මානව පෝෂණය, ආහාර ජීර්ණ පද්ධතිය, අවශෝෂණය සහ හෝමෝන යාමනය
සත්ත්වසදෘශ පෝෂණයේ පියවර 5 හා භෝජන යන්ත්රණවල සිට මුඛ කුහරය, ආමාශය, ක්ෂුද්රාන්ත්රය, අක්මාව හා අග්න්යාශය දක්වා සම්පූර්ණ රසායනික ජීර්ණය, අංගුලිකා මගින් පෝෂක හා කයිලොමයික්රෝන අවශෝෂණය, Gastrin/Secretin/CCK හෝමෝන යාමනය, විටමින්-ඛනිජ වගුව, BMR හා ශක්ති අයවැය (C = M + U + F + P) සහ ගැස්ට්රයිටිස් (H. pylori) / Endoscopy වෛද්ය වැදගත්කම ඉගෙන ගනිමු.
හිතලා බලන්න — ඔයා උදේට කාපු බත් පිඟානේ තිබුණු පිෂ්ඨය, පරිප්පුවල තිබුණු ප්රෝටීන සහ පොල්වල තිබුණු මේදය පැය කිහිපයකින් ඔයාගේ මොළයේ සෛලවලටයි, හෘද පේශිවලටයි ශක්තිය දෙන අණු බවට පත් වෙන්නේ කොහොමද? ඒ සම්පූර්ණ ජෛව රසායනික කර්මාන්ත ශාලාව තමයි අද අපි ඉගෙනගන්න මානව පෝෂණය සහ ආහාර ජීර්ණ පද්ධතිය (NIE 5.2.1 හා 5.2.2)!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට Endoscopy සහ H. pylori දැනුම ඔයාට ඕන වෙන්නේ ඇයි?
ශ්රී ලංකාවේ බාහිර රෝගී අංශයකට (OPD) දවසකට එන රෝගීන්ගෙන් විශාල පිරිසක් එන්නේ "බඩ දැවිල්ල" නැත්නම් ගැස්ට්රයිටිස් (Gastritis) කියාගෙනයි. ඉස්සර මිනිස්සු හිතුවේ මේකට හේතුව මිරිස් කෑමයි, වෙලාවට කෑම නොගැනීමයි විතරයි කියලා. හැබැයි අද ඔයා වෛද්යවරයෙක් විදිහට කැමරාවක් සහිත නම්යශීලී නළයක් මුඛයෙන් යවලා කරන එන්ඩොස්කොපි (Upper GI Endoscopy) පරීක්ෂාවෙන් ආමාශ බිත්තියේ තුවාල (Peptic Ulcers) සජීවීවම බලනවා විතරක් නෙමෙයි, ආමාශයේ ප්රබල HCl අම්ලය දරාගෙන ජීවත් වෙන Helicobacter pylori බැක්ටීරියාව හඳුනාගෙන ප්රතිජීවක මගින් රෝගියාව සම්පූර්ණයෙන්ම සුවපත් කරනවා!
1. සත්ත්ව පෝෂණ ක්රම, භෝජන යන්ත්රණ 4 සහ සහජීවනය (NIE 5.2.1)
සියලුම සත්ත්වයෝ විෂමපෝෂීන් (Heterotrophs) — ඒ කියන්නේ තමන්ටම කාබනික ආහාර හදාගන්න බැරි නිසා වෙනත් ජීවීන්ගෙන් ආහාර ලබාගන්නවා. බොහෝ සතුන් පෙන්වන්නේ සත්ත්වසදෘශ පෝෂණය (Holozoic nutrition) වන අතර එහි අනුපිළිවෙළින් ප්රධාන අදියර 5ක් තියෙනවා:
- අධිග්රහණය (Ingestion): ආහාර මාර්ගයට ආහාර ඇතුළු කරගැනීම (බුදීම).
- ජීර්ණය (Digestion): විශාල ආහාර අණු ප්ලාස්ම පටලය හරහා සෛල තුළට ඇතුළු විය හැකි කුඩා අණු බවට බිඳ දැමීම — යාන්ත්රික ජීර්ණය (දත්/පේශි මගින් කුඩා කැබලි කර පෘෂ්ඨික ක්ෂේත්රඵලය වැඩි කිරීම) සහ රසායනික ජීර්ණය (එන්සයිම මගින් බන්ධන ජලවිච්ඡේදනය) ලෙස ආකාර දෙකකි.
