මානව ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය සහ වෘක්කාණුවේ (Nephron) මූත්රා සෑදීම හා ආස්රැති විධානය
සහජ හා පරිචිත ප්රතිශක්තිය, ප්රදාහ ප්රතිචාරය, B හා T වසා සෛල මගින් දේහ තරලමය හා සෛල-මාධ්ය ප්රතිචාර, සක්රිය/අක්රිය ප්රතිශක්තිය හා එන්නත්, අසාත්මිකතා/ස්වයං ප්රතිශක්ති රෝග/HIV මෙන්ම N-බහිස්ස්රාවී ඵල (NH₃, යූරියා, යූරික් අම්ලය), වෘක්කාණුවේ අතිපරිස්රාවණය, වරණීය ප්රතිශෝෂණය හා ස්රාවය, ADH හා RAAS යාමනය, වකුගඩු ගල් සහ CKDu / රුධිර කාන්දුකරණය (Dialysis) වෛද්ය වැදගත්කම සම්පූර්ණයෙන් ඉගෙන ගනිමු.
අද අපි ඒකකය 05 පළමු කොටස (Part I) සම්පූර්ණ කරන අතිශය වැදගත් පාඩමට ඇවිත් ඉන්නවා! මේ පාඩමෙන් අපි අපේ ශරීරය ආරක්ෂා කරන ප්රතිශක්තිකරණ හමුදාව (Immunity — NIE 5.4.1) සහ රුධිරය පිරිසිදු කරමින් ජල-ලවණ සමතුලිතතාව රකින වෘක්කාණුවේ මූත්රා සෑදීම හා ආස්රැති විධානය (Excretion & Osmoregulation — NIE 5.5.1 – 5.5.3) යන කොටස් දෙකම 100%ක් නිරවුල්ව තේරුම් ගනිමු!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට ශ්රී ලංකාවේ CKDu සහ රුධිර කාන්දුකරණය (Dialysis) ඔයාට ඕන වෙන්නේ ඇයි?
ශ්රී ලංකාවේ උතුරුමැද පළාත (මැදවච්චිය, පදවිය, කැබිතිගොල්ලෑව, මැදිරිගිරිය) සහ ඌව/නැගෙනහිර (ගිරාඳුරුකෝට්ටේ, දෙහිඅත්තකණ්ඩිය) ප්රදේශවල ගොවි ජනතාව දහස් ගණනක් පීඩා විඳින හේතුව හඳුනා නොගත් නිදන්ගත වකුගඩු රෝගය (CKDu) ගැන ඔයා අහලා ඇති. දියවැඩියාව හෝ අධිරුධිර පීඩනය නැතිව හටගන්නා මෙම රෝගයේ මුල් අවධියේ රෝග ලක්ෂණ නොපෙන්වන නිසා, හඳුනාගන්නා විට වකුගඩු අප්රතිවර්ත්ය ලෙස හානි වී අවසාන අදියරට (ESRD) පත් වී තිබෙනවා. එවිට රෝගියාගේ රුධිරයේ එකතු වන යූරියා, ක්රියැටිනින් හා අතිරික්ත K+/ජලය කෘත්රිමව ඉවත් කර ජීවිතය රැකදෙන්නේ රුධිර කාන්දුකරණය (Dialysis) මගින්!
