05.5🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රරාජකීය විද්යාලය — කොළඹ පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
1. කටුවක් ඇනී සම සිදුරු වී බැක්ටීරියා ඇතුළු වූ ස්ථානයක ඇති වන ස්ථානීය 'ප්රදාහ ප්රතිචාරයේදී' (Inflammatory response) රතු පැහැ වීම, උණුසුම් වීම, ඉදිමීම සහ වේදනාව ඇති වීමට හේතු වන සිදුවීම් මාලාව කුමක්ද?
විවරණය: ප්රදාහයේ (Inflammation) සායනික ලක්ෂණ 4 හැදෙන විදිහ හරිම තාර්කිකයි!
1) පටක හානියේදී 'කුඹ සෛල' (Mast cells) → 'හිස්ටමින්' නිදහස් කරයි.
2) රුධිර ධමනිකා විස්තාරණය වී ලේ ගැලීම වැඩි වේ → 'රතු පැහැය' (Redness) සහ 'උණුසුම' (Heat).
3) කේශනාලිකා පාරගම්යතාව වැඩි වී ප්ලාස්ම තරලය, කැටිකාරක හා ප්රතික්ෂුද්රජීවී ප්රෝටීන පටකයට කාන්දු වේ → 'ඉදිමීම' (Swelling) සහ ස්නායු අන්ත තෙරපීමෙන් 'වේදනාව' (Pain).
4) මහාභක්ෂාණු/නියුට්රොෆිල සයිටොකයින මගින් තවත් නියුට්රොෆිල කැඳවා බැක්ටීරියා ගිල දමයි (සැරව = මළ භක්ෂක සෛල + බැක්ටීරියා + තරලය). පද්ධතිමය ආසාදනවලදී 'පයිරොජන්' (Pyrogens) මගින් හයිපොතැලමසේ තාප පාලකය ඉහළ දමා 'උණ' (Fever) ඇති කරයි! 05.5🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රවිශාඛා විද්යාලය — කොළඹ පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
2. පරිචිත ප්රතිශක්තිකරණ ප්රතිචාරයේදී 'උපකාරක T සෛල' (Helper T cells) සහ 'සෛලවිෂ T සෛල' (Cytotoxic T cells) ඉටු කරන විශේෂිත කාර්යභාරයන් පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: පරිචිත ප්රතිශක්ති හමුදාවේ 'ප්රධාන අණදෙන නිලධාරියා' තමයි 'උපකාරක T සෛලය' (Helper T cell — CD4+)! මහාභක්ෂාණු, ඩෙන්ඩ්රිටික් සෛල හෝ B සෛල වැනි APC සෛලයක් MHC අණු මත තබා ප්රතිදේහජනක කැබැල්ලක් පෙන්වූ විට, උපකාරක T සෛලය සක්රිය වී සයිටොකයින නිකුත් කර B සෛලත් සෛලවිෂ T සෛලත් යන දෙකම බලගන්වනවා! (HIV වෛරසය උපකාරක T සෛල විනාශ කළ විට AIDS රෝගියාගේ දේහ තරල හා සෛල-මාධ්ය ප්රතිශක්ති දෙකම බිඳ වැටෙන්නේ ඒ නිසයි!). කාරක සෛලවිෂ T සෛල (Cytotoxic T cells) ආසාදිත සෛලයේ පටලයේ 'පර්ෆොරින්' සිදුරු විද 'ග්රැන්සයිම' ඇතුළු කර සෛලය සියදිවි නසා ගැනීමට (Apoptosis) සලස්වයි! 05.5🏛️ පළාත් වාර විභාගදකුණු පළාත් අවසාන වාර විභාගය (2024) (2024)
3. පරාග, රටකජු හෝ මී මැසි විෂ වැනි අසාත්මිකකාරකවලට (Allergens) අධිසංවේදී පුද්ගලයන් තුළ ඇති වන 'අසාත්මිකතා ප්රතිචාරය' (Allergic reaction) සහ ජීවිතයට තර්ජනයක් වන 'ඇනෆිලැක්ටික් කම්පනය' (Anaphylactic shock) පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: අසාත්මිකතාවේ (Allergy) ප්රධාන චරිත 4 මතක තබා ගන්න: [අසාත්මිකකාරකය (Allergen)] → [IgE ප්රතිදේහ] → [කුඹ සෛල / Mast cells] → [හිස්ටමින් (Histamine)]! සාමාන්ය අසාත්මිකතාවලට 'ප්රති-හිස්ටමින්' (Antihistamines) ඖෂධ දෙනවා. හැබැයි මී මැසි විෂ, පෙනිසිලින් හෝ රටකජු නිසා දේහය පුරා එකවර කුඹ සෛල පුපුරා හිස්ටමින් නිදහස් වුණොත් පර්යන්ත වාහිනී පළල් වී රුධිර පීඩනය හදිසියේම කඩා වැටෙනවා + ශ්වාසනාලිකා හැකිලී හුස්ම හිර වෙනවා ('ඇනෆිලැක්ටික් කම්පනය')—එවිට මිනිත්තු කිහිපයක් ඇතුළත ජීවිතය බේරා ගන්න දෙන එකම හදිසි ඖෂධය තමයි 'එපිනෙෆ්රින් / ඇඩ්රිනලින්' (EpiPen)! 