# මෙන්ඩලීය ප්‍රවේණිය, පෙළපත් සටහන් සහ මෙන්ඩල් නොවන ප්‍රවේණි රටා (Mendelian Genetics, Pedigree Analysis & Non-Mendelian Inheritance Patterns)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/biology/u06-mendelian-genetics-pedigrees-and-non-mendelian-inheritance/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 6
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක් සහ II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත / රචනා ගැටලුවක් අනිවාර්යයි
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr13TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
ග්‍රෙගර් මෙන්ඩල් ගෙවතු මෑ (Pisum sativum) ශාකය යොදාගෙන හොයාගත්ත ප්‍රවේණි නියම දෙකේ ඉඳන්, පරීක්ෂා මුහුම්, පවුල් පෙළවැල් සටහන් විශ්ලේෂණය, අසම්පූර්ණ ප්‍රමුඛතාව, ABO රුධිර ගණ, අභිභවනය (Epistasis), බහුජාන ප්‍රවේණිය, බහුකාර්යතාව සහ හිමෝෆීලියාව/වර්ණාන්ධතාව වගේ ලිංග ප්‍රතිබද්ධ රෝග දක්වා හැම දෙයක්ම වෛද්‍යවරයෙක් ඔයා ළඟ ඉඳන් කියලා දෙන විදිහට ඉගෙන ගමු.

*English Summary:* Complete NIE Unit 06 (Competencies 6.1.1, 6.1.2 & 6.1.3) in warm spoken Sinhala: monohybrid & dihybrid crosses, test crosses, human pedigrees, incomplete dominance, codominance, multiple alleles (ABO), epistasis, polygenic inheritance, pleiotropy, epigenetics, and X-linked traits.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
ආයුබෝවන්! 13 ශ්‍රේණියේ A/L Biology වල තියෙන රසවත්ම, ලකුණු ගන්න ලේසිම ඒකකය තමයි **06 වන ඒකකය — ප්‍රවේණිය (Genetics)**! ගොඩක් ළමයි ප්‍රවේණිය ගණන් දැක්ක ගමන් පොඩ්ඩක් කලබල වෙනවා — *"අනේ මේ අනුපාත ඔක්කොම කොහොමද මතක තියාගන්නේ?"* කියලා. හැබැයි විශ්වාස කරන්න, ප්‍රවේණිය කියන්නේ කටපාඩම් කරන පාඩමක් නෙමෙයි; හරියට චෙස් ක්‍රීඩාවක් වගේ තර්කයෙන් විසඳලා ලකුණු 100%ක්ම සාක්කුවට දාගන්න පුළුවන් සුපිරිම පාඩමක්!

      අද අපි මේ පළමු කොටසින් (නිපුණතා මට්ටම් 6.1.1, 6.1.2 සහ 6.1.3) ග්‍රෙගර් මෙන්ඩල්ගේ පරීක්ෂණවල ඉඳන් පවුල් පෙළවැල් සටහන් (Pedigrees) සහ මෙන්ඩල්ගේ නියමවලින් පිට පනින සුවිශේෂී ප්‍රවේණි රටා ඔක්කොම පියවරෙන් පියවර, කතා කරන සිංහලෙන් තේරුම් ගමු.

      
        🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු විදිහට ඔයාට ප්‍රවේණිය හා ප්‍රවේණික උපදේශනය (Genetic Counseling) ඕන වෙන්නේ ඇයි?
        පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්න — අපේ ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුණෑගල, අනුරාධපුරය, බදුල්ල වගේ ප්‍රදේශවල **තැලසීමියාව (Thalassemia)** කියන අලිංග වර්ණදේහ නිලීන රුධිර රෝගය හරිම සුලභයි. මතුපිටින් හොඳටම නිරෝගී වගේ පේන තැලසීමියා වාහක (Carrier — `Tt`) තරුණයෙකුයි තරුණියකුයි විවාහ වුණොත්, එයාලට ලැබෙන හැම දරුවෙකුටම ජීවිත කාලය පුරාම මාසෙකට සැරයක් රුධිර පාරවිලයනය කරන්න වෙන දරුණු **මහා තැලසීමියා (Thalassemia Major — `tt`)** රෝගය වැළඳෙන්න **25%ක (1/4ක)** සම්භාවිතාවක් තියෙනවා! දවසක ඔයා වෛද්‍යවරයෙක් විදිහට **"ජාතික තැලසීමියා නිවාරණ කාඩ්පත" (රෝස කාඩ්පත / කොළ කාඩ්පත)** පරීක්ෂා කරලා **ප්‍රවේණික උපදේශනය (Genetic Counseling)** දෙනකොටත්, හදිසි ශල්‍යකර්මයකදී ABO හා Rh රුධිර ගණ ගළපනකොටත්, හිමෝෆීලියා රෝගියෙකුගේ ලේ කැටි ගැසීම පාලනය කරනකොටත් කෙළින්ම පාවිච්චි කරන්නේ අද ඔයා ඉගෙනගන්න මේ පාඩමයි!

      

      
## 1. මෙන්ඩල්ගේ ගෙවතු මෑ (*Pisum sativum*) පරීක්ෂණ සහ මූලික පද මාලාව

      ඔස්ට්‍රියානු පූජකවරයෙකු වුණු **ග්‍රෙගර් මෙන්ඩල් (Gregor Mendel)** 1860 ගණන්වලදී DNA ගැනවත්, වර්ණදේහ ගැනවත් ලෝකය දැනගන්න කලින් ගෙවතු මෑ (*Pisum sativum*) ශාක දහස් ගණනක් මුහුම් කරලා ප්‍රවේණි විද්‍යාවේ පදනම දැම්මා. විභාගයේ කෙටි ප්‍රශ්නවලදී නිතරම අහනවා **"මෙන්ඩල් තම පරීක්ෂණ සඳහා *Pisum sativum* තෝරා ගැනීමට හේතු මොනවාද?"** කියලා:

      
        - පැහැදිලිව වෙන් කර හඳුනාගත හැකි **ප්‍රතිවිරුද්ධ ලක්ෂණ යුගල (Contrasting traits)** ගණනාවක් පැවතීම *(උදා: දම් හා සුදු පුෂ්ප, උස හා මිටි කඳ, රවුම් හා රැළි වැටුණු බීජ, කහ හා කොළ බීජ)*.

