවත් වෙමින්) සහසංයුජ බන්ධනවලින් දම්වැලක් වගේ එකතු වුණාම හැදෙන දැවැන්ත අණුවලට අපි බහුඅවයවික (Polymers) කියනවා. ආහාර ජීර්ණයේදී වගේ මේ දම්වැල ආපහු කඩන්න ඕන වුණාම H2O අණුවක් එකතු කරලා බිඳින එකට අපි ජලවිච්ඡේදනය (Hydrolysis) කියනවා. හරිම සරලයි නේද?

සජීවී සෛල තුළ හමුවන ප්‍රධාන කාබනික සංයෝග කාණ්ඩ 4ක් තියෙනවා: (1) කාබෝහයිඩ්‍රේට, (2) ලිපිඩ, (3) ප්‍රෝටීන සහ (4) න්‍යෂ්ටික අම්ල. (පොඩි රහසක්: මේ 4න් ලිපිඩ විතරක් සැබෑ බහුඅවයවිකයක් නෙමෙයි, අනිත් 3ම බහුඅවයවික! MCQ වලදී මේක අනිවාර්යයෙන්ම අහනවා!)

🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?

පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්න — හිමොග්ලොබින් ප්‍රෝටීනයේ ඇමයිනෝ අම්ල 574න් එකම එක ඇමයිනෝ අම්ලයක් (6 වෙනි ස්ථානයේ ග්ලූටැමික් අම්ලය වෙනුවට වැලීන්) මාරු වුණාම රතු රුධිරාණු දෑකැත්තක් වගේ ඇද වෙලා මාරාන්තික දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව (Sickle-cell anaemia) හැදෙනවා! ඒ වගේම රුධිරයේ සංතෘප්ත මේද හා කොලෙස්ටරෝල් වැඩි වුණාම කිරීටක ධමනිවල තැන්පත් වෙලා (Atherosclerosis) හෘදයාබාධ (Myocardial Infarction) ඇති කරන හැටිත්, දියවැඩියා රෝගියෙකුගේ මුත්‍රාවල ග්ලූකෝස් හෝ ඇල්බියුමින් ප්‍රෝටීන පරීක්ෂා කරන විද්‍යාගාර පදනමත් තියෙන්නේ අද ඔයා ඉගෙනගන්න මේ පාඩම ඇතුළෙයි!

1. කාබෝහයිඩ්‍රේට (Carbohydrates) — සෛලයේ ක්ෂණික ඉන්ධනය හා ව්‍යූහමය ගඩොල

පෘථිවිය මත වඩාත්ම සුලබ කාබනික සංයෝග කාණ්ඩය තමයි කාබෝහයිඩ්‍රේට! මේවා හැදිලා තියෙන්නේ C, H සහ O වලින්. ජලයේ වගේම මේවායෙත් හයිඩ්‍රජන් හා ඔක්සිජන් අතර අනුපාතය H : O = 2 : 1 වන අතර පොදු සූත්‍රය Cx(H2O)y වෙනවා. තැනුම් ඒකක ගණන අනුව අපි කාබෝහයිඩ්‍රේට කාණ්ඩ 3කට බෙදනවා:

(අ) මොනොසැකරයිඩ (Monosaccharides — තනි සීනි ඒකක)

කාබෝහයිඩ්‍රේටවල සරලතම ආකාරයයි. පොදු අණුක සූත්‍රය (CH2O)n (මෙහි n = 3 සිට 7 දක්වා වෙනස් වෙනවා). මේ හැම එකක්ම ජලයේ දියවෙන, පැණි රසැති, ස්ඵටිකමය සහ ඔක්සිහාරක සීනි (Reducing sugars) වෙනවා!

