මිනිස් අන්තරාසර්ග පද්ධතිය, හෝමෝන යාමනය සහ සමස්ථිතිය
හයිපොතැලමස සහ පිටියුටරි ග්රන්ථියේ හෝමෝන ධූරාවලිය, තයිරොයිඩ්/පැරාතයිරොයිඩ් මගින් Ca²⁺ යාමනය, අධිවෘක්ක ග්රන්ථි, අග්න්යාශයේ ඉන්සියුලින් හා ග්ලූකගන් ඍණ ප්රතිපෝෂණය, Type 1 හා Type 2 දියවැඩියාව, තයිරොයිඩ් ආබාධ, මිනිස් තාප හා ආස්රැති යාමනය සහ අක්මාවේ සමස්ථිතික කාර්යභාරය සම්පූර්ණයෙන් ඉගෙන ගනිමු.
කලින් පාඩමෙන් අපි බැලුවා නේද ස්නායු පද්ධතිය තත්පරයෙන් දශම ගණනකින් විදුලි පණිවිඩ යවන හැටි? හැබැයි ඔයාගේ ශරීරයේ වර්ධනය, පරිවෘත්තීය වේගය, රුධිරයේ සීනි හා කැල්සියම් මට්ටම, ජල තුල්යතාව සහ ප්රජනනය වගේ දිගුකාලීන ක්රියාවලි පැය 24 පුරාම ඉතාම නිවැරදිව යාමනය කරන්නේ අන්තරාසර්ග පද්ධතියයි (Endocrine System)! මේක හරියට රුධිර ධාරාව ඔස්සේ රසායනික ලියුම් (හෝමෝන) යවන තැපැල් ජාලයක් වගේ.
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු විදිහට (දියවැඩියා හා තයිරොයිඩ් සායනික කළමනාකරණයේදී) මේ පාඩම ඔයාට ඕන වෙන්නේ ඇයි?
ශ්රී ලංකාවේ ඕනෑම රෝහලක වෛද්ය වාට්ටුවකට (Medical Ward) හෝ සායනයකට ගියොත් ඔයාට දවසකට වැඩිපුරම හමුවෙන රෝගීන් දෙවර්ගය තමයි දියවැඩියාව (Diabetes mellitus) සහ තයිරොයිඩ් ආබාධ (Hyper/Hypothyroidism) තියෙන අය! Type 1 දියවැඩියා දරුවෙකුට අනිවාර්යයෙන්ම ඉන්සියුලින් එන්නත් දෙන්න වෙන්නේ ඇයි, Type 2 රෝගියෙකුට ඉන්සියුලින් තිබුණත් සෛලවලට සීනි ගන්න බැරි ඇයි, අසාත්මික කම්පනයකදී (Anaphylactic shock) ජීවිතය බේරගන්න ඇඩ්රිනලින් (Adrenaline) එන්නත දෙන්නේ ඇයි — මේ සේරම වෛද්ය රහස් අද පාඩම ඇතුළේ තියෙනවා!
1. අන්තරාසර්ග ග්රන්ථි, හෝමෝන සහ හයිපොතැලමස–පිටියුටරි අක්ෂය (5.7.1)
📌 නිල NIE නිර්වචන: අන්තරාසර්ග ග්රන්ථි යනු නාල රහිත (නිර්නාල) ග්රන්ථි වන අතර, ඒවායින් ස්රාවය කරන හෝමෝන නම් විශිෂ්ට රසායනික සංඥා අණු ඍජුවම රුධිර කේශනාලිකා තුළට විසරණය වී රුධිරය මගින් පරිවහනය කෙරේ. හෝමෝනයක් මුළු සිරුරේම සෛලවලට ළඟා වුණත්, ඊට ප්රතිචාර දක්වන්නේ අදාළ හෝමෝනයට ගැළපෙන විශිෂ්ට ප්රතිග්රාහක දරන "ඉලක්ක සෛල" (Target cells) පමණයි! (ග්රන්ථිවලට අමතරව ආමාශ බිත්තියේ ගැස්ට්රින් ස්රාවය කරන සෛල වැනි තනිව පිහිටි අන්තරාසර්ග සෛලද දේහයේ ඇත).