        - කෙටි ජීවන චක්‍රයක් තිබීම සහ එක් වරකට විශාල ප්‍රජනිත (බීජ) සංඛ්‍යාවක් ලබාගත හැකි වීම.

        - ස්වාභාවිකව **ස්වපරාගණය (Self-pollination)** සිදු කරන ද්විලිංගික පුෂ්ප දැරීම නිසා පහසුවෙන් **නුමුහුම් පෙළ (True-breeding lines)** පවත්වාගත හැකි වීමත්, අවශ්‍ය විට පරාගධානි ඉවත් කර (Emasculation) පහසුවෙන් **කෘත්‍රිම පරපරාගණය** කළ හැකි වීමත්.

      

      ප්‍රවේණි ගැටලු හදන්න කලින් මේ නිල වචන 6 හරියටම වෙන් කරගමු: **ජානය (Gene)** කියන්නේ වර්ණදේහයක නිශ්චිත ස්ථානයක (පථයක / Locus) පිහිටි යම් ලක්ෂණයක් තීරණය කරන DNA ඛණ්ඩයයි. එම එකම ජානයේ විකල්ප ආකාරවලට අපි **ඇලීල (Alleles — උදා: `T` සහ `t`)** කියනවා. ඇලීල දෙකම සමාන නම් **සමයෝගී (Homozygous — `TT` හෝ `tt`)**; අසමාන නම් **විෂමයෝගී (Heterozygous — `Tt`)**. ජීවියා සතු ඇලීල සංයුතිය **ප්‍රවේණිදර්ශය (Genotype)** වන අතර බාහිරින් ප්‍රකාශ වන ලක්ෂණය **රූපානුදර්ශය (Phenotype — උදා: උස ශාකය)** ලෙස හඳුන්වනවා.

      
## 2. ඒකාංග මුහුම, ද්විඅංග මුහුම, පරීක්ෂා මුහුම සහ මෙන්ඩල්ගේ නියම 02

      දැන් උඩ තියෙන රූප සටහනේ 1 වෙනි කොටුව දිහා බලන්න. නුමුහුම් උස (`TT`) සහ නුමුහුම් මිටි (`tt`) ගෙවතු මෑ ශාක මුහුම් කළාම (**ඒකාංග මුහුම / Monohybrid cross**), F1 පරම්පරාවේ සියලුම ශාක `Tt` විෂමයෝගී උස ශාක වෙනවා. F1 ශාක ස්වපරාගණය කළාම F2 පරම්පරාවේදී **රූපානුදර්ශ අනුපාතය උස 3 : මිටි 1** ලෙසත්, **ප්‍රවේණිදර්ශ අනුපාතය `1 TT : 2 Tt : 1 tt`** ලෙසත් ලැබෙනවා. ලක්ෂණ යුගල දෙකක් එකවර සලකන **ද්විඅංග මුහුමකදී (Dihybrid cross — උදා: රවුම්-කහ `RRYY` × රැළි-කොළ `rryy`)** F1 (`RrYy`) ස්වපරාගණයෙන් F2 හිදී සුප්‍රසිද්ධ **`9 : 3 : 3 : 1`** රූපානුදර්ශ අනුපාතය ලැබෙනවා!

      
        **📌 විභාග ලකුණු දීමේ පටිපාටියේ නිල නිර්වචන — මෙන්ඩල්ගේ නියම දෙක:**
        • **මෙන්ඩල්ගේ පළමු නියමය (වියුක්ත වීම පිළිබඳ නියමය / Law of Segregation):** සෑම ආවේණික ලක්ෂණයක්ම ඇලීල යුගලකින් නිර්ණය වන අතර, ජන්මාණු සෑදීමේදී (ඌනනයේදී) එම ඇලීල යුගල එකිනෙකින් වෙන් වී (වියුක්ත වී) සෑදෙන සෑම ජන්මාණුවකටම එක් ඇලීලයක් බැගින් පමණක් ලැබේ.
        • **මෙන්ඩල්ගේ දෙවන නියමය (ස්වාධීන සංරචනය පිළිබඳ නියමය / Law of Independent Assortment):** ලක්ෂණ දෙකක් හෝ වැඩි ගණනක් සලකන විට, ජන්මාණු සෑදීමේදී එක් ලක්ෂණයක ඇලීල යුගල වෙන් වීම අනෙක් ලක්ෂණයේ ඇලීල යුගල වෙන් වීමෙන් ස්වාධීනව සිදු වේ *(මෙය වලංගු වන්නේ අසමජාත වර්ණදේහ මත පිහිටි ප්‍රතිබද්ධ නොවූ ජාන සඳහා පමණි!)*.
      

      **පරීක්ෂා මුහුම (Test Cross) කියන්නේ මොකක්ද?** හිතන්න ඔයා ළඟ උස ගෙවතු මෑ ගහක් තියෙනවා. මේක `TT` ද නැත්නම් `Tt` ද කියලා ඇහැට බලලා කියන්න බැහැනේ! එතකොට අපි කරන්නේ ඒ නොදන්නා ප්‍රමුඛ රූපානුදර්ශය සහිත ජීවියාව **සමයෝගී නිලීන ජීවියෙකු (`tt`) සමඟ මුහුම් කරන එකයි**. ජනිතයන් ඔක්කොම උස නම් මව් ශාකය `TT`; ජනිතයන් උස 1 : මිටි 1 ලෙස ලැබුණොත් මව් ශාකය `Tt`! ඒ වගේම ද්විඅංග විෂමයෝගියෙකුගේ (`RrYy × rryy`) පරීක්ෂා මුහුමෙන් **`1 : 1 : 1 : 1`** අනුපාතය ලැබෙනවා.