05.5🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රආනන්ද විද්යාලය — කොළඹ පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
4. මානව වකුගඩුවක පිහිටන මිලියනයක් පමණ වූ කෘත්යමය ඒකක වන වෘක්කාණු (Nephrons) අතරින් 'බාහික වෘක්කාණු' (Cortical nephrons) සහ 'මජ්ජාසන්න වෘක්කාණු' (Juxtamedullary nephrons) පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: සියලුම වෘක්කාණුවල බෝමන් ප්රාවරය, ගුච්ඡිකාව, PCT සහ DCT තියෙන්නේ 'වෘක්ක බාහිකයේ' (Renal cortex)! මජ්ජාවට (Medulla) බහින්නේ හෙන්ලේ පුඩුව සහ එකතු කිරීමේ නාලයයි. බාහික වෘක්කාණු (~85%) වල හෙන්ලේ පුඩුව කෙටියි. නමුත් මජ්ජාසන්න වෘක්කාණු (~15%) වල ඉතා දිගු හෙන්ලේ පුඩුවක් මජ්ජාවේ ඇතුළතටම විහිදී මජ්ජාවේ අධිආස්රැතික අනුක්රමණය ගොඩනඟයි—ගොඩබිම ජලය ඉතිරි කරගනිමින් අධිආස්රැතික මූත්රා නිපදවිය හැකි මේ ව්යූහය ඇත්තේ ක්ෂීරපායීන්ට හා පක්ෂීන්ට පමණි! 05.5🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රමහමායා බාලිකා විද්යාලය — මහනුවර පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
5. මානව බහිස්ස්රාවී පද්ධතිය ආශ්රිත ආබාධයක් වන 'වකුගඩු ගල්' (Bladder / Kidney stones) සහ වකුගඩු අකර්මණ්ය වූ රෝගීන්ට සිදු කරන 'රුධිර කාන්දුකරණය' (Haemodialysis) පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: මානව බහිස්ස්රාවී පද්ධතියේ ආබාධ හා ප්රතිකාර පිළිබඳ ඉතා වැදගත් සායනික කරුණු දෙකක් මෙහි ඇතුළත් වෙනවා: (1) 'වකුගඩු හා මූත්රා ගල්' (Kidney/Bladder stones): ප්රමාණවත් ජලය පානය නොකිරීම හා නිවිති වැනි ඔක්සලේට් අධික ආහාර නිසා මූත්රාවල අධිකව සාන්ද්ර වන 'කැල්සියම් ඔක්සලේට්' (~80%), කැල්සියම් පොස්ෆේට් හෝ 'යූරික් අම්ලය' අවක්ෂේප වී ස්ඵටික සෑදීමෙන් වෘක්ක ශ්රෝණිය හෝ මූත්ර වාහිනිය අවහිර වේ (කම්පන තරංග / Lithotripsy මගින් මේවා කුඩු කළ හැකිය). (2) 'රුධිර කාන්දුකරණය' (Haemodialysis): අර්ධ පාරගම්ය නාලයක් වටා ප්රතිධාරා දිශාවට ගලන කාන්දුකරණ තරලයේ (Dialysate) ග්ලූකෝස් හා අත්යවශ්ය අයන සාමාන්ය රුධිර සාන්ද්රණයෙන්ම පවත්වා ගන්නා නිසා ඒවා රුධිරයෙන් ඉවත් නොවන අතර, එහි 'යූරියා නොමැති (0%)' නිසා රුධිරයේ යූරියා හා අතිරික්ත ලවණ විසරණයෙන් ඉවත් වේ! 05.5🎓 A/L විභාග ප්රශ්නA/L පසුගිය විභාගය (2023) (2023)
6. මිනිස් වෘක්කාණුවක ගුච්ඡිකා පෙරීමෙන් ලැබෙන පෙරනයේ අඩංගු ග්ලූකෝස් සහ ඇමයිනෝ අම්ල 100%ක්ම නැවත රුධිරයට වරණීය ප්රතිශෝෂණය (Selective reabsorption) සිදුවන්නේ වෘක්කාණුවේ කුමන කොටසේදීද?
