🎬 DP වීඩියෝ
06.1 • විනාඩි 17 ක කියවීමක්

මෙන්ඩලීය ප්‍රවේණිය, පෙළපත් සටහන් සහ මෙන්ඩල් නොවන ප්‍රවේණි රටා

Mendelian Genetics, Pedigree Analysis & Non-Mendelian Inheritance Patterns
විෂය නිර්දේශ කෙටි සාරාංශය

ග්‍රෙගර් මෙන්ඩල් ගෙවතු මෑ (Pisum sativum) ශාකය යොදාගෙන හොයාගත්ත ප්‍රවේණි නියම දෙකේ ඉඳන්, පරීක්ෂා මුහුම්, පවුල් පෙළවැල් සටහන් විශ්ලේෂණය, අසම්පූර්ණ ප්‍රමුඛතාව, ABO රුධිර ගණ, අභිභවනය (Epistasis), බහුජාන ප්‍රවේණිය, බහුකාර්යතාව සහ හිමෝෆීලියාව/වර්ණාන්ධතාව වගේ ලිංග ප්‍රතිබද්ධ රෝග දක්වා හැම දෙයක්ම වෛද්‍යවරයෙක් ඔයා ළඟ ඉඳන් කියලා දෙන විදිහට ඉගෙන ගමු.

මෙන්ඩලීය මුහුම්, ABO බහුඇලීලතාව සහ ලිංග ප්‍රතිබද්ධ පෙළවැල් විශ්ලේෂණය (NIE 6.1.1 – 6.1.3) Click to Zoom • F₂ රූපානුදර්ශ අනුපාත වෙනස් වන ආකාරය එක බැල්මකින් සංසන්දනය කරන්න 1. ඒකාංග මුහුම (Tt × Tt) T (50%) t (50%) T t TT (උස) Tt (උස) Tt (උස) tt (මිටි) රූපානුදර්ශය = 3 : 1 | ප්‍රවේණිදර්ශය = 1:2:1 ද්විඅංග F₂ = 9 : 3 : 3 : 1 (පරීක්ෂා = 1:1:1:1) 2. මෙන්ඩල් නොවන F₂ අනුපාත අසම්පූර්ණ ප්‍රමුඛතාව (Mirabilis jalapa) රතු (CᴿCᴿ) 1 : රෝස (CᴿCᵂ) 2 : සුදු (CᵂCᵂ) 1 සහප්‍රමුඛතාව + බහුඇලීල (ABO රුධිර ගණ) Iᴬ = Iᴮ > i • AB ගණයේදී A හා B දෙකම ප්‍රකාශ වේ ප්‍රමුඛ අභිභවනය (කුකුළු පිහාටු) → 13 : 3 සුදු පිහාටු 13 : වර්ණවත් පිහාටු 3 (I ජානය C යටපත් කරයි) නිලීන අභිභවනය (Lathyrus පුෂ්ප) → 9 : 7 දම් 9 (C_P_) : සුදු 7 (cc හෝ pp සමයෝගී වූ විට සුදු) 3. X-ප්‍රතිබද්ධ පෙළවැල් සටහන XᴴY (නිරෝගී) XᴴXʰ (වාහක මව) XʰY (රෝගී පුතා) XᴴXʰ (වාහක දුව) XᴴY (නිරෝගී) පියාගෙන් පුතාට X-ප්‍රතිබද්ධ රෝග නොයයි! පෙළවැල් සංකේත: □ = පිරිමි • ○ = ගැහැනු • අඳුරු කළ හැඩය = රෝගී / ලක්ෂණය පෙන්වන අය • හරස් රේඛාව = විවාහය පරීක්ෂා මුහුම (Test Cross): නොදන්නා ප්‍රමුඛ රූපානුදර්ශයක් × සමයෝගී නිලීන (tt හෝ ttrr) සමඟ මුහුම් කර ප්‍රවේණිදර්ශය සෙවීම
රූප සටහන: මෙන්ඩලීය ප්‍රවේණිය, පෙළපත් සටහන් සහ මෙන්ඩල් නොවන ප්‍රවේණි රටා (විශාල කර බැලීමට රූපය මත ක්ලික් කරන්න)