      
## 3. මානව මෙන්ඩලීය ලක්ෂණ සහ පෙළවැල් සටහන් (Pedigree Charts)

      මිනිසුන්ගේ **නොඇලුණු කන්පෙති (Free earlobe > ඇලුණු), දිව රෝල් කිරීමේ හැකියාව, නළලේ කෙස් මායිම ත්‍රිකෝණාකාර වීම (Widow's peak), කම්මුල් වළ ගැසීම සහ නැමුණු මහපටැඟිල්ල (Hitchhiker's thumb — සෘජු මහපටැඟිල්ල ප්‍රමුඛයි)** සරල මෙන්ඩලීය ලක්ෂණවලට උදාහරණයි. මිනිසුන්ව පරීක්ෂණාගාරයේ කෘත්‍රිමව මුහුම් කරන්න බැරි නිසා පවුලක පරම්පරා කිහිපයක රෝග හෝ ලක්ෂණ උරුම වුණු හැටි අධ්‍යයනය කරන්න අපි **පෙළවැල් සටහනක් (Pedigree chart)** අඳිනවා (උදා: වික්ටෝරියා රැජිනගේ බ්‍රිතාන්‍ය රජ පවුලේ හිමෝෆීලියා පෙළවැල් සටහන).

      
        
          01
          
            **පියවර 1 — පරම්පරාවක් මඟහැර යනවාද බලන්න (Skipping Generations):**
            නිරෝගී දෙමාපියන් දෙදෙනෙකුට රෝගී දරුවෙක් ලැබී ඇත්නම්, එම ලක්ෂණය **100%ක්ම නිලීන (Recessive) ලක්ෂණයකි!** (මන්ද දෙමාපියන් දෙදෙනාම වාහකයන් වී ඇත). සෑම පරම්පරාවකම රෝගී දරුවෙකුට අනිවාර්යයෙන්ම එක් රෝගී මවක් හෝ පියෙක් සිටී නම් එය බොහෝ විට **ප්‍රමුඛ (Dominant)** ලක්ෂණයකි.
          
        
        
          02
          
            **පියවර 2 — අලිංග වර්ණදේහිකද (Autosomal) නැත්නම් X-ලිංග ප්‍රතිබද්ධද (X-linked) බලන්න:**
            නිලීන ලක්ෂණයක් ගැහැනු හා පිරිමි දෙපාර්ශ්වයේම සමානව දකින්න ලැබේ නම් (සහ නිරෝගී පියෙකුට රෝගී දියණියක් සිටී නම්!) එය **අලිංග වර්ණදේහ නිලීන (Autosomal Recessive — උදා: තැලසීමියාව, ඇල්බිනිසම්, දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව)** වේ.
          
        
        
          03
          
            **පියවර 3 — X-ලිංග ප්‍රතිබද්ධ නිලීන ලක්ෂණ හඳුනාගැනීම (Haemophilia / වර්ණාන්ධතාව):**
            පිරිමින් අතර බහුලවම දක්නට ලැබේ (පිරිමින්ට තනි X වර්ණදේහයක් `XhY` පමණක් ඇති නිසා). වාහක මවගෙන් (`XHXh`) පුතුන්ට රෝගය යන අතර, **කිසිවිටෙකත් පියාගෙන් පුතාට X-ප්‍රතිබද්ධ රෝග සම්ප්‍රේෂණය නොවේ** (පියා පුතාට දෙන්නේ Y වර්ණදේහයයි!).
          
        
      

      
## 4. මෙන්ඩල්ගේ නියමවලින් අපගමනය වන ප්‍රවේණි රටා (NIE 6.1.3 සම්පූර්ණ වගුව)

      මෙන්ඩල් හිතුවේ හැම ජානයකම එක ඇලීලයක් අනෙකට වඩා සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රමුඛයි කියලා. හැබැයි ස්වභාවධර්මයේ ඊට වඩා හරිම රසවත් රටා ගණනාවක් තියෙනවා! මේ වගුවෙන් ඒ සියල්ලම විභාගයට ඕන කරන නිල උදාහරණ සහ F2 අනුපාත එක්කම බලාගමු:

      
        | 
          
            මෙන්ඩල් නොවන ප්‍රවේණි රටාව 
            | ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය (සරලව) 
            | NIE නිල උදාහරණය සහ F2 රූපානුදර්ශ අනුපාතය 
          

        
        
          
            | **1. අසම්පූර්ණ ප්‍රමුඛතාව (Incomplete Dominance)** 
            | විෂමයෝගියා තුළ කිසිම ඇලීලයක් සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රමුඛ නොවී අතරමැදි රූපානුදර්ශයක් පෙන්වයි. 
            | හෙන්දිරික්කා (*Mirabilis jalapa*): රතු (`CRCR`) × සුදු (`CWCW`) → F1 රෝස (`CRCW`). F2 = **1 රතු : 2 රෝස : 1 සුදු** (රූපානුදර්ශ = ප්‍රවේණිදර්ශ අනුපාතය!). 
          

          
            | **2. සහප්‍රමුඛතාව (Codominance)** 
            | විෂමයෝගියා තුළ ඇලීල දෙකම ස්වාධීනව හා සම්පූර්ණයෙන්ම එකවර ප්‍රකාශ වේ (මිශ්‍ර නොවේ). 
            | මානව **AB රුධිර ගණය (`IAIB`)** — රතු රුධිරාණු පටලය මත A සහ B ප්‍රතිදේහජනක දෙවර්ගයම නිපදවේ. `IAIB × IAIB` → **1 A : 2 AB : 1 B**. 
          