විවරණය: ගුච්ඡිකාවේ අධික රුධිර පීඩනය නිසා බෝමන් ප්රාවරය තුළට සිදුවන අතිපෙරීමේදී රුධිර සෛල හා ප්ලාස්ම ප්රෝටීන හැර ජලය, ලවණ, යූරියා මෙන්ම සිරුරට අත්යවශ්ය ග්ලූකෝස් සහ ඇමයිනෝ අම්ලද ගුච්ඡිකා පෙරනයට ඇතුළු වෙනවා. නමුත් පෙරනය බෝමන් ප්රාවරයේ සිට ගමන් කරන පළමු නාලිකා කොටස වන අවිදුර සංවලිත නාලිකාවේදී (Proximal convoluted tubule — PCT) මයිටොකොන්ඩ්රියා හා ක්ෂුද්ර අංගුලිකා බහුල අපිච්ඡද සෛල මගින් සක්රිය පරිවහනය හරහා ග්ලූකෝස් සහ ඇමයිනෝ අම්ලවලින් 100%ක්ම නැවත පරි-නාලිකා කේශනාලිකා රුධිරයට වරණීයව ප්රතිශෝෂණය කරගන්නවා! (දියවැඩියා රෝගීන්ගේ රුධිර ග්ලූකෝස් මට්ටම ඉතා ඉහළ ගොස් PCT වාහක ප්රෝටීන සංතෘප්ත වූ විට පමණක් මූත්රා සමඟ ග්ලූකෝස් පිටවේ). හෙන්ලේ පුඩුව, DCT හා සංග්රාහක නාලය ජලය හා අයන යාමනය කරයි. 05.5🏛️ පළාත් වාර විභාගබස්නාහිර පළාත් අවසාන වාර විභාගය (2023) (2023)
7. මානව සහජ ප්රතිශක්තියේ 'බාහිර බාධක ආරක්ෂාවට' (External barrier defenses — පළමු ආරක්ෂක වළල්ලට) අයත් නොවන්නේ පහත සඳහන් කවරක්ද?