  • කාබන් ගණන අනුව:
    • 3C — ට්‍රයෝස (Trioses): ග්ලිසරල්ඩිහයිඩ් (Glyceraldehyde), ඩයිහයිඩ්‍රොක්සිඇසිටෝන්. (ප්‍රභාසංශ්ලේෂණයේ හා ශ්වසනයේ හමුවන G3P / පොස්ෆෝග්ලිසරල්ඩිහයිඩ් යනු ට්‍රයෝස ව්‍යුත්පන්නයකි).
    • 4C — ටෙට්‍රෝස (Tetroses): එරිත්‍රෝස් (Erythrose — ස්වභාවයේ විරලයි).
    • 5C — පෙන්ටෝස (Pentoses): රයිබෝස් (RNA හා ATP වල), ඩිඔක්සිරයිබෝස් (DNA වල — C5H10O4, එක O පරමාණුවක් අඩුයි!), රිබියුලෝස් (RuBP යනු රිබියුලෝස් ව්‍යුත්පන්නයකි).
    • 6C — හෙක්සෝස (Hexoses): ග්ලූකෝස්, ෆ්රක්ටෝස්, ගැලැක්ටෝස් (C6H12O6 — සමාවයවික!).
  • කාබොනයිල් කාණ්ඩය (C=O) අනුව: කෙළවරේ ඇල්ඩිහයිඩ් කාණ්ඩයක් ඇත්නම් ඇල්ඩෝස (Aldoses) ලෙසත් (උදා: ග්ලූකෝස්, ගැලැක්ටෝස්, රයිබෝස්, ග්ලිසරල්ඩිහයිඩ්), මැද කීටෝන කාණ්ඩයක් ඇත්නම් කීටෝස (Ketoses) ලෙසත් (උදා: ෆ්රක්ටෝස්, රිබියුලෝස්, ඩයිහයිඩ්‍රොක්සිඇසිටෝන්) හඳුන්වනවා.

(ආ) ඩයිසැකරයිඩ (Disaccharides — මොනොසැකරයිඩ 2ක් එකතු වීමෙන්)

මොනොසැකරයිඩ අණු දෙකක් අතරින් H2O අණුවක් ඉවත් වී (විජලන ප්‍රතික්‍රියාවකින්) ග්ලයිකොසිඩික් බන්ධනයක් (Glycosidic bond) සෑදීමෙන් ඩයිසැකරයිඩ හැදෙනවා. ජලයේ ද්‍රාව්‍ය, පැණි රසැති ස්ඵටික වේ:

  • මෝල්ටෝස් (Maltose) = ග්ලූකෝස් + ග්ලූකෝස් (ප්‍රරෝහණය වන බීජවල; ඔක්සිහාරක සීනියකි).
  • සුක්‍රෝස් (Sucrose) = ග්ලූකෝස් + ෆ්රක්ටෝස් (උක් සීනි / ශාකවල ප්ලෝයම පරිවහන සීනිය; නිර්ඔක්සිහාරක සීනියකි!).
  • ලැක්ටෝස් (Lactose) = ග්ලූකෝස් + ගැලැක්ටෝස් (ක්ෂීරපායී කිරිවල ඇති සීනිය; ඔක්සිහාරක සීනියකි).
📌 විභාග රන් කරුණ (Exam Favourite!): සියලුම මොනොසැකරයිඩ, මෝල්ටෝස් සහ ලැක්ටෝස් ඔක්සිහාරක සීනි වේ. හැබැයි සුක්‍රෝස් (Sucrose) සහ සියලුම පොලිසැකරයිඩ නිර්ඔක්සිහාරක (Non-reducing) වේ! ශාක තුළ කාබෝහයිඩ්‍රේට ප්ලෝයමය ඔස්සේ පරිවහනය කරන්න ග්ලූකෝස් වෙනුවට සුක්‍රෝස් යොදාගන්නෙත් එය රසායනිකව අඩු ප්‍රතික්‍රියාශීලී (නිර්ඔක්සිහාරක) හා ජලයේ ද්‍රාව්‍ය නිසයි!