          
            | **3. බහු ඇලීලතාව (Multiple Alleles)** 
            | ගහනයක් තුළ එක් ජාන පථයක් සඳහා ඇලීල දෙකකට වඩා පැවතීම (තනි ජීවියෙකුට ඇත්තේ ඉන් දෙකක් පමණි). 
            | මානව **ABO රුධිර ගණ** — ඇලීල 3කි: `IA`, `IB` සහ `i`. ප්‍රවේණිදර්ශ 6ක් සහ රූපානුදර්ශ 4ක් (A, B, AB, O) ඇති කරයි. 
          

          
            | **4. ප්‍රභාවිත්වය / අභිභවනය (Epistasis)** 
            | එක් ජාන පථයක ඇලීලයක් මගින් වෙනත් ජාන පථයක ජානයක ප්‍රකාශනය වසා දැමීම / යටපත් කිරීම. 
            | • **ප්‍රමුඛ අභිභවනය:** White Leghorn කුකුළු පිහාටු වර්ණය (`I` නිෂේධක ජානය `C` වර්ණ ජානය යටපත් කරයි) → **13 සුදු : 3 වර්ණවත්**.• **නිලීන අභිභවනය:** *Lathyrus odoratus* (Sweet pea) මල් වර්ණය (`cc` හෝ `pp` වූ විට සුදු) → **9 දම් : 7 සුදු**. 
          

          
            | **5. බහුජාන ප්‍රවේණිය (Polygenic Inheritance)** 
            | ජාන දෙකක හෝ වැඩි ගණනක ආකලන (එකතු වන) බලපෑමෙන් තනි ප්‍රමාණාත්මක ලක්ෂණයක් තීරණය වීම (අඛණ්ඩ විචලනය / ඝණ්ටාකාර වක්‍රය). 
            | මිනිසාගේ **සමේ වර්ණය** (උදා: ජාන 3ක් `AaBbCc × AaBbCc` → 1:6:15:20:15:6:1), **උස** සහ **බුද්ධි මට්ටම**. 
          

          
            | **6. බහුකාර්යතාව / බහුප්‍රභාවිත්වය (Pleiotropy)** 
            | **තනි ජානයක්** මගින් එකිනෙකට වෙනස් රූපානුදර්ශ ලක්ෂණ රාශියකට බලපෑම් කිරීම (බහුජාන ප්‍රවේණියේ ප්‍රතිවිරුද්ධය!). 
            | **දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව** (රක්තහීනතාව, ප්ලීහාව විශාල වීම, වකුගඩු/හෘද අකර්මණ්‍යතාව) සහ **සිස්ටික් ෆයිබ්‍රෝසියාව (Cystic fibrosis)**. 
          

          
            | **7. ලිංග ප්‍රතිබද්ධතාව (Sex-linked Inheritance)** 
            | ලිංග වර්ණදේහ (විශේෂයෙන් X වර්ණදේහයේ සමජාත නොවන කලාපය) මත පිහිටි ජාන මගින් පාලනය වීම. 
            | මානව **රතු-කොළ වර්ණාන්ධතාව** සහ **හිමෝෆීලියාව** (රුධිර කැටි ගැසීමේ සාධක නොමැති වීම); *Drosophila* ඇසේ වර්ණය. 
          

          
            | **8. අපිජාන ප්‍රවේණිය (Epigenetics)** 
            | DNA නියුක්ලියෝටයිඩ අනුපිළිවෙළ වෙනස් නොවී, DNA මෙතිලීකරණය හෝ හිස්ටෝන විකරණය මගින් ජාන ප්‍රකාශනය වෙනස් වී උරුම වීම. 
            | එකම DNA සහිත **සම නිවුන් දරුවන්ගෙන් එක් අයෙකුට පමණක් හීනෝන්මාදය (Schizophrenia)** වැළඳීම. 
          

        
      

      
        🧬 ඒකකය 06.1 මතක සිතියම — විභාගයට පෙර තත්පර 60න් පුනරීක්ෂණය
        
          
            **මෙන්ඩලීය අනුපාත**
            ඒකාංග F2 = 3:1 (පරීක්ෂා = 1:1) • ද්විඅංග F2 = 9:3:3:1 (පරීක්ෂා = 1:1:1:1).
          
          
            **බහුවිධ ලක්ෂණ සූත්‍ර (n = විෂමයෝගී යුගල ගණන)**
            ජන්මාණු වර්ග = 2n • රූපානුදර්ශ වර්ග = 2n • ප්‍රවේණිදර්ශ වර්ග = 3n (උදා: AaBbCc හි n=3 → ජන්මාණු 8, ප්‍රවේණිදර්ශ 27!).
          
          
            **අභිභවනය (Epistasis) 9:3:3:1 විකරණය**
            ප්‍රමුඛ අභිභවනය (9+3+1 : 3) = **13 : 3** • නිලීන අභිභවනය (9 : 3+3+1) = **9 : 7**.
          
          
            **මානව ලිංග නිර්ණය (XX / XY)**
            ඩිම්බ සියල්ල 22+X (සමජන්මාණුක); ශුක්‍රාණු 50%ක් 22+X සහ 50%ක් 22+Y (විෂමජන්මාණුක — දරුවාගේ ලිංගය තීරණය කරන්නේ පියාගේ ශුක්‍රාණුවයි!).
          