ආයුබෝවන්! 13 ශ්‍රේණියේ A/L Biology වල තියෙන රසවත්ම, ලකුණු ගන්න ලේසිම ඒකකය තමයි 06 වන ඒකකය — ප්‍රවේණිය (Genetics)! ගොඩක් ළමයි ප්‍රවේණිය ගණන් දැක්ක ගමන් පොඩ්ඩක් කලබල වෙනවා — "අනේ මේ අනුපාත ඔක්කොම කොහොමද මතක තියාගන්නේ?" කියලා. හැබැයි විශ්වාස කරන්න, ප්‍රවේණිය කියන්නේ කටපාඩම් කරන පාඩමක් නෙමෙයි; හරියට චෙස් ක්‍රීඩාවක් වගේ තර්කයෙන් විසඳලා ලකුණු 100%ක්ම සාක්කුවට දාගන්න පුළුවන් සුපිරිම පාඩමක්!

අද අපි මේ පළමු කොටසින් (නිපුණතා මට්ටම් 6.1.1, 6.1.2 සහ 6.1.3) ග්‍රෙගර් මෙන්ඩල්ගේ පරීක්ෂණවල ඉඳන් පවුල් පෙළවැල් සටහන් (Pedigrees) සහ මෙන්ඩල්ගේ නියමවලින් පිට පනින සුවිශේෂී ප්‍රවේණි රටා ඔක්කොම පියවරෙන් පියවර, කතා කරන සිංහලෙන් තේරුම් ගමු.

🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු විදිහට ඔයාට ප්‍රවේණිය හා ප්‍රවේණික උපදේශනය (Genetic Counseling) ඕන වෙන්නේ ඇයි?

පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්න — අපේ ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුණෑගල, අනුරාධපුරය, බදුල්ල වගේ ප්‍රදේශවල තැලසීමියාව (Thalassemia) කියන අලිංග වර්ණදේහ නිලීන රුධිර රෝගය හරිම සුලභයි. මතුපිටින් හොඳටම නිරෝගී වගේ පේන තැලසීමියා වාහක (Carrier — Tt) තරුණයෙකුයි තරුණියකුයි විවාහ වුණොත්, එයාලට ලැබෙන හැම දරුවෙකුටම ජීවිත කාලය පුරාම මාසෙකට සැරයක් රුධිර පාරවිලයනය කරන්න වෙන දරුණු මහා තැලසීමියා (Thalassemia Major — tt) රෝගය වැළඳෙන්න 25%ක (1/4ක) සම්භාවිතාවක් තියෙනවා! දවසක ඔයා වෛද්‍යවරයෙක් විදිහට "ජාතික තැලසීමියා නිවාරණ කාඩ්පත" (රෝස කාඩ්පත / කොළ කාඩ්පත) පරීක්ෂා කරලා ප්‍රවේණික උපදේශනය (Genetic Counseling) දෙනකොටත්, හදිසි ශල්‍යකර්මයකදී ABO හා Rh රුධිර ගණ ගළපනකොටත්, හිමෝෆීලියා රෝගියෙකුගේ ලේ කැටි ගැසීම පාලනය කරනකොටත් කෙළින්ම පාවිච්චි කරන්නේ අද ඔයා ඉගෙනගන්න මේ පාඩමයි!

1. මෙන්ඩල්ගේ ගෙවතු මෑ (Pisum sativum) පරීක්ෂණ සහ මූලික පද මාලාව

ඔස්ට්‍රියානු පූජකවරයෙකු වුණු ග්‍රෙගර් මෙන්ඩල් (Gregor Mendel) 1860 ගණන්වලදී DNA ගැනවත්, වර්ණදේහ ගැනවත් ලෝකය දැනගන්න කලින් ගෙවතු මෑ (Pisum sativum) ශාක දහස් ගණනක් මුහුම් කරලා ප්‍රවේණි විද්‍යාවේ පදනම දැම්මා. විභාගයේ කෙටි ප්‍රශ්නවලදී නිතරම අහනවා "මෙන්ඩල් තම පරීක්ෂණ සඳහා Pisum sativum තෝරා ගැනීමට හේතු මොනවාද?" කියලා:

  • පැහැදිලිව වෙන් කර හඳුනාගත හැකි ප්‍රතිවිරුද්ධ ලක්ෂණ යුගල (Contrasting traits) ගණනාවක් පැවතීම (උදා: දම් හා සුදු පුෂ්ප, උස හා මිටි කඳ, රවුම් හා රැළි වැටුණු බීජ, කහ හා කොළ බීජ).
  • කෙටි ජීවන චක්‍රයක් තිබීම සහ එක් වරකට විශාල ප්‍රජනිත (බීජ) සංඛ්‍යාවක් ලබාගත හැකි වීම.
  • ස්වාභාවිකව ස්වපරාගණය (Self-pollination) සිදු කරන ද්විලිංගික පුෂ්ප දැරීම නිසා පහසුවෙන් නුමුහුම් පෙළ (True-breeding lines) පවත්වාගත හැකි වීමත්, අවශ්‍ය විට පරාගධානි ඉවත් කර (Emasculation) පහසුවෙන් කෘත්‍රිම පරපරාගණය කළ හැකි වීමත්.

ප්‍රවේණි ගැටලු හදන්න කලින් මේ නිල වචන 6 හරියටම වෙන් කරගමු: ජානය (Gene) කියන්නේ වර්ණදේහයක නිශ්චිත ස්ථානයක (පථයක / Locus) පිහිටි යම් ලක්ෂණයක් තීරණය කරන DNA ඛණ්ඩයයි. එම එකම ජානයේ විකල්ප ආකාරවලට අපි ඇලීල (Alleles — උදා: T සහ t) කියනවා. ඇලීල දෙකම සමාන නම් සමයෝගී (Homozygous — TT හෝ tt); අසමාන නම් විෂමයෝගී (Heterozygous — Tt). ජීවියා සතු ඇලීල සංයුතිය ප්‍රවේණිදර්ශය (Genotype) වන අතර බාහිරින් ප්‍රකාශ වන ලක්ෂණය රූපානුදර්ශය (Phenotype — උදා: උස ශාකය) ලෙස හඳුන්වනවා.

2. ඒකාංග මුහුම, ද්විඅංග මුහුම, පරීක්ෂා මුහුම සහ මෙන්ඩල්ගේ නියම 02

දැන් උඩ තියෙන රූප සටහනේ 1 වෙනි කොටුව දිහා බලන්න. නුමුහුම් උස (TT) සහ නුමුහුම් මිටි (tt) ගෙවතු මෑ ශාක මුහුම් කළාම (ඒකාංග මුහුම / Monohybrid cross), F1 පරම්පරාවේ සියලුම ශාක Tt විෂමයෝගී උස ශාක වෙනවා. F1 ශාක ස්වපරාගණය කළාම F2 පරම්පරාවේදී රූපානුදර්ශ අනුපාතය උස 3 : මිටි 1 ලෙසත්, ප්‍රවේණිදර්ශ අනුපාතය 1 TT : 2 Tt : 1 tt ලෙසත් ලැබෙනවා. ලක්ෂණ යුගල දෙකක් එකවර සලකන ද්විඅංග මුහුමකදී (Dihybrid cross — උදා: රවුම්-කහ RRYY × රැළි-කොළ rryy) F1 (RrYy) ස්වපරාගණයෙන් F2 හිදී සුප්‍රසිද්ධ 9 : 3 : 3 : 1 රූපානුදර්ශ අනුපාතය ලැබෙනවා!

📌 විභාග ලකුණු දීමේ පටිපාටියේ නිල නිර්වචන — මෙන්ඩල්ගේ නියම දෙක:
• මෙන්ඩල්ගේ පළමු නියමය (වියුක්ත වීම පිළිබඳ නියමය / Law of Segregation): සෑම ආවේණික ලක්ෂණයක්ම ඇලීල යුගලකින් නිර්ණය වන අතර, ජන්මාණු සෑදීමේදී (ඌනනයේදී) එම ඇලීල යුගල එකිනෙකින් වෙන් වී (වියුක්ත වී) සෑදෙන සෑම ජන්මාණුවකටම එක් ඇලීලයක් බැගින් පමණක් ලැබේ.
• මෙන්ඩල්ගේ දෙවන නියමය (ස්වාධීන සංරචනය පිළිබඳ නියමය / Law of Independent Assortment): ලක්ෂණ දෙකක් හෝ වැඩි ගණනක් සලකන විට, ජන්මාණු සෑදීමේදී එක් ලක්ෂණයක ඇලීල යුගල වෙන් වීම අනෙක් ලක්ෂණයේ ඇලීල යුගල වෙන් වීමෙන් ස්වාධීනව සිදු වේ (මෙය වලංගු වන්නේ අසමජාත වර්ණදේහ මත පිහිටි ප්‍රතිබද්ධ නොවූ ජාන සඳහා පමණි!).