(ඇ) පොලිසැකරයිඩ (Polysaccharides — මොනොසැකරයිඩ සිය දහස් ගණනක බහුඅවයවික)

මේවා අස්ඵටික, පැණි රස නැති, සාමාන්‍යයෙන් ජලයේ දිය නොවන මහා අණු වේ. NIE සම්පත් පොතේ ඇති පොලිසැකරයිඩ 6ම මේ වගුවෙන් එක බැල්මෙන් බලාගන්න:

පොලිසැකරයිඩය තැනුම් ඒකකය හා අතු බෙදීම ප්‍රධාන කෘත්‍යය හා හමුවන ස්ථානය
පිෂ්ටය (Starch) α-ග්ලූකෝස් (අතු නොබෙදුණු හෙලික්සීය ඇමයිලෝස් + අතු බෙදුණු ඇමයිලොපෙක්ටින්) ශාකවල ප්‍රධාන සංචිත කාබෝහයිඩ්‍රේටය (පිෂ්ට කණිකා ලෙස).
ග්ලයිකෝජන් (Glycogen) α-ග්ලූකෝස් (ඇමයිලොපෙක්ටින්වලටත් වඩා අධික ලෙස අතු බෙදුණු ව්‍යූහයකි) සතුන්ගේ (අක්මාව හා පේශි) සහ දිලීරවල සංචිත කාබෝහයිඩ්‍රේටය.
සෙලියුලෝස් (Cellulose) β-ග්ලූකෝස් (අතු නොබෙදුණු ඍජු දාම සමාන්තරව H-බන්ධනවලින් බැඳී ක්ෂුද්‍ර තන්ත්‍රිකා සාදයි) ව්‍යූහමය: ශාක හා ඇල්ගී සෛල බිත්තියේ ප්‍රධාන සංඝටකය.
හෙමිසෙලියුලෝස් (Hemicellulose) විවිධ පෙන්ටෝස හා හෙක්සෝස සහිත අතු බෙදුණු විෂම බහුඅවයවිකයකි ව්‍යූහමය: ශාක ප්‍රාථමික හා ද්විතීයික සෛල බිත්ති පූරකයේ හමුවේ.
පෙක්ටීන් (Pectin) ගැලැක්ටියුරොනික් අම්ලය (Galacturonic acid) බහුල බහුඅවයවිකයකි ව්‍යූහමය: ශාක සෛල අතර මධ්‍ය සූස්තරය (Middle lamella) සාදා සෛල එකට අලවා තබයි.
කයිටීන් (Chitin) ග්ලූකොසැමීන් (Glucosamine) — නයිට්‍රජන් (N) අඩංගු ව්‍යුත්පන්න සීනියකි! ව්‍යූහමය: දිලීර සෛල බිත්තිය සහ ආත්‍රොපෝඩාවන්ගේ (කෘමීන්ගේ) බාහිර සැකිල්ල.

2. ලිපිඩ (Lipids) — ජලභීතික බලකොටුව සහ දිගුකාලීන ශක්ති ගබඩාව

ලිපිඩවලත් ප්‍රධානව තියෙන්නේ C, H, O තමයි (පොස්ෆොලිපිඩවල P හා N ද තියෙනවා). හැබැයි කාබෝහයිඩ්‍රේටවලට වඩා ලිපිඩවල ඔක්සිජන් ප්‍රතිශතය ඉතාම අඩුයි (H:O අනුපාතය 2:1 නොවේ; හයිඩ්‍රජන් ගොඩක් වැඩියි!). ඒ නිසා සමාන ස්කන්ධයක් දහනය කළාම කාබෝහයිඩ්‍රේටවලට වඩා දෙගුණයකටත් වැඩි ශක්තියක් ලිපිඩවලින් ලැබෙනවා! සියලුම ලිපිඩ ජලභීතික (Hydrophobic) වන අතර ජීව විද්‍යාත්මකව වැදගත් ලිපිඩ වර්ග 3ක් තියෙනවා:

  1. මේද සහ තෙල් (Fats & Oils / Triacylglycerols / Triglycerides): එක ග්ලිසරෝල් අණුවක (කාබන් 3ක ඇල්කොහොලයක්) හයිඩ්‍රොක්සිල් කාණ්ඩ 3 සමඟ මේද අම්ල (Fatty acids) අණු 3ක් විජලන ප්‍රතික්‍රියා තුනකින් (3 H2O ඉවත් කරමින්) එස්ටර බන්ධන (Ester bonds) 3කින් බැඳීමෙන් හැදෙනවා.
    • සංතෘප්ත මේද (Saturated fats): මේද අම්ල දාමවල කාබන් අතර ද්විත්ව බන්ධන නැත (ඍජු දාම ළඟින් ඇසිරෙන නිසා කාමර උෂ්ණත්වයේදී ඝන වේ — උදා: බටර්, සත්ත්ව මේදය; අධිකව ගැනීමෙන් ධමනි බිත්තිවල තැන්පත් වී හෘද රෝග ඇති කරයි).
    • අසංතෘප්ත තෙල් (Unsaturated fats/oils): හයිඩ්‍රොකාබන් දාමයේ C=C ද්විත්ව බන්ධන එකක් හෝ කිහිපයක් ඇත (නැමීම්/kinks ඇති නිසා ළඟින් ඇසිරිය නොහැකි බැවින් කාමර උෂ්ණත්වයේදී ද්‍රව තෙල් වේ — උදා: ඔලිව් තෙල්, සූරියකාන්ත තෙල්, මාළු තෙල්).
  2. පොස්ෆොලිපිඩ (Phospholipids): ග්ලිසරෝල් අණුවට මේද අම්ල 2ක් පමණක් සම්බන්ධ වී, 3 වන කාබන් පරමාණුවට පොස්ෆේට් කාණ්ඩයක් (සහ කෝලීන් වැනි කුඩා ආරෝපිත කාණ්ඩයක්) බැඳී ඇත. එනම් එයට ජලකාමී හිසක් (Hydrophilic head) සහ ජලභීතික වලිග 2ක් (Hydrophobic tails) ඇත (උභයගුණී / Amphipathic). සියලුම සෛල පටලවල ද්විස්තරය හදන්නේ මේ පොස්ෆොලිපිඩයි!
  3. ස්ටෙරොයිඩ (Steroids): එකිනෙකට බද්ධ වූ කාබන් වළලු 4කින් සමන්විත සැකිල්ලක් ඇති ලිපිඩ වේ. උදා: කොලෙස්ටරෝල් (සත්ත්ව සෛල පටලවල සංඝටකයක් හා අනෙක් ස්ටෙරොයිඩවල පූර්වගාමියා) සහ කශේරුක ලිංගික හෝමෝන (ඊස්ට්‍රජන්, ප්‍රොජෙස්ටරෝන්, ටෙස්ටොස්ටෙරෝන්) හා ඇල්ඩොස්ටෙරෝන් / කෝටිසෝල්.

3. ප්‍රෝටීන (Proteins) — ව්‍යූහ මට්ටම් 4, දුස්ස්වභාවීකරණය සහ කෘත්‍ය 7

සෛලයක වියළි බරෙන් 50%කටත් වඩා තියෙන්නේ ප්‍රෝටීන! ප්‍රෝටීනවල මූලද්‍රව්‍ය වන්නේ C, H, O, N සහ බොහෝ විට S (සල්ෆර්). ප්‍රෝටීන හැදෙන තැනුම් ඒකකය තමයි ඇමයිනෝ අම්ල (Amino acids — වර්ග 20ක්). ඕනෑම ඇමයිනෝ අම්ලයක මධ්‍ය (α) කාබන් පරමාණුවට ඇමයිනෝ කාණ්ඩයක් (-NH2), කාබොක්සිල් කාණ්ඩයක් (-COOH), හයිඩ්‍රජන් පරමාණුවක් (-H) සහ ඇමයිනෝ අම්ලයෙන් අම්ලයට වෙනස් වන විචල්‍ය R කාණ්ඩයක් (පාර්ශ්ව දාමයක්) බැඳිලා තියෙනවා.