- අවශෝෂණය (Absorption): ජීර්ණ ඵල (සරල සීනි, ඇමයිනෝ අම්ල ආදිය) දේහ සෛල/රුධිරය තුළට උරාගැනීම.
- ස්වීකරණය (Assimilation): අවශෝෂණය කළ පෝෂක ශරීරයේ විවිධ කෘත්ය හා සංශ්ලේෂණ සඳහා ප්රයෝජනයට ගැනීම.
- පහ කිරීම / බැහැර කිරීම (Elimination): ජීර්ණය නොවූ ද්රව්ය ආහාර මාර්ගයෙන් ඉවත් කිරීම. (මතක තියාගන්න: මල පහ කිරීම බහිස්ස්රාවයක් නෙමෙයි!)
සතුන් ආහාර ලබාගන්නා භෝජන යන්ත්රණ 4 සහ සහජීවන ආකාර 3 MCQ වලට අනිවාර්යයි:
- භෝජන යන්ත්රණ 4: (1) පෙරා බුදින්නෝ (Filter feeders) — ජලයේ අවලම්බිත ආහාර පෙරා ගනී (උදා: බැලීන් තල්මසා, ජලක්ලෝම පක්ෂ්ම භාවිත කරන කාවටියන් හා මට්ටියන්); (2) තරල බුදින්නෝ (Fluid feeders) — ධාරකයාගෙන් පෝෂක සරු තරල උරා බොයි (උදා: මදුරුවා, ප්ලෝයම යුෂ උරන කූඩිත්තා/Aphid, මීමැස්සා, ගුමන කුරුල්ලා); (3) උපස්තර බුදින්නෝ (Substrate feeders) — ආහාර ප්රභවය මත හෝ ඒ තුළ සිටිමින් ආහාර කමින් ගමන් කරයි (උදා: කොළ කන දළඹුවා / Leaf miner caterpillar, මළකුණු තුළ සිටින ඉහඳ පණුවා / Maggots); (4) තොග බුදින්නෝ (Bulk feeders) — විශාල ආහාර කොටස් දත්, හනු, නඛර හෝ විෂ දළ ආධාරයෙන් ගිල දමයි (උදා: මිනිසා ඇතුළු බොහෝ සතුන්).
- සහජීවනය (Symbiosis — වෙනස් විශේෂ 2ක් සමීපව ජීවත් වීම): (1) අන්යෝන්යාධාරය (Mutualism — +/+): දෙදෙනාටම වාසි ලැබේ (උදා: මිනිසා හා විටමින් K නිපදවන ආන්ත්රික බැක්ටීරියා; රෝමාන්ථකයන්/වේයන් හා සෙලියුලෝස් ජීර්ණ ක්ෂුද්රජීවීන්); (2) පරපෝෂිතාව (Parasitism — +/−): පරපෝෂිතයාට වාසි, ධාරකයාට හානි (උදා: මිනිසා හා පටිපණුවා, උකුණා, මැලේරියා පරපෝෂිත Plasmodium); (3) සහභෝජීත්වය (Commensalism — +/0): එක් අයෙකුට වාසි, අනෙකාට බලපෑමක් නැත (උදා: ගවයා සහ කොකා, තල්මසා සහ බෙලි ඇණයා / Barnacle).
2. මුඛ කුහරයේ සිට මහා අන්ත්රය දක්වා ආහාර ජීර්ණය (NIE 5.2.2)
දැන් අපි ඔයා ගිලින ආහාර ගුලියත් එක්ක ආහාර මාර්ගය දිගේ පියවරෙන් පියවර ගමන් කරමු!
- ශ්ලේෂ්මල සෛල: ආමාශ ආස්තරණය ආරක්ෂා කිරීමට ශ්ලේෂ්මල ස්රාවය කරයි.
- ප්රධාන සෛල (Chief cells): අක්රිය පෙප්සිනෝජන් එන්සයිමය ස්රාවය කරයි.
- පාර්ශ්වික සෛල (Parietal cells): H+ අයන සහ Cl- අයන වෙන වෙනම ආමාශ කුහරයට ස්රාවය කර HCl සාදයි!