1. මානව ප්රතිශක්තිය: සහජ ප්රතිශක්තිය vs පරිචිත ප්රතිශක්තිය (NIE 5.4.1)
ව්යාධිජනකයන්ට හා ආගන්තුක ද්රව්යවලට එරෙහිව "තමන්ගේ දේහ සෛල" (ස්වයං) වලින් "ආගන්තුක සෛල" වෙන් කර හඳුනාගෙන දේහය ආරක්ෂා කරගැනීමේ හැකියාව ප්රතිශක්තිය නම් වේ. එහි ප්රධාන ආකාර දෙක මේ වගුවෙන් සංසන්දනය කරමු:
| ලක්ෂණය | සහජ ප්රතිශක්තිය (Innate Immunity) | පරිචිත / අනුවර්තී ප්රතිශක්තිය (Adaptive Immunity) |
|---|---|---|
| විශිෂ්ටතාව හා වේගය | විශිෂ්ට නොවේ (ඕනෑම ආක්රමණිකයෙකුට එරෙහිව ක්ෂණිකව එකම ආකාරයට ක්රියා කරයි). | ඉතා විශිෂ්ටයි (නිශ්චිත එපිටෝපයකට එරෙහිව ක්රියා කරයි; ප්රාථමික ප්රතිචාරය මන්දගාමීය). |
| ප්රතිශක්ති මතකය හා සත්ත්ව කාණ්ඩ | මතකයක් නැත; අපෘෂ්ඨවංශීන් හා පෘෂ්ඨවංශීන් දෙගොල්ලන්ටම ඇත. | ප්රතිශක්ති විද්යාත්මක මතකයක් ඇත; පෘෂ්ඨවංශීන්ට පමණක් සීමා වේ! |
| ප්රධාන ආරක්ෂක සංරචක | බාහිර බාධක 3: සම (කෙරටින්, ආම්ලික දහදිය/ස්නේහ), ශ්ලේෂ්මල පටල (පක්ෂ්ම), ස්රාවයන් (කඳුළු/ඛේටයේ ලයිසොසයිම්, ආමාශ HCl). අභ්යන්තර 4: භක්ෂක සෛල (නියුට්රොෆිල, මහා භක්ෂාණු), NK සෛල, ප්රතික්ෂුද්රජීවී ප්රෝටීන (ඉන්ටෆෙරෝන් හා අනුපූරක ප්රෝටීන), ප්රදාහක ප්රතිචාරය. |
T වසා සෛල (තයිමසයේ පරිණත වේ — සෛල-මාධ්ය ප්රතිචාරය) සහ B වසා සෛල (ඇටමිදුළුවල පරිණත වේ — දේහ තරල-මාධ්ය / හියුමොරල් ප්රතිචාරය). |
ප්රදාහක ප්රතිචාරයේ (Inflammatory response) නිල පියවර: පටකයකට ඉඳිකටු තුඩකින් හෝ තුවාල වූ විට සම්බන්ධක පටකයේ කුඹ සෛල (Mast cells) මගින් හිස්ටැමින් මුදා හරියි → අසල රුධිර කේශනාලිකා විස්තාරණය වී (රතු වීම හා රත් වීම) පාරගම්යතාව වැඩි වේ (පටක තරලය කාන්දු වී ඉදිමීම; ස්නායු අග්ර තෙරපී වේදනාව) → සක්රිය මහා භක්ෂාණු හා නියුට්රොෆිල සයිටොකයින (Cytokines) ස්රාවය කර තවත් භක්ෂක සෛල කැඳවා විෂබීජ ගිල දමයි (මියගිය භක්ෂක සෛල, ව්යාධිජනකයන් හා සෛල සුන්බුන් එක්ව සැරව / Pus සෑදේ; දරුණු ආසාදනයකදී සංස්ථානික ප්රතිචාරය ලෙස උණ හටගනී).
B හා T වසා සෛල, සක්රිය/අක්රිය ප්රතිශක්තිය සහ ප්රතිශක්ති ආබාධ
- T සහ B සෛල ක්රියාව (ඉහත SVG රූපය බලන්න!): T සෛලවලට ප්රතිදේහජනක හඳුනාගත හැක්කේ ප්රතිදේහජනක ඉදිරිපත් කරන සෛල (APC — මහා භක්ෂාණු, ඩෙන්ඩ්රයිටික් සෛල, B සෛල) මගින් ඉදිරිපත් කළ විට පමණි! ආධාරක T සෛල (Helper T) මගින් සයිටොටොක්සික T සෛල (ආසාදිත/පිළිකා සෛල සෘජුවම මරා දමයි) සහ B සෛල යන දෙකම සක්රිය කරයි. සක්රිය B සෛල ප්ලාස්ම සෛල බවට විභේදනය වී ද්රාව්ය Y-හැඩැති ප්රතිදේහ (ඉමියුනොග්ලොබියුලින්) ස්රාවය කරයි. (විභාග උගුල: ප්රතිදේහ සෘජුවම ව්යාධිජනකයන් මරා නොදමයි — උදාසීන කර අනුපූරක පද්ධතිය හා භක්ෂක සෛල මගින් විනාශ කිරීමට සලකුණු කරයි!).
- පරිචිත ප්රතිශක්ති ආකාර 4: (1) ස්වාභාවික සක්රිය (පැපොල වැනි රෝගයක් වැළඳීම — මතක සෛල ඇත); (2) කෘත්රිම සක්රිය (BCG, පෝලියෝ වැනි බෙලහීන/අක්රිය එන්නත් — මතක සෛල ඇත); (3) ස්වාභාවික අක්රිය (මවගෙන් කලල බන්ධය හරහා භෲණයට හා මව්කිරි/කොලස්ට්රම් මගින් ළදරුවාට නිමි ප්රතිදේහ ලැබීම — මතක සෛල නැත, කෙටිකාලීනයි); (4) කෘත්රිම අක්රිය (නිමි ප්රතිදේහ/මස්තු එන්නත් — පිටගැස්ම, හෙපටයිටිස් A, සර්ප විෂට දෙන ප්රති-විෂ / Antivenin).