        
      

      
        **✅ පාඩම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න:**
        (1) **බහුජාන ප්‍රවේණිය** (ජාන ගොඩක් → එක ලක්ෂණයක්; උදා: උස) සහ **බහුකාර්යතාව / Pleiotropy** (එක ජානයක් → ලක්ෂණ ගොඩක්; උදා: දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව) අතර වෙනස පැටලෙන්නේ නැතුව කියන්න පුළුවන්ද?
        (2) වර්ණාන්ධ පියෙකුට (`XcY`) සහ සාමාන්‍ය (වාහක නොවන — `XCXC`) මවකට ලැබෙන පුතුන්ට වර්ණාන්ධතාව වැළඳීමේ සම්භාවිතාව කීයද? *(පිළිතුර: 0%! මන්ද පුතුන්ට X ලැබෙන්නේ මවගෙන් පමණි; නමුත් සියලුම දියණියන් 100%ක්ම `XCXc` වාහකයන් වේ!)*

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) මෙන්ඩල්ගේ පළමු සහ දෙවන නියම නිවැරදිව ප්‍රකාශ කරන්න. (ආ) "පරීක්ෂා මුහුමක්" (Test cross) යනු කුමක්දැයි හඳුන්වා එහි ප්‍රයෝජනය ද්විඅංග උදාහරණයකින් පැහැදිලි කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) පළමු නියමය (වියුක්ත වීමේ නියමය): ජීවියෙකුගේ සෑම ආවේණික ලක්ෂණයක්ම ඇලීල යුගලකින් පාලනය වන අතර ජන්මාණු සෑදීමේදී එම ඇලීල එකිනෙකින් වෙන් වී සෑම ජන්මාණුවකටම එක් ඇලීලයක් බැගින් ලැබේ.; දෙවන නියමය (ස්වාධීන සංරචනයේ නියමය): ලක්ෂණ දෙකක් හෝ වැඩි ගණනක් සලකන විට ජන්මාණු සෑදීමේදී එක් ලක්ෂණයක ඇලීල වෙන් වීම අනෙක් ලක්ෂණයේ ඇලීල වෙන් වීමෙන් ස්වාධීනව සිදු වේ.; (ආ) ප්‍රමුඛ රූපානුදර්ශයක් පෙන්වන නමුත් ප්‍රවේණිදර්ශය නොදන්නා ජීවියෙකුගේ ප්‍රවේණිදර්ශය නිර්ණය කිරීම සඳහා සමයෝගී නිලීන ජීවියෙකු සමඟ සිදු කරන මුහුම පරීක්ෂා මුහුමයි. ද්විඅංග විෂමයෝගියෙකු (RrYy × rryy) මුහුම් කළ විට 1:1:1:1 රූපානුදර්ශ අනුපාතය ලැබේ.

### Q2: 2. පහත සඳහන් මෙන්ඩලීය නොවන ප්‍රවේණි රටා සුදුසු උදාහරණ හා F₂ රූපානුදර්ශ අනුපාත ඇසුරෙන් කෙටියෙන් පැහැදිලි කරන්න: (i) ප්‍රමුඛ හා නිලීන අභිභවනය (Epistasis), (ii) බහුකාර්යතාව (Pleiotropy), (iii) අපිජාන ප්‍රවේණිය (Epigenetics).
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) අභිභවනය: එක් පථයක ඇති ජානයක් මගින් වෙනත් පථයක ඇති ජානයක ප්‍රකාශනය යටපත් කිරීමයි. ප්‍රමුඛ අභිභවනය — කුකුළු පිහාටු වර්ණය (F₂ සුදු 13 : වර්ණවත් 3); නිලීන අභිභවනය — Lathyrus odoratus පුෂ්ප වර්ණය (F₂ දම් 9 : සුදු 7).; (ii) බහුකාර්යතාව: තනි ජානයක් මගින් බහුවිධ රූපානුදර්ශ ලක්ෂණ කෙරෙහි බලපෑම් ඇති කිරීමයි (උදා: දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව, සිස්ටික් ෆයිබ්‍රෝසියාව).; (iii) අපිජාන ප්‍රවේණිය: DNA හි නියුක්ලියෝටයිඩ අනුපිළිවෙළ වෙනස් නොවන යාන්ත්‍රණ (DNA මෙතිලීකරණය / හිස්ටෝන විකරණය) මගින් ජාන ප්‍රකාශනය වෙනස් වී උරුම වීමයි (උදා: සම නිවුන් දරුවන්ගෙන් එක් අයෙකුට පමණක් හීනෝන්මාදය ඇති වීම).


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: AaBbCc ප්‍රවේණිදර්ශය දරන ශාකයක ජාන තුනම එකිනෙකින් ස්වාධීනව සංරචනය වන්නේ නම්, එම ශාකයෙන් නිපදවිය හැකි එකිනෙකට වෙනස් ජන්මාණු වර්ග සංඛ්‍යාව කීයද?
- [ ] (1) 3
- [ ] (2) 6
- [✓] (3) 8
- [ ] (4) 27
> **පැහැදිලි කිරීම:** මෙන්ඩල්ගේ <b>ස්වාධීන සංරචන නියමයට</b> අනුව එකිනෙකින් ස්වාධීනව බෙදී යන ජාන පථ සැලකූ විට, ජීවියෙකු නිපදවන එකිනෙකට වෙනස් ජන්මාණු වර්ග සංඛ්‍යාව ගණනය කරන්නේ <b>2<sup>n</sup></b> සූත්‍රයෙනි (මෙහි <b>n</b> යනු ප්‍රවේණිදර්ශයේ පවතින <b>විෂමයෝගී ඇලීල යුගල</b> ගණනයි). <i>AaBbCc</i> ශාකයේ <i>Aa</i>, <i>Bb</i> සහ <i>Cc</i> ලෙස විෂමයෝගී ජාන පථ 3ක් (n = 3) පවතින නිසා <i>ABC, ABc, AbC, Abc, aBC, aBc, abC, abc</i> යන එකිනෙකට වෙනස් ජන්මාණු වර්ග <b>2<sup>3</sup> = 8</b>ක් සමාන සම්භාවිතාවකින් නිපදවෙනවා. 3 යනු විෂමයෝගී පථ ගණන පමණක් වන අතර, 6 යනු 2 × 3 ලෙස වරදවා ගුණ කිරීමෙන් ලැබෙන අගයයි; <b>27</b> (3<sup>3</sup>) යනු <i>AaBbCc × AaBbCc</i> ත්‍රිඅංග මුහුමකින් ලැබෙන වෙනස් <b>ප්‍රවේණිදර්ශ</b> සංඛ්‍යාව මිස ජන්මාණු වර්ග ගණන නෙවෙයි!