ඇමයිනෝ අම්ල දෙකක් එකතු වෙනකොට එකක -COOH කාණ්ඩයත් අනෙකේ -NH2 කාණ්ඩයත් අතරින් H2O අණුවක් ඉවත් වෙලා පෙප්ටයිඩ බන්ධනයක් (Peptide bond) හැදෙනවා. දැන් බලමු පොලිපෙප්ටයිඩ දාමයක් ක්‍රියාකාරී ත්‍රිමාණ ප්‍රෝටීනයක් බවට නැවෙන ව්‍යූහ මට්ටම් 4:

01
ප්‍රාථමික ව්‍යූහය (Primary Structure): DNA ජානය මගින් තීරණය කෙරෙන, පොලිපෙප්ටයිඩ දාමයක පෙප්ටයිඩ බන්ධනවලින් බැඳුණු ඇමයිනෝ අම්ලවල අනන්‍ය රේඛීය අනුපිළිවෙළයි. (උදා: ලයිසොසයිම් හෝ ඉන්සියුලින්වල නිශ්චිත ඇමයිනෝ අම්ල අනුපිළිවෙළ).
02
ද්විතීයික ව්‍යූහය (Secondary Structure): පොලිපෙප්ටයිඩ පිටකොන්දේ (R කාණ්ඩ අතර නොවේ!) C=O සහ N-H කාණ්ඩ අතර ක්‍රමවත් දුරකින් ඇතිවන හයිඩ්‍රජන් බන්ධන නිසා දාමය දඟර ගැසීම හෝ නැමීමයි. ප්‍රධාන ආකාර 2කි: (i) α-හෙලික්සය (Alpha helix — උදා: හිසකෙස්වල කෙරටින්) සහ (ii) β-රැලි තලය (Beta pleated sheet — උදා: මකුළු සේදවල ෆයිබ්‍රොයින්).
03
තෘතීයික ව්‍යූහය (Tertiary Structure): ඇමයිනෝ අම්ලවල R පාර්ශ්ව දාම අතර ඇතිවන අන්තර්ක්‍රියා නිසා තනි පොලිපෙප්ටයිඩ දාමයක් නිශ්චිත ත්‍රිමාණ ගෝලීය හැඩයකට නැවීමයි. සහභාගී වන බන්ධන 4: හයිඩ්‍රජන් බන්ධන, අයනික බන්ධන, ජලභීතික හා වැන් ඩර් වාල්ස් අන්තර්ක්‍රියා සහ සිස්ටීන් ඇමයිනෝ අම්ල දෙකක -SH අතර ඇතිවන ශක්තිමත් සහසංයුජ ඩයිසල්ෆයිඩ් පාලම් (-S-S-). (උදා: මයෝග්ලොබින්, බොහෝ එන්සයිම).
04
චතුර්ථක ව්‍යූහය (Quaternary Structure): පොලිපෙප්ටයිඩ උපඒකක දෙකක් හෝ වැඩි ගණනක් එකතු වී තනි ක්‍රියාකාරී ප්‍රෝටීන අණුවක් සෑදීමයි. (උදා: පොලිපෙප්ටයිඩ දාම 3කින් හැදුණු තන්තුමය කොලැජන් / Collagen සහ α දාම 2ක් හා β දාම 2ක් ඇතුළු දාම 4කින් හා හීම් කාණ්ඩ 4කින් සැදුණු ගෝලීය හිමොග්ලොබින් / Haemoglobin).