- ප්රතිශක්ති ආබාධ 3: (i) අසාත්මිකතා (පරාග, දූවිලි, ඉස්සන්, පෙනිසිලින් වැනි අසාත්මිකකාරකවලට එරෙහි ප්රතිදේහ කුඹ සෛල මත බැඳී හිස්ටැමින් මුදා හැරීම; උග්ර අසාත්මික කම්පනයේදී රුධිර පීඩනය ක්ෂණිකව බැස මරණය විය හැක); (ii) ස්වයං ප්රතිශක්ති රෝග (මධුමේහය දර්ශය 1 — අග්න්යාශ බීටා සෛල විනාශය; රූමැටික් ආතරයිටිස් — සන්ධි හානිය; බහු ජාරඨ්යය / Multiple Sclerosis — T සෛල මගින් නියුරෝනවල මයලින් කොපුව විනාශ කිරීම); (iii) ප්රතිශක්ති ඌනතා රෝග (HIV මගින් පරිචිත ප්රතිශක්තිය බිඳ දමා AIDS ඇති කිරීම).
2. නයිට්රජනීය බහිස්ස්රාවී ඵල 3 සහ සත්ත්ව බහිස්ස්රාවී ව්යූහ (NIE 5.5.1 & 5.5.2)
දේහය තුළ ද්රාව්ය සාන්ද්රණය හා ජල තුල්යතාව පාලනය කිරීම ආස්රැති විධානය (Osmoregulation) වන අතර, පරිවෘත්තීය අපද්රව්ය දේහයෙන් ඉවත් කිරීම බහිස්ස්රාවය (Excretion) වේ. ප්රෝටීන (ඇමයිනෝ අම්ල) හා නියුක්ලික් අම්ල (නයිට්රජනීය භස්ම) බිඳවැටීමේදී ඇමයින් කාණ්ඩයෙන් නිපදවෙන නයිට්රජනීය අන්ත ඵල 3 සතුන්ගේ වාසස්ථානය සමඟ බැඳී පවතී:
| නයිට්රජනීය අන්ත ඵලය | විෂ සහිත බව හා ජල අවශ්යතාව | නිපදවීමට වැය වන ශක්තිය | වාසස්ථානය හා නිල ජීවී උදාහරණ |
|---|---|---|---|
| 1. ඇමෝනියා (NH3) | අධිකම විෂ සහිතයි; බැහැර කිරීමට විශාල ජල පරිමාවක් අවශ්යයි. | අඩුම ශක්තියක් වැය වේ. | ජලජ ජීවීන්: අස්ථික මසුන්, ජලජ අපෘෂ්ඨවංශීන්, ඉස්ගෙඩියන්. |
| 2. යූරියා (Urea) | විෂ බව අඩුය; මධ්යස්ථ ජල ප්රමාණයක් අවශ්ය වේ. | වැඩි ශක්තියක් වැය වේ. | ක්ෂීරපායීන්, සුහුඹුල් උභයජීවීන්, කරදිය කාටිලේජීය මසුන් (මෝරා — ආස්රැති විධානයටත් යොදා ගනී!). |
| 3. යූරික් අම්ලය | සාපේක්ෂව විෂ රහිතයි (ජල අද්රාව්ය අර්ධ-ඝන තලපයකි); ඉතාම අවම ජලයකි. | වැඩිම ශක්තියක් වැය වේ! | පක්ෂීන්, බොහෝ උරගයන්, කෘමීන් සහ භෞමික ගොළුබෙල්ලන්. |
සත්ත්ව බහිස්ස්රාවී ව්යූහ මතක තියාගන්න: දේහ පෘෂ්ඨය (නිඩාරියාවන්), සංකෝචක රික්තක (Amoeba, Paramecium), සිළු සෛල / Flame cells (පැතලි පණුවන්), වෘක්කිකා / Nephridia (ඇනලිඩාවන්), මැල්පිගීය නාලිකා (කෘමීන් — ආහාර මාර්ගයට විවෘත වේ), හරිත ග්රන්ථි / ස්පර්ශක ග්රන්ථි (ක්රස්ටේෂියාවන්), ලවණ ග්රන්ථි (කරදිය පක්ෂීන් හා කරදිය උරගයන් — ඇස් ආසන්නයේ), සහ වෘක්ක (සියලුම පෘෂ්ඨවංශීන්).