හයිපොතැලමස සහ පිටියුටරි ග්රන්ථිය අතර තියෙන සම්බන්ධය A/L විභාගයේ සුපිරිම ප්රශ්න උල්පතක්! පිටියුටරිය කියන්නේ වෙනස්ම සම්භවයක් හා කෘත්ය ඇති කොටස් දෙකක එකතුවක්:
- පූර්ව පිටියුටරිය (Anterior Pituitary): හයිපොතැලමස හා සම්බන්ධ වන්නේ ප්රතිහාර රුධිර නාල (Portal blood vessels) මගිනි. හයිපොතැලමසෙන් නිපදවන හෝමෝන 7ක් (ස්රාවී හෝමෝන 5ක්:
GHRH, TRH, CRH, GnRH, PRHසහ නිෂේධක හෝමෝන 2ක්:PIHසහGHRIH— මෙහි GHRIH මගින් GH හා TSH යන දෙකම නිෂේධනය කරයි!) මගින් පූර්ව පිටියුටරියේ හෝමෝන 6ක සංශ්ලේෂණය හා ස්රාවය පාලනය කරයි. - අපර පිටියුටරිය (Posterior Pituitary): හයිපොතැලමසේ ප්රසර්ජනයක් වන අතර ස්නායු අක්සන මගින් සම්බන්ධ වේ. අපර පිටියුටරිය කිසිදු හෝමෝනයක් සංශ්ලේෂණය නොකරයි! හයිපොතැලමසේ නියුරෝනවල නිපදවා අක්සන දිගේ පැමිණ ගබඩා වී පවතින ඔක්සිටොසින් (Oxytocin) සහ ප්රතිමෞත්රල්ය හෝමෝනය (ADH) ස්නායු ආවේගවලට ප්රතිචාර ලෙස රුධිරයට නිදහස් කිරීම පමණක් සිදු කරයි!
TSH, ACTH, FSH, LH. ප්රොලැක්ටින් (Prolactin) ඉලක්ක කරන්නේ ක්ෂීර ග්රන්ථි (අන්තරාසර්ග නොවන පටකයක්) නිසා එය පෝෂී නොවන හෝමෝනයකි. නමුත් පූර්ව පිටියුටරියෙන් වැඩිම ප්රමාණයකින් නිපදවන වර්ධක හෝමෝනය (GH) පෝෂී මෙන්ම පෝෂී නොවන බලපෑම් දෙකම ඇති කරයි!
2. මිනිස් අන්තරාසර්ග ග්රන්ථි, හෝමෝන සහ නිල කෘත්ය වගුව (5.7.1)
| අන්තරාසර්ග ග්රන්ථිය | හෝමෝනය | ඉලක්ක ස්ථානය සහ නිල NIE කෘත්යය |
|---|---|---|
| පූර්ව පිටියුටරිය | GH, TSH, ප්රොලැක්ටින්, ACTH, FSH, LH |
• GH: සියලු දෛහික සෛලවල ප්රෝටීන සංශ්ලේෂණය හා පටක (අස්ථි/පේශි) වර්ධනය. • TSH: තයිරොයිඩ් ග්රන්ථියේ වර්ධනය හා T3/T4 ස්රාවය.• ප්රොලැක්ටින්: ක්ෂීර ග්රන්ථිවල කිරි නිපදවීම හා ස්රාවය. • ACTH: අධිවෘක්ක බාහිකයෙන් ග්ලූකොකෝර්ටිකොයිඩ් ස්රාවය. • FSH: ඩිම්බ ස්යූනිකා වර්ධනය සහ වෘෂණවල ශුක්රාණු ජනනය. • LH: ඩිම්බ මෝචනය, පීත දේහය සෑදීම හා වෘෂණවලින් ටෙස්ටොස්ටෙරෝන් ස්රාවය. |