ප්‍රෝටීන දුස්ස්වභාවීකරණය (Denaturation): අධික උෂ්ණත්වය, අන්ත pH අගයන් (ප්‍රබල අම්ල/භෂ්ම), අධික ලවණ සාන්ද්‍රණ, බැර ලෝහ අයන හෝ කාබනික ද්‍රාවක නිසා ප්‍රෝටීනයක ද්විතීයික/තෘතීයික/චතුර්ථක ව්‍යූහ පවත්වා ගන්නා දුර්වල H-බන්ධන, අයනික බන්ධන හා ඩයිසල්ෆයිඩ් බන්ධන බිඳ වැටී (පෙප්ටයිඩ බන්ධන / ප්‍රාථමික ව්‍යූහය බිඳෙන්නේ නැත!) ත්‍රිමාණ හැඩය වෙනස් වීමෙන් ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාකාරිත්වය නැති වී යාමයි (උදා: බිත්තරයක් තැම්බීමේදී ඇල්බියුමින් කැටි ගැසීම, තද උණ ගත් විට එන්සයිම අක්‍රිය වීම).

ප්‍රෝටීනවල ප්‍රධාන කෘත්‍ය 7 (NIE 2.1.3 — උදාහරණ සහිතව කටපාඩම් කරගන්න!):

  • 1. උත්ප්‍රේරක (Catalytic): පෙප්සින්, ඇමයිලේස්, DNA පොලිමරේස් වැනි එන්සයිම.
  • 2. ව්‍යූහමය (Structural): සමේ හා කණ්ඩරාවල කොලැජන්, හිසකෙස්/නියපොතු/පිහාටුවල කෙරටින්, ධමනි බිත්තිවල ඉලාස්ටින්.
  • 3. සංචිත (Storage): බිත්තර සුදු මදයේ ඕවල්බියුමින් (Ovalbumin), කිරිවල කේසීන් (Casein), ශාක බීජවල සංචිත ප්‍රෝටීන.
  • 4. පරිවහන (Transport): රුධිරයේ O2 ගෙන යන හිමොග්ලොබින්, පේශිවල මයෝග්ලොබින්, ප්ලාස්ම පටලයේ වාහක/නාලිකා ප්‍රෝටීන, රුධිරයේ මේද අම්ල ගෙන යන සීරම් ඇල්බියුමින්.
  • 5. හෝමෝන / සමායෝජන (Hormonal): රුධිර ග්ලූකෝස් යාමනය කරන ඉන්සියුලින් සහ ග්ලූකගන්.
  • 6. සංකෝචක හා චාලක (Contractile & Motor): පේශි සංකෝචනය කරන ඇක්ටින් (Actin) සහ මයෝසින් (Myosin), පක්ෂ්ම/කශිකාවල ඩයිනීන්.
  • 7. ආරක්ෂක (Defensive): විෂබීජ උදාසීන කරන ප්‍රතිදේහ / ඉමියුනොග්ලොබියුලින් (Immunoglobulins).

4. න්‍යෂ්ටික අම්ල (DNA හා RNA) සහ ATP / NAD+ / FAD

න්‍යෂ්ටික අම්ල හැදිලා තියෙන්නේ C, H, O, N සහ P (පොස්ෆරස්) වලින්. එහි තැනුම් ඒකකය වන්නේ නියුක්ලියෝටයිඩයයි (Nucleotide). විභාගයේදී නිතර පටලවන පද 3ක් මෙන්න:

  • නියුක්ලියෝසයිඩය (Nucleoside) = පෙන්ටෝස සීනි අණුවක් + නයිට්‍රජනීය භෂ්මයක් (පොස්ෆේට් කාණ්ඩයක් නැත!).
  • නියුක්ලියෝටයිඩය (Nucleotide) = පෙන්ටෝස සීනි + නයිට්‍රජනීය භෂ්මය + පොස්ෆේට් කාණ්ඩය.
    • නයිට්‍රජනීය භෂ්ම කාණ්ඩ 2කි: ද්විත්ව වළලු සහිත පියුරීන (Purines — ඇඩිනීන් A සහ ගුවැනීන් G) සහ තනි වළල්ලක් සහිත පිරිමිඩීන (Pyrimidines — සයිටොසීන් C, තයිමීන් T, යුරැසිල් U).
  • පොලිනියුක්ලියෝටයිඩය (Polynucleotide): යාබද නියුක්ලියෝටයිඩ දෙකක සීනි සහ පොස්ෆේට් කාණ්ඩ අතර පොස්ෆොඩයිඑස්ටර බන්ධන (Phosphodiester bonds) මගින් 5' → 3' දිශාවට සෑදෙන සීනි-පොස්ෆේට් පිටකොන්ද සහිත රේඛීය දාමයයි.
ලක්ෂණය DNA (ඩිඔක්සිරයිබොනියුක්ලෙයික් අම්ලය) RNA (රයිබොනියුක්ලෙයික් අම්ලය)
පෙන්ටෝස සීනි වර්ගය ඩිඔක්සිරයිබෝස් (C5H10O4) රයිබෝස් (C5H10O5)
නයිට්‍රජනීය භෂ්ම 4 ඇඩිනීන් (A), ගුවැනීන් (G), සයිටොසීන් (C), තයිමීන් (T) ඇඩිනීන් (A), ගුවැනීන් (G), සයිටොසීන් (C), යුරැසිල් (U)
ව්‍යූහය (වොට්සන්-ක්‍රික් ආකෘතිය) ප්‍රතිසමාන්තර (5'→3' සහ 3'→5') පොලිනියුක්ලියෝටයිඩ දාම 2ක ද්විත්ව හෙලික්සයකි (A=T H-බන්ධන 2, G≡C H-බන්ධන 3). සාමාන්‍යයෙන් තනි පොලිනියුක්ලියෝටයිඩ දාමයකි (tRNA හා rRNA තුළ අනුපූරක ප්‍රදේශ නැමී H-බන්ධන සෑදිය හැක).
ප්‍රධාන කෘත්‍යය ප්‍රවේණික තොරතුරු ගබඩා කිරීම, ස්වයං-ප්‍රතිවලිතය හා පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්‍රේෂණය. ප්‍රෝටීන සංශ්ලේෂණය: mRNA (පණිවුඩය ගෙන යාම), tRNA (ඇමයිනෝ අම්ල රැගෙන ඒම), rRNA (රයිබොසෝම තැනීම හා පෙප්ටයිඩ බන්ධන උත්ප්‍රේරණය).

අනෙකුත් වැදගත් නියුක්ලියෝටයිඩ ව්‍යුත්පන්න: ATP / ADP (සර්වත්‍ර ශක්ති හුවමාරු ඒකකය), NAD+ සහ FAD (සෛලීය ශ්වසනයේ ඉලෙක්ට්‍රෝන හා හයිඩ්‍රජන් වාහක සහඑන්සයිම) සහ NADP+ (ප්‍රභාසංශ්ලේෂණයේ ඉලෙක්ට්‍රෝන වාහකයා — NADPH සාදයි).

5. 🧪 ප්‍රායෝගික පරීක්ෂණ අංක 01 — ආහාර පරීක්ෂා 5 (NIE Practical Manual)

II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත ප්‍රශ්නවලදී මේ පරීක්ෂා 5හි ප්‍රතික්‍රියක, පියවර සහ නිවැරදි වර්ණ විපර්යාසය අකුරටම අහනවා:

හඳුනාගන්නා සංයෝගය පරීක්ෂණය හා NIE නිල පියවර ධනාත්මක නිරීක්ෂණය (වර්ණ විපර්යාසය)
1. ඔක්සිහාරක සීනි (ග්ලූකෝස්, ෆ්රක්ටෝස්, මෝල්ටෝස්, ලැක්ටෝස්) බෙනඩික්ට් පරීක්ෂාව: සීනි ද්‍රාවණයට සමාන පරිමාවක් බෙනඩික්ට් ද්‍රාවණය එක් කර ජල තාපකයක රත් කරන්න. නිල් → කොළ → කහ → තැඹිලි → ගඩොල් රතු අවක්ෂේපය (Cu2O).
2. නිර්ඔක්සිහාරක සීනි (සුක්‍රෝස්) සුක්‍රෝස් 2 cm3 ට තනුක HCl 1 cm3 දමා මිනිත්තුවක් නටවා (ජලවිච්ඡේදනය), සිසිල් කර NaHCO3 වලින් උදාසීන කර (pH පත්‍රයෙන් පරීක්ෂා කර) බෙනඩික්ට් ද්‍රාවණය දමා රත් කරන්න. ආරම්භක බෙනඩික්ට් පරීක්ෂාව ඍණ වන අතර, අම්ල ජලවිච්ඡේදනය හා උදාසීන කිරීමෙන් පසු ගඩොල් රතු අවක්ෂේපය ලැබේ.
3. පිෂ්ටය (Starch) අයඩින් පරීක්ෂාව: 1% පිෂ්ට ද්‍රාවණය 2 cm3 කට I2/KI ද්‍රාවණ බින්දු කිහිපයක් එක් කරන්න. දුඹුරු-කහ පැහැයේ සිට තද නිල්-කළු පැහැය (Blue-black).
4. ප්‍රෝටීන (Proteins) බයියුරෙට් පරීක්ෂාව: ප්‍රෝටීන ද්‍රාවණය 2 cm3 කට සමාන පරිමාවක් 5% KOH (හෝ NaOH) දමා, 1% CuSO4 බින්දු දෙකක් මිශ්‍ර කරන්න (රත් කිරීම අනවශ්‍යයි!). දම් පැහැය (Purple / Violet) ඇති වේ.
5. ලිපිඩ / තෙල් (Lipids) සුඩාන් III පරීක්ෂාව: නළයක ජලය 2 cm3 හා තෙල් 2 cm3 ගෙන සුඩාන් III බින්දු කිහිපයක් දමා හොඳින් කලතා තබන්න. ජල ස්තරය මත රතු පැහැ ගැන්වුණු තෙල් ගෝලිකා / රතු තෙල් ස්තරයක් වෙන් වී පෙනේ.
🧬 ඒකකය 02.2 — මහා අණු 4 හා බන්ධන මතක සිතියම
කාබෝහයිඩ්‍රේට → ග්ලයිකොසිඩික් බන්ධන මොනො/ඩයි/පොලිසැකරයිඩ • සුක්‍රෝස් පමණක් නිර්ඔක්සිහාරක ඩයිසැකරයිඩයයි • කයිටීන් = ග්ලූකොසැමීන් (N අඩංගුයි).
ලිපිඩ → එස්ටර බන්ධන බහුඅවයවික නොවේ! • ට්‍රයිග්ලිසරයිඩ (ශක්ති සංචිත/තාප පරිවාරක), පොස්ෆොලිපිඩ (පටල), ස්ටෙරොයිඩ (කොලෙස්ටරෝල්/හෝමෝන).
ප්‍රෝටීන → පෙප්ටයිඩ බන්ධන ව්‍යූහ 4 (1°, 2° α/β, 3° R-කාණ්ඩ බන්ධන, 4° හිමොග්ලොබින්/කොලැජන්) • තාපය/pH මගින් දුස්ස්වභාවීකරණය.
න්‍යෂ්ටික අම්ල → පොස්ෆොඩයිඑස්ටර DNA (ඩිඔක්සිරයිබෝස්, A-T, G-C, ද්විත්ව හෙලික්සය) vs RNA (රයිබෝස්, A-U, G-C, mRNA/tRNA/rRNA).
✅ පාඩම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න: (1) සුක්‍රෝස් පරීක්ෂාවේදී තනුක HCl දමා රත් කළාට පසු බෙනඩික්ට් ද්‍රාවණය දැමීමට පෙර NaHCO3 එකතු කරන්නේ ඇයි? (ඉඟිය: බෙනඩික්ට් ප්‍රතික්‍රියාව සිදුවන්නේ ක්ෂාරීය මාධ්‍යයකදී පමණක් බැවින් අම්ලය උදාසීන කිරීමට!) (2) දැන් දකුණු පස තියෙන MCQ 8 කරලා 8/8 ගන්න!