පරීක්ෂා මුහුම (Test Cross) කියන්නේ මොකක්ද? හිතන්න ඔයා ළඟ උස ගෙවතු මෑ ගහක් තියෙනවා. මේක TT ද නැත්නම් Tt ද කියලා ඇහැට බලලා කියන්න බැහැනේ! එතකොට අපි කරන්නේ ඒ නොදන්නා ප්‍රමුඛ රූපානුදර්ශය සහිත ජීවියාව සමයෝගී නිලීන ජීවියෙකු (tt) සමඟ මුහුම් කරන එකයි. ජනිතයන් ඔක්කොම උස නම් මව් ශාකය TT; ජනිතයන් උස 1 : මිටි 1 ලෙස ලැබුණොත් මව් ශාකය Tt! ඒ වගේම ද්විඅංග විෂමයෝගියෙකුගේ (RrYy × rryy) පරීක්ෂා මුහුමෙන් 1 : 1 : 1 : 1 අනුපාතය ලැබෙනවා.

3. මානව මෙන්ඩලීය ලක්ෂණ සහ පෙළවැල් සටහන් (Pedigree Charts)

මිනිසුන්ගේ නොඇලුණු කන්පෙති (Free earlobe > ඇලුණු), දිව රෝල් කිරීමේ හැකියාව, නළලේ කෙස් මායිම ත්‍රිකෝණාකාර වීම (Widow's peak), කම්මුල් වළ ගැසීම සහ නැමුණු මහපටැඟිල්ල (Hitchhiker's thumb — සෘජු මහපටැඟිල්ල ප්‍රමුඛයි) සරල මෙන්ඩලීය ලක්ෂණවලට උදාහරණයි. මිනිසුන්ව පරීක්ෂණාගාරයේ කෘත්‍රිමව මුහුම් කරන්න බැරි නිසා පවුලක පරම්පරා කිහිපයක රෝග හෝ ලක්ෂණ උරුම වුණු හැටි අධ්‍යයනය කරන්න අපි පෙළවැල් සටහනක් (Pedigree chart) අඳිනවා (උදා: වික්ටෝරියා රැජිනගේ බ්‍රිතාන්‍ය රජ පවුලේ හිමෝෆීලියා පෙළවැල් සටහන).

01
පියවර 1 — පරම්පරාවක් මඟහැර යනවාද බලන්න (Skipping Generations): නිරෝගී දෙමාපියන් දෙදෙනෙකුට රෝගී දරුවෙක් ලැබී ඇත්නම්, එම ලක්ෂණය 100%ක්ම නිලීන (Recessive) ලක්ෂණයකි! (මන්ද දෙමාපියන් දෙදෙනාම වාහකයන් වී ඇත). සෑම පරම්පරාවකම රෝගී දරුවෙකුට අනිවාර්යයෙන්ම එක් රෝගී මවක් හෝ පියෙක් සිටී නම් එය බොහෝ විට ප්‍රමුඛ (Dominant) ලක්ෂණයකි.
02
පියවර 2 — අලිංග වර්ණදේහිකද (Autosomal) නැත්නම් X-ලිංග ප්‍රතිබද්ධද (X-linked) බලන්න: නිලීන ලක්ෂණයක් ගැහැනු හා පිරිමි දෙපාර්ශ්වයේම සමානව දකින්න ලැබේ නම් (සහ නිරෝගී පියෙකුට රෝගී දියණියක් සිටී නම්!) එය අලිංග වර්ණදේහ නිලීන (Autosomal Recessive — උදා: තැලසීමියාව, ඇල්බිනිසම්, දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව) වේ.
03
පියවර 3 — X-ලිංග ප්‍රතිබද්ධ නිලීන ලක්ෂණ හඳුනාගැනීම (Haemophilia / වර්ණාන්ධතාව): පිරිමින් අතර බහුලවම දක්නට ලැබේ (පිරිමින්ට තනි X වර්ණදේහයක් XhY පමණක් ඇති නිසා). වාහක මවගෙන් (XHXh) පුතුන්ට රෝගය යන අතර, කිසිවිටෙකත් පියාගෙන් පුතාට X-ප්‍රතිබද්ධ රෝග සම්ප්‍රේෂණය නොවේ (පියා පුතාට දෙන්නේ Y වර්ණදේහයයි!).