### MCQ 2: හෙන්දිරික්කා (<i>Mirabilis jalapa</i>) ශාකයේ රෝස පැහැති පුෂ්ප දරන ශාක දෙකක් මුහුම් කළ විට ලැබෙන ප්‍රජනිතයේ රූපානුදර්ශ හා ප්‍රවේණිදර්ශ අනුපාත පිළිබඳ නිවැරදි ප්‍රකාශය කුමක්ද?
- [ ] (1) රූපානුදර්ශ අනුපාතය 3:1 වන අතර ප්‍රවේණිදර්ශ අනුපාතය 1:2:1 වේ
- [✓] (2) රූපානුදර්ශ හා ප්‍රවේණිදර්ශ අනුපාත දෙකම 1 : 2 : 1 (රතු : රෝස : සුදු) වේ
- [ ] (3) සියලුම ජනිත ශාක රෝස පැහැති පුෂ්ප දරයි
- [ ] (4) රූපානුදර්ශ අනුපාතය 9:7 වේ
> **පැහැදිලි කිරීම:** හෙන්දිරික්කා (<i>Mirabilis jalapa</i>) ශාකයේ පුෂ්ප වර්ණය පාලනය වන්නේ <b>අසම්පූර්ණ ප්‍රමුඛතාව</b> (Incomplete dominance) මගින් නිසා කිසිදු ඇලීලයක් අනෙක මත පූර්ණ ලෙස ප්‍රමුඛ වන්නේ නැහැ. රෝස පුෂ්ප දරන විෂමයෝගී ශාක දෙකක් (<b>C<sup>R</sup>C<sup>W</sup> × C<sup>R</sup>C<sup>W</sup></b>) මුහුම් කළ විට ජනිත පරම්පරාවේ <b>1 C<sup>R</sup>C<sup>R</sup> (රතු) : 2 C<sup>R</sup>C<sup>W</sup> (රෝස) : 1 C<sup>W</sup>C<sup>W</sup> (සුදු)</b> ලෙස ප්‍රවේණිදර්ශ අනුපාතය සහ රූපානුදර්ශ අනුපාතය යන දෙකම හරියටම <b>1 : 2 : 1</b> ලෙස සමාන වෙනවා! 3 : 1 රූපානුදර්ශ අනුපාතය ලැබෙන්නේ <i>Pisum sativum</i> වැනි පූර්ණ ප්‍රමුඛතාව පෙන්වන ඒකාංග මුහුමකදී පමණයි; 9 : 7 ලැබෙන්නේ නිලීන අභිභවනය (අනුපූරක ජාන) ක්‍රියාත්මක වන ද්විඅංග මුහුමකදී මිස තනි ජාන පථයක මුහුමකින් නෙවෙයි.

### MCQ 3: AB රුධිර ගණය සහිත මවකට සහ O රුධිර ගණය සහිත පියෙකුට ලැබිය හැකි දරුවන්ගේ රුධිර ගණ මොනවාද?
- [ ] (1) AB සහ O පමණි
- [ ] (2) A, B, AB සහ O යන හතරම
- [✓] (3) A හෝ B පමණි
- [ ] (4) O පමණි
> **පැහැදිලි කිරීම:** මානව <b>ABO රුධිර ගණ</b> පද්ධතිය පාලනය කරන <i>I</i> ජාන පථයේ <b>I<sup>A</sup>, I<sup>B</sup></b> සහ <b>i</b> ලෙස බහු ඇලීල තුනක් පවතිනවා. AB රුධිර ගණය සහිත මවගේ ප්‍රවේණිදර්ශය <b>I<sup>A</sup>I<sup>B</sup></b> වන බැවින් ඇයගේ ඩිම්බවලට <i>I<sup>A</sup></i> හෝ <i>I<sup>B</sup></i> ඇලීලය පමණක් (50% බැගින්) ලැබෙන අතර, O රුධිර ගණය සහිත පියාගේ ප්‍රවේණිදර්ශය <b>ii</b> බැවින් සියලුම ශුක්‍රාණු <i>i</i> ඇලීලය දරනවා. එම නිසා දරුවන්ගේ ප්‍රවේණිදර්ශ විය හැක්කේ <b>I<sup>A</sup>i (A රුධිර ගණය — 50%)</b> හෝ <b>I<sup>B</sup>i (B රුධිර ගණය — 50%)</b> පමණක්මයි! දරුවෙකු AB (<i>I<sup>A</sup>I<sup>B</sup></i>) වීමට දෙමාපියන් දෙදෙනාගෙන්ම <i>I<sup>A</sup></i> හා <i>I<sup>B</sup></i> ලැබිය යුතු අතර පියා O නිසා එය විය නොහැකියි; දරුවෙකු O (<i>ii</i>) වීමට මවගෙන්ද <i>i</i> ඇලීලයක් ලැබිය යුතු නමුත් AB මව සතුව <i>i</i> ඇලීලයක් කිසිසේත්ම නැහැ.