| අපර පිටියුටරිය (නිපදවීම හයිපොතැලමසේ) | ADH සහ ඔක්සිටොසින් |
• ADH: වෘක්කාණුවල විදුර සංවලිත නාලිකාව හා සංග්රාහක ප්රණාලවල ජල පාරගම්යතාව වැඩි කර ජල ප්රතිශෝෂණය උත්තේජනය කරයි. • ඔක්සිටොසින්: ක්ෂීර ග්රන්ථිවලින් කිරි විසර්ජනය (Ejection) සහ ගර්භාෂ සිනිඳු පේශි සංකෝචනයෙන් දරු ප්රසූතිය පහසු කරයි. |
| තයිරොයිඩ් ග්රන්ථිය (ස්වරාලයට පහළින්) | T3, T4 (තයිරොක්සින්) සහ කැල්සිටෝනින් |
• T3 හා T4: පාදස්ථ පරිවෘත්තීය වේගය හා තාප ජනනය වැඩි කරයි; කංකාල හා ස්නායු පද්ධති වර්ධනයට අත්යවශ්ය වේ; රුධිර පීඩනය, හෘද ස්පන්දනය හා පේශි තානය යාමනය කරයි.• කැල්සිටෝනින්: අස්ථිවල Ca2+ තැන්පත් කිරීම හා වෘක්කවල Ca2+ ප්රතිශෝෂණය නිෂේධනය මගින් ඉහළ ගිය රුධිර Ca2+ මට්ටම පහත හෙළයි. |
| පැරාතයිරොයිඩ් ග්රන්ථි 4 (තයිරොයිඩ් අපර පෘෂ්ඨයේ) | PTH (පැරාතයිරොයිඩ් හෝමෝනය) | වෘක්කීය Ca2+ ප්රතිශෝෂණය, ක්ෂුද්රාන්ත්රික Ca2+ අවශෝෂණය සහ අස්ථි බිඳ හෙළා Ca2+ නිදහස් කිරීම මගින් රුධිර Ca2+ මට්ටම ඉහළ නංවයි (කැල්සිටෝනින්ට ප්රතිවිරුද්ධයි). |
| තයිමස් ග්රන්ථිය හා කේතු දේහය | තයිමොසින් / මෙලටොනින් | • තයිමොසින් (උරෝස්ථියට පිටුපසින්): T වසා සෛල විකසනය හා පරිණතිය.• මෙලටොනින් (මොළය තුළ): දෛනික ජෛව රිද්ම යාමනය හා වැඩිවියට පෙර ලිංගික අවයව පරිණතිය නිෂේධනය. |
| අධිවෘක්ක බාහිකය (දිගුකාලීන ආතති ප්රතිචාර) | කෝටිසෝල් සහ ඇල්ඩොස්ටෙරෝන් | • කෝටිසෝල් (ග්ලූකොකෝර්ටිකොයිඩ්): කාබෝහයිඩ්රේට නොවන ප්රභවවලින් (කංකාල පේශි ප්රෝටීන, මේද) ග්ලූකෝස් සංශ්ලේෂණය දිරිගන්වයි. • ඇල්ඩොස්ටෙරෝන් (මිනරලොකෝර්ටිකොයිඩ්): වෘක්ක නාලිකාවලින් Na+ හා ජලය ප්රතිශෝෂණයත්, K+ බහිස්ස්රාවයත් වැඩි කර රුධිර පරිමාව හා පීඩනය නංවයි. |
| අධිවෘක්ක මජ්ජාව (කෙටිකාලීන ආතති ප්රතිචාර) | ඇඩ්රිනලින් සහ නොඇඩ්රිනලින් | අනුවේගී උත්තේජනයෙන් හෘද ස්පන්දනය හා රුධිර පීඩනය වැඩි කරයි; අක්මාවේ හා කංකාල පේශිවල ග්ලයිකෝජන් බිඳ හෙළීම සහ මේද පටකවලින් මේද අම්ල නිදහස් කිරීම මගින් ක්ෂණික ශක්තිය සපයයි ("සටන් වැදීම හෝ පලා යාම"). |