විවරණය: සහජ ප්රතිශක්තිය කොටස් දෙකකට බෙදෙනවා: (1) බාහිර බාධක (සම, ශ්ලේෂ්මල පටල, පක්ෂ්ම, ලයිසොසයිම්, HCl, දහඩිය/තෙල්වල අඩු pH 3–5) සහ (2) අභ්යන්තර ආරක්ෂණ (භක්ෂක සෛල, ස්වාභාවික නාශක / NK සෛල, ප්රතික්ෂුද්රජීවී ප්රෝටීන සහ ප්රදාහ ප්රතිචාරය)! ඒ නිසා රුධිරයේ හා පටක තුළ සැරිසරන 'NK සෛල' අයත් වන්නේ සහජ ප්රතිශක්තියේ 'අභ්යන්තර ආරක්ෂාවට' (දෙවන වළල්ලට) මිසක් බාහිර බාධකවලට නෙවෙයි! 05.5🎓 A/L විභාග ප්රශ්නA/L පසුගිය විභාගය (2023) (2023)
8. සක්රිය B වසා සෛලවලින් විකසනය වන ප්ලාස්මා සෛල මගින් ස්රාවය කරන Y-හැඩැති 'ප්රතිදේහ' (Antibody / Immunoglobulin) අණුවක ව්යූහය සහ ක්රියාකාරිත්වය පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: ප්රතිදේහ ගැන තියෙන ලොකුම වැරදි වැටහීමක් තමයි 'ප්රතිදේහ මගින් තනිවම විෂබීජ කෙළින්ම මරා දමනවා' කියන එක—නැහැ! ප්රතිදේහ කරන්නේ ප්රතිදේහජනකයේ 'එපිටෝපය' (Epitope) හා බැඳී සතුරාව 'ලකුණු කර අකර්මණ්ය කිරීම' (Tagging for destruction)! ඒ ක්රම 3 තමයි:
1) උදාසීනකරණය (Neutralization): වෛරස/විෂවල මතුපිට වසා දමා ධාරක සෛලවලට ඇලීම වැළැක්වීම.
2) ඔප්සොනීකරණය (Opsonization) හා ශ්ලේෂණය: බැක්ටීරියා පොකුරු ගස්වා මහාභක්ෂාණු හා නියුට්රොෆිලවලට ගිල දැමීම පහසු කිරීම.
3) අනුපූරක පද්ධතිය සක්රිය කර සිදුරු සාදා පුපුරුවා හැරීම (Lysis)! 05.5🎓 A/L විභාග ප්රශ්නA/L පසුගිය විභාගය (2023) (2023)
9. වෘක්කාණු දේහයෙහිදී (Renal corpuscle) අතිපෙරීම සිදු වන පෙරහන් පටලයේ ස්තර තුන සහ නිරෝගී පුද්ගලයෙකුගේ බෝමන් ප්රාවර කුහරයට එකතු වන 'ගුච්ඡිකා පෙරනයේ' (Glomerular filtrate) සංයුතිය පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: අතිපෙරීම (Ultrafiltration) 'ප්රමාණය මත පදනම් වූ අවරණීය අක්රිය' පෙරීමක් මිසක් හොඳ-නරක තෝරන පෙරීමක් නෙවෙයි! පෙරනය හරියට තේ පෙරනයක් වගේ: විශාල රුධිර සෛල (RBC, WBC), පට්ටිකා හා විශාල ප්ලාස්ම ප්රෝටීන ගුච්ඡිකා රුධිරයේම නවතිනවා; හැබැයි කුඩා අණු වන ජලය, ලවණ (Na+, K+, Cl-, HCO3-), H+, යූරියා, යූරික් අම්ලය, ක්රියැටිනින් මෙන්ම වටිනා 'ග්ලූකෝස්, ඇමයිනෝ අම්ල හා විටමින්' සියල්ලම බෝමන් ප්රාවරයේ ගුච්ඡිකා පෙරනයට පෙරී යයි! 05.5🏛️ පළාත් වාර විභාගමධ්යම පළාත් අවසාන වාර විභාගය (2023) (2023)