### MCQ 4: <i>Lathyrus odoratus</i> (Sweet pea) ශාකයේ දම් සහ සුදු පුෂ්ප වර්ණය නිර්ණය වීමේදී F<sub>2</sub> පරම්පරාවේ 9 : 7 අනුපාතයක් ලැබීමට හේතු වන ප්‍රවේණි රටාව කුමක්ද?
- [ ] (1) ප්‍රමුඛ අභිභවනය (Dominant epistasis)
- [✓] (2) නිලීන අභිභවනය (Recessive epistasis)
- [ ] (3) සහප්‍රමුඛතාව (Codominance)
- [ ] (4) බහුකාර්යතාව (Pleiotropy)
> **පැහැදිලි කිරීම:** <i>Lathyrus odoratus</i> ශාකයේ දම් පැහැති ඇන්තොසයනින් වර්ණකය නිපදවන ජෛව රසායනික පථයේ පියවර දෙකක් <b>C</b> සහ <b>P</b> යන ස්වාධීන ජාන දෙකකින් පාලනය වෙනවා. දම් පුෂ්ප ඇති වීමට <b>C_P_</b> (අවම වශයෙන් <i>C</i> සහ <i>P</i> ප්‍රමුඛ ඇලීල එක බැගින් — F<sub>2</sub> හි 9/16) තිබීම අත්‍යවශ්‍ය වන අතර, කවර හෝ එක් ජාන පථයක් සමයෝගී නිලීන වුවහොත් (<b>ccP_</b> = 3/16, <b>C_pp</b> = 3/16, හෝ <b>ccpp</b> = 1/16) අනෙක් ජානයේ ප්‍රකාශනය අවහිර වී සුදු පුෂ්ප (7/16) ලැබෙන නිසා මෙය <b>නිලීන අභිභවනය</b> (Recessive epistasis) ලෙස හැඳින්වෙනවා. ප්‍රමුඛ අභිභවනයේදී ලැබෙන්නේ 12 : 3 : 1 හෝ 13 : 3 අනුපාතයකි. සහප්‍රමුඛතාව යනු එකම ජාන පථයක ඇලීල දෙකම ප්‍රකාශ වීම (උදා: AB රුධිර ගණය) වන අතර, බහුකාර්යතාව (Pleiotropy) යනු තනි ජානයකින් රූපානුදර්ශ ලක්ෂණ රැසකට බලපෑම් කිරීමයි.

### MCQ 5: තනි ජානයක් මගින් ජීවියෙකුගේ රූපානුදර්ශ ලක්ෂණ කිහිපයක් කෙරෙහි එකවර බලපෑම් ඇති කිරීම හඳුන්වන්නේ කෙසේද?
- [ ] (1) බහුජාන ප්‍රවේණිය (Polygenic inheritance)
- [ ] (2) බහු ඇලීලතාව (Multiple allelism)
- [✓] (3) බහුකාර්යතාව / බහුප්‍රභාවිත්වය (Pleiotropy)
- [ ] (4) අසම්පූර්ණ ප්‍රමුඛතාව (Incomplete dominance)
> **පැහැදිලි කිරීම:** එක් තනි ජානයක් මගින් ජීවියෙකුගේ එකිනෙකට වෙනස් කායික හා රූපානුදර්ශීය ලක්ෂණ කිහිපයක් කෙරෙහි එකවර බලපෑම් ඇති කිරීම <b>බහුකාර්යතාව / බහුප්‍රභාවිත්වය (Pleiotropy)</b> ලෙස හඳුන්වනවා. මිනිසාගේ <b>දෑකැති සෛල රක්තහීනතාව</b> (β-ග්ලොබින් තනි ජාන විකෘතිය නිසා රතු රුධිරාණු දෑකැති හැඩ වීම, ප්ලීහාව හා වෘක්ක හානි වීම, හෘද අකර්මණ්‍යතාව හා සන්ධි වේදනා ඇති වීම) සහ <b>සිස්ටික් ෆයිබ්‍රෝසියාව</b> (පෙණහලු, අග්න්‍යාශය හා දහඩිය ග්‍රන්ථිවල ඝන ශ්ලේෂ්මල තැන්පත් වීම) මීට ප්‍රබල සායනික නිදසුන් දෙකයි. මෙහි ප්‍රතිවිරුද්ධ සංසිද්ධිය වන <b>බහුජාන ප්‍රවේණිය</b> (Polygenic inheritance) යනු ජාන දෙකක් හෝ වැඩි ගණනක් ආකලන ලෙස එක්වී උස හෝ සමේ වර්ණය වැනි තනි ලක්ෂණයක් පාලනය කිරීමයි; බහු ඇලීලතාව යනු ගහනයක එකම ජාන පථය සඳහා ඇලීල දෙකකට වඩා පැවතීමයි.

### MCQ 6: සාමාන්‍ය රුධිර කැටි ගැසීම සහිත පියෙකුට (X<sup>H</sup>Y) සහ හිමෝෆීලියා වාහක මවකට (X<sup>H</sup>X<sup>h</sup>) ලැබෙන පිරිමි දරුවෙකු හිමෝෆීලියා රෝගියෙකු වීමේ සම්භාවිතාව කොපමණද?
- [ ] (1) 0%
- [ ] (2) 25%
- [✓] (3) 50%
- [ ] (4) 100%
> **පැහැදිලි කිරීම:** හිමෝෆීලියාව යනු X වර්ණදේහය මත ගමන් කරන <b>ලිංග-ප්‍රතිබද්ධ නිලීන</b> ආබාධයක්! ප්‍රශ්නයේ අසා ඇත්තේ <b>'ලැබෙන පිරිමි දරුවෙකු'</b> රෝගී වීමේ සම්භාවිතාව නිසා අපි සලකා බැලිය යුත්තේ පුතුන්ගේ ප්‍රවේණිදර්ශ පමණයි. ඕනෑම පිරිමි දරුවෙකුට පියාගෙන් ලැබෙන්නේ ජානය රහිත <b>Y</b> වර්ණදේහය වන අතර, වාහක මවගෙන් (<b>X<sup>H</sup>X<sup>h</sup></b>) සමාන සම්භාවිතාවකින් <b>X<sup>H</sup></b> (50%) හෝ <b>X<sup>h</sup></b> (50%) ලැබෙනවා. එබැවින් පුතුන් අතුරින් <b>X<sup>H</sup>Y</b> (නිරෝගී) 1/2ක් සහ <b>X<sup>h</sup>Y</b> (හිමෝෆීලියා රෝගී) 1/2ක් ලැබෙන නිසා නිවැරදි සම්භාවිතාව <b>50%</b>කි! (විභාග උගුල: 'ලැබෙන ඕනෑම දරුවෙකු රෝගී පිරිමි දරුවෙකු වීමේ සම්භාවිතාව' ඇසුවේ නම් පමණක් මුළු දරුවන් 4 දෙනාගෙන් 1/4 = 25% වේ; දියණියන් සියලු දෙනාටම පියාගෙන් X<sup>H</sup> ලැබෙන බැවින් දියණියන් රෝගී වීම 0%කි).