| අග්න්යාශයේ ලැන්ගර්හැන්ස් දීපිකා | ඉන්සියුලින් (β සෛල) සහ ග්ලූකගන් (α සෛල) | • ඉන්සියුලින්: රුධිර ග්ලූකෝස් මට්ටම පහත හෙළයි. • ග්ලූකගන්: රුධිර ග්ලූකෝස් මට්ටම ඉහළ නංවයි. |
3. ප්රතිපෝෂී යන්ත්රණ (ඍණ vs ධන) සහ අන්තරාසර්ග ආබාධ (5.7.1)
යම් ක්රියාවලියක් එහි අන්තඵලය (ප්රතිඵලය) මගින්ම යාමනය වීමට ප්රතිපෝෂණය (Feedback) කියනවා:
- ඍණ ප්රතිපෝෂී යන්ත්රණය (Negative Feedback): ක්රියාවලියක අන්තඵලය එක්රැස් වන විට ආරම්භක උත්තේජනය නිෂේධනය කරමින් ක්රියාවලියේ වේගය අඩු කිරීමයි — සමස්ථිතියේ ප්රධානම පදනම මෙයයි! (උදා: ඉන්සියුලින් හා ග්ලූකගන් මගින් රුධිර ග්ලූකෝස් යාමනය).
- ධන ප්රතිපෝෂී යන්ත්රණය (Positive Feedback): අන්තඵලය මගින් එම ක්රියාවලියේම වේගය තවදුරටත් වැඩි කරමින් වෙනස් වීම ප්රවර්ධනය කිරීමයි! NIE විෂය නිර්දේශයේ ප්රධානම උදාහරණ දෙකම ඔක්සිටොසින් හා සම්බන්ධයි: (1) දරු ප්රසූතියේදී ගැබ්ගෙල ඇදීම නිසා ඔක්සිටොසින් වැඩිපුර නිදහස් වී ගර්භාෂ සංකෝචන ප්රබල කිරීම, සහ (2) ක්ෂීරණයේදී ළදරුවා තන පුඩුව උරා බීමේ සංවේදනයෙන් ඔක්සිටොසින් නිදහස් වී තව තවත් කිරි විසර්ජනය වැඩි කිරීම!
| අන්තරාසර්ග ආබාධය | මූලික හේතුව | ප්රධාන ලක්ෂණ සහ පාලන ක්රම |
|---|---|---|
| මධුමේහය I (Type 1 Diabetes — ඉන්සියුලින් මත යැපෙන) | ස්වයං ප්රතිශක්ති (Autoimmune) ක්රියාවලියකින් ලැන්ගර්හැන්ස් දීපිකාවල බීටා (β) සෛල විනාශ වීම නිසා ඉන්සියුලින් ස්රාවය නැති වීම (ළමුන් හා තරුණ වැඩිහිටියන් අතර සුලබයි). | ඉහළ රුධිර ග්ලූකෝස්, මුත්ර සමඟ ග්ලූකෝස් පිටවීම, අධික මුත්ර පිටවීම හා පිපාසය. පාලනය: ක්රමානුකූලව ඉන්සියුලින් එන්නත් කිරීම, රුධිර ග්ලූකෝස් පරීක්ෂාව හා අඩු කාබෝහයිඩ්රේට/ලිපිඩ ආහාර. |
| මධුමේහය II (Type 2 Diabetes — ඉන්සියුලින් මත නොයැපෙන) | ඉන්සියුලින් නිපදවුවද ඉලක්ක සෛල රුධිරයෙන් ග්ලූකෝස් ලබා ගැනීමට අපොහොසත් වීම (තරබාරු බව, ව්යායාම මද බව, වයස්ගත වීම හා ප්රවේණිය බලපායි). | රුධිර ග්ලූකෝස් ඉහළ වුවද සෛල තුළ ග්ලූකෝස් ඌනතාවක් පවතී. පාලනය: ආහාර පාලනය, නිතිපතා ව්යායාම, බර අඩු කර ගැනීම සහ සුදුසු ඖෂධ. |