- අග්න්යාශය: බහිරාසර්ග බදරිකා (Acini) මගින් භාෂ්මික අග්න්යාශයික යුෂත්, අන්තරාසර්ග ලැන්ගහැන් දීපිකා මගින් ඉන්සියුලින් හා ග්ලූකගන් හෝමෝනත් ස්රාවය කරයි.
- අක්මාව (විශාලතම ග්රන්ථිය — ඛණ්ඩිකා 4): කෘත්යමය ඒකකය ෂඩස්රාකාර අනුඛණ්ඩිකාවයි. මධ්ය ශිරාව වටා අරීයව විහිදෙන හෙපැටොසයිට ස්ථම්භ අතර කෝටරාභ (Sinusoids — කුප්ෆර් මහා භක්ෂාණු සහිත) ඇති අතර, ෂඩස්ර කෝණවල යාකෘතික ධමනි ශාඛාව, යාකෘතික ප්රතිහාර ශිරා ශාඛාව හා පිත්ත ප්රනාලය පිහිටයි. අක්මාව නිපදවන පිත (Bile — එන්සයිම නැත!) පිත්තාශයේ ගබඩා වී ග්රහණියේදී පිත් ලවණ මගින් මේද තෛලෝදකරණය (Emulsification) කරයි; තවද ග්ලූකෝස්-ග්ලයිකෝජන් යාමනය, විෂහරණය, තාප ජනනය සහ විටමින් A, D, E, K, B12 හා Fe, Cu ගබඩා කිරීම සිදු කරයි.
- කාබෝහයිඩ්රේට: පොලිසැකරයිඩ → (අග්න්යාශයික ඇමයිලේස්) → ඩයිසැකරයිඩ → (ආන්ත්රික ඩයිසැකරයිඩේස) → මොනොසැකරයිඩ.
- ප්රෝටීන: කුඩා පොලිපෙප්ටයිඩ → (ට්රිප්සින් හා කයිමොට්රිප්සින්) → වඩාත් කුඩා පොලිපෙප්ටයිඩ → (අග්න්යාශයික කාබොක්සිපෙප්ටිඩේස්) → කුඩා පෙප්ටයිඩ + ඇමයිනෝ අම්ල → (ආන්ත්රික ඩයිපෙප්ටිඩේස, කාබොක්සිපෙප්ටිඩේස, ඇමයිනොපෙප්ටිඩේස) → ඇමයිනෝ අම්ල.
- මේද (ට්රයිග්ලිසරයිඩ): පිත් ලවණ මගින් තෛලෝදකරණය → (අග්න්යාශයික හා ආන්ත්රික ලයිපේස්) → මේද අම්ල + ග්ලිසරෝල් + මොනොග්ලිසරයිඩ.
- නියුක්ලික් අම්ල: DNA හා RNA → (අග්න්යාශයික නියුක්ලියේස්) → නියුක්ලියෝටයිඩ → (නියුක්ලියෝටයිඩේස, නියුක්ලියෝසයිඩේස, පොස්ෆටේස) → නයිට්රජනීය භස්ම + පෙන්ටෝස් සීනි + පොස්ෆේට්.
9 L ජලයෙන් (ආහාර/පාන 2 L + ජීර්ණ යුෂ 7 L) වැඩි කොටස ආස්රැතියෙන් උරාගන්නා අතර, මහා අන්ත්රයේදී ඉතිරි ජලය අවශෝෂණය සහ බැක්ටීරියා මගින් විටමින් K, B සංකීර්ණය හා ෆෝලික් අම්ලය නිපදවීම සිදු වේ.