### MCQ 7: සම නිවුන් දරුවන් දෙදෙනෙකු සර්වසම DNA නියුක්ලියෝටයිඩ අනුපිළිවෙළක් දැරුවද එක් අයෙකුට පමණක් හීනෝන්මාදය (Schizophrenia) වැළඳීම කවර ප්‍රවේණික සංසිද්ධියකට නිදසුනක්ද?
- [✓] (1) අපිජාන ප්‍රවේණිය (Epigenetic inheritance)
- [ ] (2) ප්‍රමුඛ අභිභවනය (Dominant epistasis)
- [ ] (3) ලිංග ප්‍රතිබද්ධතාව (Sex linkage)
- [ ] (4) බහුගුණකතාව (Polyploidy)
> **පැහැදිලි කිරීම:** එකම යුක්තාණුව බෙදීමෙන් බිහිවන සම නිවුන් (Monozygotic) දරුවන් දෙදෙනෙකුගේ DNA භෂ්ම අනුපිළිවෙළ 100%ක් සර්වසම වුවත්, පාරිසරික සාධක, පෝෂණය හා ජීවන රටාව නිසා DNA අණුවලට <b>මෙතිල් කාණ්ඩ (-CH<sub>3</sub>)</b> බැඳීම (DNA මෙතිලීකරණය) හෝ <b>හිස්ටෝන ප්‍රෝටීන ඇසිටයිලීකරණය</b> වැනි රසායනික විකරණ වෙනස් ලෙස සිදු විය හැකියි. මෙලෙස DNA භෂ්ම අනුක්‍රමය වෙනස් නොවී ක්‍රොමැටින් විකරණ හරහා ජාන ප්‍රකාශනය සක්‍රිය හෝ නිහඬ වීමෙන් එක් අයෙකුට පමණක් හීනෝන්මාදය වැනි රෝග වැළඳීම <b>අපිජාන ප්‍රවේණිය (Epigenetic inheritance)</b> ලෙස හැඳින්වෙනවා. ප්‍රමුඛ අභිභවනය යනු එක් ජාන පථයක ප්‍රමුඛ ඇලීලයක් වෙනත් ජාන පථයක් වසන් කිරීමයි; ලිංග ප්‍රතිබද්ධතාව X/Y වර්ණදේහ ජානවලට අදාළ වන අතර බහුගුණකතාව යනු මුළු වර්ණදේහ කට්ටල ගණන 3n, 4n ලෙස වැඩි වීමයි.

### MCQ 8: පහත සඳහන් මානව ලක්ෂණ අතුරින් සරල මෙන්ඩලීය ලක්ෂණයක් නොවී බහුජාන ප්‍රවේණිය (Polygenic inheritance) පෙන්වන ලක්ෂණය කුමක්ද?
- [ ] (1) කන්පෙත්ත ඇලුණු හෝ නොඇලුණු බව
- [ ] (2) දිව රෝල් කිරීමේ හැකියාව
- [✓] (3) මිනිසාගේ උස සහ සමේ වර්ණය
- [ ] (4) නළලේ කෙස් මායිම (Widow’s peak)
> **පැහැදිලි කිරීම:** ගහනයක් තුළ පැහැදිලිව වෙන් කළ හැකි කාණ්ඩ දෙකක් වෙනුවට කුඩා අගයේ සිට විශාල අගය දක්වා <b>අඛණ්ඩ විචලනයක්</b> (ඝණ්ටාකාර ව්‍යාප්තියක්) පෙන්වමින් ජාන දෙකක් හෝ වැඩි ගණනක <b>ආකලන (එකතු වන) බලපෑමෙන්</b> පාලනය වන ලක්ෂණ <b>බහුජාන ප්‍රවේණිය</b> (Polygenic inheritance) ලෙස හැඳින්වෙනවා. මිනිසාගේ <b>උස</b>, <b>සමේ වර්ණය</b> (මෙලනින් ප්‍රමාණය පාලනය කරන ජාන කිහිපය) සහ බුද්ධි මට්ටම මීට ප්‍රධානතම නිදසුන් වන අතර මේවාට පාරිසරික සාධකත් බලපාන නිසා බහුසාධකීය ලක්ෂණ ලෙසත් ක්‍රියා කරනවා. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව කන්පෙත්ත නිදහස් හෝ ඇලුණු බව, දිව රෝල් කිරීමේ හැකියාව, සහ නළලේ V-හැඩැති කෙස් මායිම (Widow's peak) යන තුනම තනි ජාන පථයක ඇලීල යුගලයකින් පාලනය වන 'එක්කෝ-නැත්නම්' ආකාරයේ සරල මෙන්ඩලීය ලක්ෂණ වේ.