| අධිතයිරොයිඩතාව (Hyperthyroidism) | අධික T3 හා T4 ස්රාවය. |
ඉහළ පාදස්ථ පරිවෘත්තීය වේගය, බර අඩු වීම, දහඩියෙන් තෙත් උණුසුම් සම, පාචනය, ඇස් ඉදිරියට නෙරා ඒම (Exophthalmos) හා ගලගණ්ඩය. ශල්යකර්ම හෝ ඖෂධ මගින් පාලනය කරයි. |
| මන්ද තයිරොයිඩතාව (Hypothyroidism) | ප්රමාණවත් නොවන T3/T4 ස්රාවය (ආහාරයේ අයඩින් ඌනතාව හෝ TSH අඩු වීම). |
අඩු පරිවෘත්තීය වේගය, බර වැඩි වීම, අලස බව, මලබද්ධය, වියළි සිසිල් සම හා ගලගණ්ඩය. අයඩින් ලබා දීම හා මෞඛ තයිරොයිඩ් හෝමෝන පෙති මගින් පාලනය කරයි. |
4. සමස්ථිතිය (Homeostasis): තාප යාමනය, ආස්රැති විධානය සහ අක්මාවේ කාර්යභාරය (5.7.2)
📌 නිල NIE නිර්වචනය: බාහිර පරිසරයේ සැලකිය යුතු වෙනස්කම් සිදු වුවද, දේහයේ අභ්යන්තර පරිසරය (රුධිරය හා අන්තරාල තරලය) පටු කායික විද්යාත්මක සීමා තුළ සාපේක්ෂව නියතව පවත්වා ගැනීම සමස්ථිතිය නම් වේ.
37°C හෙවත් 36.5°C – 37.5°C):
පාලක මධ්යස්ථානය වන්නේ හයිපොතැලමසේ උෂ්ණත්ව පාලක මධ්යස්ථානයයි.
- උෂ්ණත්වය වැඩි වූ විට (තාප හානි යන්ත්රණ): (1) සමේ රුධිර වාහිනී විස්තාරණය කර සම මතුපිටින් තාපය විකිරණය කරවීම, සහ (2) ස්වේද ග්රන්ථිවලින් ස්වේද ස්රාවය වැඩි කර වාෂ්පීභවන සිසිලනය ඇති කිරීම.
- උෂ්ණත්වය පහළ ගිය විට (තාප ලාභී හා සංරක්ෂණ යන්ත්රණ): (1) සමේ රුධිර වාහිනී සංකෝචනය කර තාප හානිය අවම කිරීම, (2) කංකාල පේශි ශීඝ්රව සංකෝචනය වී වෙව්ලීම (Shivering) මගින් තාපය නිපදවීම, (3) රෝම උද්ගාමක පේශි සංකෝචනය, සහ (4) තයිරොක්සින් හා ඇඩ්රිනලින් ස්රාවය වැඩි කර පරිවෘත්තීය තාප නිෂ්පාදනය (අක්මාවේ මේද ඔක්සිකරණය) ඉහළ නැංවීම.
Na+ අඩු වූ විට වකුගඩු මගින් ඇන්ජියොටෙන්සින් II සක්රිය කර අධිවෘක්ක බාහිකයෙන් ඇල්ඩොස්ටෙරෝන් නිදහස් කරවා Na+ හා ජලය රඳවා ගනී.
A, D, E, K, B12, යකඩ (Fe) හා තඹ (Cu) සංචිත කිරීම.