3. අත්යවශ්ය පෝෂක, විටමින් හා ඛනිජ ඌනතා වගුව
සමබල ආහාරයක සංඝටක 7කි: කාබෝහයිඩ්රේට, ප්රෝටීන, ලිපිඩ, විටමින්, ඛනිජ, ජලය සහ ආහාරමය තන්තු (මලබද්ධය හා මහාන්ත්ර පිළිකා වළක්වයි). ප්රෝටීන සෑදීමට අවශ්ය ඇමයිනෝ අම්ල 20න් 8ක් වැඩිහිටි ශරීරය තුළ සංශ්ලේෂණය කළ නොහැකි "අත්යවශ්ය ඇමයිනෝ අම්ල" (උදා: ලියුසීන්, මෙතියොනීන්, ලයිසීන් — ශාක ප්රෝටීනවල මින් කිහිපයක් අඩු නිසා නිර්මාංශ අය විවිධ ශාක ප්රභව මිශ්ර කර ගත යුතුයි). විභාගයට වැදගත්ම විටමින් හා ඛනිජ ඌනතා සාරාංශය මෙන්න:
| විටමින් / ඛනිජය | ප්රධාන කෘත්යය හා විශේෂත්වය | ප්රධාන ඌනතා ලක්ෂණ (NIE සම්පත් පොත) |
|---|---|---|
| විටමින් A (රෙටිනෝල්) [මේද ද්රාවී] | ඇසේ දෘෂ්ටි වර්ණක සෑදීම, අපිච්ඡද පටක නඩත්තුව හා ප්රතිශක්තිය. | අන්ධභාවය (රාත්රී අන්ධතාව), සමේ ආබාධ, ප්රතිශක්තිය දුබල වීම. |
| විටමින් D [මේද ද්රාවී] | Ca2+ සහ පොස්ෆරස් අවශෝෂණයට ආධාර කිරීම. | ළමුන්ගේ රිකට්සියාව (අස්ථි විරූප වීම), වැඩිහිටියන්ගේ අස්ථි මෘදු වීම. |
| විටමින් E සහ K [මේද ද්රාවී] | E = ප්රතිඔක්සිකාරකයකි; K = රුධිර කැටි ගැසීමේ සාධක සෑදීම. | E = ස්නායු පද්ධති පරිහානිය; K = රුධිර කැටි ගැසීම දුබල වීම (ප්රමාද වීම). |
| විටමින් B සංකීර්ණය [ජල ද්රාවී] | FAD, NAD+ සහඑන්සයිම සංඝටක, රතු රුධිරාණු නිපදවීම. | B1 = බෙරි-බෙරි; B2 = මුඛය දෙපස වණ; B3 = පෙලග්රා; B9/B12 = රක්තහීනතාව. |
| විටමින් C (ඇස්කෝබික් අම්ලය) | ප්රතිඔක්සිකාරකයකි; කොලැජන් සංශ්ලේෂණයට අත්යවශ්ය වේ. | ශීතාද රෝගය (Scurvy) — විදුරුමස්/සම පරිහානිය, තුවාල සුවවීම පමා වීම. |
| Ca, Fe, I සහ F (ඛනිජ) | Ca = අස්ථි/කැටි ගැසීම; Fe = හිමොග්ලොබින්; I = තයිරොක්සින්; F = දත්. | Ca = අස්ථි දුර්වල වීම; Fe = රක්තහීනතාව; I = ගලගණ්ඩය; F = දත් දිරායාම. |
4. BMR, ශක්ති අයවැය සහ ආහාර මාර්ග ආබාධ (Mind Map)
විවේකීව, පශ්චාත්-අවශෝෂණ අවධියේදී (අවම වශයෙන් පැය 12ක් නිරාහාරව), ආතතියකින් තොර පහසු උෂ්ණත්ව පරාසයකදී ජීවිතය පවත්වා ගැනීමට වැය වන අවම පරිවෘත්තීය වේගය මූලික පරිවෘත්තීය වේගය (BMR) ලෙස හැඳින්වෙනවා (වැඩුණු පුරුෂයෙකුගේ දිනකට 1,600 – 1,800 kcal සහ ස්ත්රියකගේ 1,300 – 1,500 kcal; දේහ ප්රමාණය කුඩා වන විට ඒකක දේහ බරකට BMR වැඩියි!). සත්ත්වයෙකුගේ ශක්ති අයවැය (Energy Budget) දැක්වෙන නිල සමීකරණය C = M + U + F + P (C = ආහාරයේ ශක්තිය, M = පරිවෘත්තියට වැය වූ ශක්තිය, U = මූත්ර හානිය, F = මල හානිය, P = වර්ධනය හා ප්රජනනය සඳහා නිෂ්පාදන ශක්තිය). දේහ ස්කන්ධ දර්ශකය BMI = ස්කන්ධය (kg) / උස2 (m2) අනුව WHO නිර්ණායක යටතේ BMI < 18.5 දුෂ්පෝෂණය / මන්දපෝෂණය ලෙසත්, BMI > 30.0 ස්ථූලතාව ලෙසත් සලකනවා.