4. මෙන්ඩල්ගේ නියමවලින් අපගමනය වන ප්‍රවේණි රටා (NIE 6.1.3 සම්පූර්ණ වගුව)

මෙන්ඩල් හිතුවේ හැම ජානයකම එක ඇලීලයක් අනෙකට වඩා සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රමුඛයි කියලා. හැබැයි ස්වභාවධර්මයේ ඊට වඩා හරිම රසවත් රටා ගණනාවක් තියෙනවා! මේ වගුවෙන් ඒ සියල්ලම විභාගයට ඕන කරන නිල උදාහරණ සහ F2 අනුපාත එක්කම බලාගමු:

මෙන්ඩල් නොවන ප්‍රවේණි රටාව ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය (සරලව) NIE නිල උදාහරණය සහ F2 රූපානුදර්ශ අනුපාතය
1. අසම්පූර්ණ ප්‍රමුඛතාව (Incomplete Dominance) විෂමයෝගියා තුළ කිසිම ඇලීලයක් සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රමුඛ නොවී අතරමැදි රූපානුදර්ශයක් පෙන්වයි. හෙන්දිරික්කා (Mirabilis jalapa): රතු (CRCR) × සුදු (CWCW) → F1 රෝස (CRCW). F2 = 1 රතු : 2 රෝස : 1 සුදු (රූපානුදර්ශ = ප්‍රවේණිදර්ශ අනුපාතය!).
2. සහප්‍රමුඛතාව (Codominance) විෂමයෝගියා තුළ ඇලීල දෙකම ස්වාධීනව හා සම්පූර්ණයෙන්ම එකවර ප්‍රකාශ වේ (මිශ්‍ර නොවේ). මානව AB රුධිර ගණය (IAIB) — රතු රුධිරාණු පටලය මත A සහ B ප්‍රතිදේහජනක දෙවර්ගයම නිපදවේ. IAIB × IAIB → 1 A : 2 AB : 1 B.
3. බහු ඇලීලතාව (Multiple Alleles) ගහනයක් තුළ එක් ජාන පථයක් සඳහා ඇලීල දෙකකට වඩා පැවතීම (තනි ජීවියෙකුට ඇත්තේ ඉන් දෙකක් පමණි). මානව ABO රුධිර ගණ — ඇලීල 3කි: IA, IB සහ i. ප්‍රවේණිදර්ශ 6ක් සහ රූපානුදර්ශ 4ක් (A, B, AB, O) ඇති කරයි.
4. ප්‍රභාවිත්වය / අභිභවනය (Epistasis) එක් ජාන පථයක ඇලීලයක් මගින් වෙනත් ජාන පථයක ජානයක ප්‍රකාශනය වසා දැමීම / යටපත් කිරීම. • ප්‍රමුඛ අභිභවනය: White Leghorn කුකුළු පිහාටු වර්ණය (I නිෂේධක ජානය C වර්ණ ජානය යටපත් කරයි) → 13 සුදු : 3 වර්ණවත්.
• නිලීන අභිභවනය: Lathyrus odoratus (Sweet pea) මල් වර්ණය (cc හෝ pp වූ විට සුදු) → 9 දම් : 7 සුදු.
5. බහුජාන ප්‍රවේණිය (Polygenic Inheritance) ජාන දෙකක හෝ වැඩි ගණනක ආකලන (එකතු වන) බලපෑමෙන් තනි ප්‍රමාණාත්මක ලක්ෂණයක් තීරණය වීම (අඛණ්ඩ විචලනය / ඝණ්ටාකාර වක්‍රය). මිනිසාගේ සමේ වර්ණය (උදා: ජාන 3ක් AaBbCc × AaBbCc → 1:6:15:20:15:6:1), උස සහ බුද්ධි මට්ටම.