10. වෘක්කාණුවේ වැඩිම පරිමාවකින් 'වරණීය ප්රතිශෝෂණය' (Selective reabsorption) සිදු වන කොටස වන 'අවිදුර සංවලිත නාලිකාව' (Proximal Convoluted Tubule / PCT) පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: වෘක්කාණුවේ 'මහන්සිකාරම සේවකයා' තමයි අවිදුර සංවලිත නාලිකාව (PCT)! එහි සරල ඝනාකාර අපිච්ඡද සෛලවල කුහරය දෙසට විහිදුණු ඝන ක්ෂුද්ර අංගුලිකා (පෘෂ්ඨ වර්ගඵලය වැඩි කිරීමට) සහ මයිටොකොන්ඩ්රියා (ATP සැපයීමට) බහුලයි. නිරෝගී අයෙකුගේ ග්ලූකෝස් හා ඇමයිනෝ අම්ල '100%ක්ම' PCT හිදී සක්රියව නැවත රුධිරයට ගන්නා නිසා මූත්රාවල ග්ලූකෝස් ඇත්තේම නැත! ඊට අමතරව NaCl, ජලය (ආස්රැතියෙන්), K+, විටමින් හා HCO3- විශාල ප්රමාණයක් ප්රතිශෝෂණය කරන අතර, H+, NH3 හා ඖෂධ/විෂ PCT තුළට ස්රාවයද කෙරේ! 05.5🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රධර්මරාජ විද්යාලය — මහනුවර වාර පරීක්ෂණය (2023) (2023)
11. මූත්රා සෑදීමේ තෙවන පියවර වන 'නාලිකා ස්රාවය' (Tubular secretion) සහ එකතු කිරීමේ නාලයේ (Collecting duct) ක්රියාකාරිත්වය පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: 'ප්රතිශෝෂණය' හා 'ස්රාවය' දිශා දෙක හරියටම වෙන් කරගන්න: (1) ප්රතිශෝෂණය = නාලිකා පෙරනයේ සිට → රුධිර කේශනාලිකාවට; (2) නාලිකා ස්රාවය = නාලිකා අවට කේශනාලිකා රුධිරයේ සිට → නාලිකා කුහරයේ පෙරනය තුළට! PCT හා DCT දෙකේදීම සිදුවන නාලිකා ස්රාවය මගින් අතිරික්ත H+ හා K+ අයන (සහ අක්මාවෙන් සැකසූ ඖෂධ/විෂ) ඉවත් කර රුධිරයේ pH අගය හා K+ සමස්ථිතිය සියුම්ව පාලනය කරයි. එසේම එකතු කිරීමේ නාලයේ පහළ කොටසින් යූරියා සුළු ප්රමාණයක් මජ්ජා තරලයට කාන්දු වී මජ්ජාවේ අධිආස්රැතිකතාව ඉහළ නැංවීමට උදව් කරයි! 05.5🎓 A/L විභාග ප්රශ්නA/L පසුගිය විභාගය (2023) (2023)
12. අධික රුධිර වහනයක් හෝ පාචනය වැනි Na+ හා ජලය දෙකම අහිමි වන අවස්ථාවකදී (රුධිර ආස්රැතිකතාව නොවෙනස්ව පැවතියද රුධිර පරිමාව සහ රුධිර පීඩනය පහත වැටුණු විට) ක්රියාත්මක වන 'රෙනින්–ඇන්ජියෝටෙන්සින්–ඇල්ඩොස්ටෙරෝන් පද්ධතිය' (RAAS) පිළිබඳ නිවැරදි අනුපිළිවෙළ කුමක්ද?
විවරණය: ADH සහ RAAS අතර වෙනස හරියටම අල්ලගන්න! දහඩිය දැමීමේදී රුධිර ආස්රැතිකතාව වැඩි වන නිසා ADH ක්රියාත්මක වෙනවා; හැබැයි ලේ ගැලීමකදී හෝ දැඩි පාචනයකදී ලවණ + ජලය සමව අඩු වන නිසා ආස්රැතිකතාව වෙනස් නොවුණත් 'රුධිර පරිමාව හා පීඩනය' බහිනවා! එවිට අභිවාහී ධමනිකා බිත්තියේ ඇති 'ගුච්ඡිකාසන්න උපකරණය' (JGA) → 'රෙනින්' (Renin — 'n' එකයි! ආමාශයේ Rennin නෙවෙයි!) එන්සයිමය මුදා හරියි → ඇන්ජියෝටෙන්සින් II සෑදේ → (1) ධමනිකා සංකෝචනය + (2) අධිවෘක්ක බාහිකයෙන් 'ඇල්ඩොස්ටෙරෝන්' මුදා හැර DCT මගින් Na+ හා ජලය ප්රතිශෝෂණය කර රුධිර පීඩනය හා පරිමාව නංවයි! (රුධිර පරිමාව/පීඩනය වැඩි වූ විට හෘද කර්ණිකා බිත්තිවලින් ස්රාවය වන 'ANP' පෙප්ටයිඩය මගින් රෙනින් හා ඇල්ඩොස්ටෙරෝන් නිෂේධනය කර RAAS ට විරුද්ධව ක්රියා කරයි!).