3. මානව වෘක්කාණුවේ (Nephron) මූත්රා සෑදීමේ පියවර 3 සහ ADH / RAAS යාමනය (NIE 5.5.3)
මිනිස් වෘක්කයක මූලික ව්යූහමය හා කෘත්යමය ඒකකය වන වෘක්කාණු මිලියනයකට අධික සංඛ්යාවක් පිහිටනවා (වැඩිපුරම ඇති බාහික වෘක්කාණු සහ මජ්ජාවේ ගැඹුරට විහිදෙන ජක්ස්ටා මජ්ජාමය වෘක්කාණු). ගුච්ඡිකාවට රුධිරය ගෙන එන අභිවාහී ධමනිකාවේ විෂ්කම්භය, පිටතට ගෙන යන අපවාහී ධමනිකාවේ විෂ්කම්භයට වඩා වැඩි නිසා ගුච්ඡිකාව තුළ ඉහළ රුධිර පීඩනයක් ගොඩනැගෙනවා! අපවාහී ධමනිකාවෙන් පරිනාලාකාර කේශනාලිකා ජාලය (PCT/DCT වටා) සහ වාසා රෙක්ටා (Vasa recta — හෙන්ලේ පුඩුව වටා) ගොඩනැගේ.
- අවිදුර සංවලිත නාලිකාව (PCT — වැඩිම ප්රතිශෝෂණය!): ග්ලූකෝස් සහ ඇමයිනෝ අම්ල 100%ක්ම සක්රියව ප්රතිශෝෂණය වේ! Na+ සක්රියව ද, Cl-, K+, HCO3- (රුධිර pH තුලනයට) සහ ජලයෙන් වැඩිම කොටස ආස්රැතිය මගින් අක්රියව ද උරාගනී.
- හෙන්ලේ පුඩුව: අවරෝහණ බාහුව ජලයට පාරගම්ය බැවින් ආස්රැතියෙන් ජලය පිටතට ගොස් පෙරනය සාන්ද්ර වේ; ආරෝහණ බාහුව ජලයට අපාරගම්ය වන අතර NaCl අක්රියව (සිහින් කොටසේ) හා සක්රියව (ඝන කොටසේ) පිටතට ගෙන ගොස් පෙරනය තනුක කරයි!
- විදුර සංවලිත නාලිකාව (DCT) හා සංග්රාහක ප්රනාලය: Na+, HCO3- හා ජලය (ADH යටතේ) සහ සංග්රාහක ප්රනාලයේ අවසන් කොටසින් යූරියා ස්වල්පයක් ද ප්රතිශෝෂණය වී මූත්රා සාදයි.
- ADH යාමනය: විජලනය නිසා රුධිර ආස්රැතික පීඩනය වැඩි වීම (සාමාන්ය
300 mOsm/Lඉක්මවීම) → හයිපොතැලමසේ ආස්රැති ප්රතිග්රාහක (පිපාසය ද ඇති කරයි) → අපර පිටියුටරියෙන් ADH ස්රාවය ඉහළ යයි → DCT හා සංග්රාහක ප්රනාලවල ජල ප්රතිශෝෂණය වැඩි කර සාන්ද්ර මූත්රා නිපදවා ආස්රැතික පීඩනය300 mOsm/Lට ගෙන එයි! - RAAS පද්ධතිය: රුධිර පීඩනය/පරිමාව පහළ බැසීම → වෘක්කවල සංවේදක මගින් රෙනින් (Renin) ස්රාවය කරයි → අක්මාවෙන් නිදහස් වන ඇන්ජියෝටෙන්සිනෝජන් → ඇන්ජියෝටෙන්සින් I → (ACE එන්සයිමයෙන්) → ඇන්ජියෝටෙන්සින් II බවට පත් වේ → (1) ධමනිකා සංකෝචනය කර රුධිර පීඩනය ඉහළ නංවයි, සහ (2) අධිවෘක්ක ග්රන්ථියෙන් ඇල්ඩොස්ටෙරෝන් ස්රාවය කරවා විදුර නාලිකාවලින් Na+ හා ජලය ප්රතිශෝෂණය වැඩි කර රුධිර පරිමාව හා පීඩනය යථා තත්ත්වයට පත් කරයි!