6. බහුකාර්යතාව / බහුප්‍රභාවිත්වය (Pleiotropy) තනි ජානයක් මගින් එකිනෙකට වෙනස් රූපානුදර්ශ ලක්ෂණ රාශියකට බලපෑම් කිරීම (බහුජාන ප්‍රවේණියේ ප්‍රතිවිරුද්ධය!). දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව (රක්තහීනතාව, ප්ලීහාව විශාල වීම, වකුගඩු/හෘද අකර්මණ්‍යතාව) සහ සිස්ටික් ෆයිබ්‍රෝසියාව (Cystic fibrosis).
7. ලිංග ප්‍රතිබද්ධතාව (Sex-linked Inheritance) ලිංග වර්ණදේහ (විශේෂයෙන් X වර්ණදේහයේ සමජාත නොවන කලාපය) මත පිහිටි ජාන මගින් පාලනය වීම. මානව රතු-කොළ වර්ණාන්ධතාව සහ හිමෝෆීලියාව (රුධිර කැටි ගැසීමේ සාධක නොමැති වීම); Drosophila ඇසේ වර්ණය.
8. අපිජාන ප්‍රවේණිය (Epigenetics) DNA නියුක්ලියෝටයිඩ අනුපිළිවෙළ වෙනස් නොවී, DNA මෙතිලීකරණය හෝ හිස්ටෝන විකරණය මගින් ජාන ප්‍රකාශනය වෙනස් වී උරුම වීම. එකම DNA සහිත සම නිවුන් දරුවන්ගෙන් එක් අයෙකුට පමණක් හීනෝන්මාදය (Schizophrenia) වැළඳීම.
🧬 ඒකකය 06.1 මතක සිතියම — විභාගයට පෙර තත්පර 60න් පුනරීක්ෂණය
මෙන්ඩලීය අනුපාත ඒකාංග F2 = 3:1 (පරීක්ෂා = 1:1) • ද්විඅංග F2 = 9:3:3:1 (පරීක්ෂා = 1:1:1:1).
බහුවිධ ලක්ෂණ සූත්‍ර (n = විෂමයෝගී යුගල ගණන) ජන්මාණු වර්ග = 2n • රූපානුදර්ශ වර්ග = 2n • ප්‍රවේණිදර්ශ වර්ග = 3n (උදා: AaBbCc හි n=3 → ජන්මාණු 8, ප්‍රවේණිදර්ශ 27!).
අභිභවනය (Epistasis) 9:3:3:1 විකරණය ප්‍රමුඛ අභිභවනය (9+3+1 : 3) = 13 : 3 • නිලීන අභිභවනය (9 : 3+3+1) = 9 : 7.
මානව ලිංග නිර්ණය (XX / XY) ඩිම්බ සියල්ල 22+X (සමජන්මාණුක); ශුක්‍රාණු 50%ක් 22+X සහ 50%ක් 22+Y (විෂමජන්මාණුක — දරුවාගේ ලිංගය තීරණය කරන්නේ පියාගේ ශුක්‍රාණුවයි!).
✅ පාඩම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න: (1) බහුජාන ප්‍රවේණිය (ජාන ගොඩක් → එක ලක්ෂණයක්; උදා: උස) සහ බහුකාර්යතාව / Pleiotropy (එක ජානයක් → ලක්ෂණ ගොඩක්; උදා: දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව) අතර වෙනස පැටලෙන්නේ නැතුව කියන්න පුළුවන්ද? (2) වර්ණාන්ධ පියෙකුට (XcY) සහ සාමාන්‍ය (වාහක නොවන — XCXC) මවකට ලැබෙන පුතුන්ට වර්ණාන්ධතාව වැළඳීමේ සම්භාවිතාව කීයද? (පිළිතුර: 0%! මන්ද පුතුන්ට X ලැබෙන්නේ මවගෙන් පමණි; නමුත් සියලුම දියණියන් 100%ක්ම XCXc වාහකයන් වේ!)