# මිනිස් අන්තරාසර්ග පද්ධතිය, හෝමෝන යාමනය සහ සමස්ථිතිය (Human Endocrine System, Hormonal Feedback Regulation & Homeostasis)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/biology/u05-endocrine-system-hormones-feedback-and-homeostasis/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 5
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක්, II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත හා රචනා ප්‍රශ්න (ඉතාම ඉහළ ලකුණු බරක්!)
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr13TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
හයිපොතැලමස සහ පිටියුටරි ග්‍රන්ථියේ හෝමෝන ධූරාවලිය, තයිරොයිඩ්/පැරාතයිරොයිඩ් මගින් Ca²⁺ යාමනය, අධිවෘක්ක ග්‍රන්ථි, අග්න්‍යාශයේ ඉන්සියුලින් හා ග්ලූකගන් ඍණ ප්‍රතිපෝෂණය, Type 1 හා Type 2 දියවැඩියාව, තයිරොයිඩ් ආබාධ, මිනිස් තාප හා ආස්‍රැති යාමනය සහ අක්මාවේ සමස්ථිතික කාර්යභාරය සම්පූර්ණයෙන් ඉගෙන ගනිමු.

*English Summary:* Complete NIE Grade 13 Biology Competencies 5.7.1–5.7.2: endocrine glands & hormones, hypothalamus-pituitary axis, Ca2+ & blood glucose feedback loops, Type 1 vs Type 2 diabetes, hyper/hypothyroidism, thermoregulation, osmoregulation, and hepatic homeostasis.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
කලින් පාඩමෙන් අපි බැලුවා නේද ස්නායු පද්ධතිය තත්පරයෙන් දශම ගණනකින් විදුලි පණිවිඩ යවන හැටි? හැබැයි ඔයාගේ ශරීරයේ වර්ධනය, පරිවෘත්තීය වේගය, රුධිරයේ සීනි හා කැල්සියම් මට්ටම, ජල තුල්‍යතාව සහ ප්‍රජනනය වගේ දිගුකාලීන ක්‍රියාවලි පැය 24 පුරාම ඉතාම නිවැරදිව යාමනය කරන්නේ **අන්තරාසර්ග පද්ධතියයි (Endocrine System)**! මේක හරියට රුධිර ධාරාව ඔස්සේ රසායනික ලියුම් (හෝමෝන) යවන තැපැල් ජාලයක් වගේ.

    
      🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු විදිහට (දියවැඩියා හා තයිරොයිඩ් සායනික කළමනාකරණයේදී) මේ පාඩම ඔයාට ඕන වෙන්නේ ඇයි?
      ශ්‍රී ලංකාවේ ඕනෑම රෝහලක වෛද්‍ය වාට්ටුවකට (Medical Ward) හෝ සායනයකට ගියොත් ඔයාට දවසකට වැඩිපුරම හමුවෙන රෝගීන් දෙවර්ගය තමයි **දියවැඩියාව (Diabetes mellitus)** සහ **තයිරොයිඩ් ආබාධ (Hyper/Hypothyroidism)** තියෙන අය! Type 1 දියවැඩියා දරුවෙකුට අනිවාර්යයෙන්ම ඉන්සියුලින් එන්නත් දෙන්න වෙන්නේ ඇයි, Type 2 රෝගියෙකුට ඉන්සියුලින් තිබුණත් සෛලවලට සීනි ගන්න බැරි ඇයි, අසාත්මික කම්පනයකදී (Anaphylactic shock) ජීවිතය බේරගන්න ඇඩ්‍රිනලින් (Adrenaline) එන්නත දෙන්නේ ඇයි — මේ සේරම වෛද්‍ය රහස් අද පාඩම ඇතුළේ තියෙනවා!

    

    
## 1. අන්තරාසර්ග ග්‍රන්ථි, හෝමෝන සහ හයිපොතැලමස–පිටියුටරි අක්ෂය (5.7.1)

    **📌 නිල NIE නිර්වචන:** **අන්තරාසර්ග ග්‍රන්ථි** යනු නාල රහිත (නිර්නාල) ග්‍රන්ථි වන අතර, ඒවායින් ස්‍රාවය කරන **හෝමෝන** නම් විශිෂ්ට රසායනික සංඥා අණු ඍජුවම රුධිර කේශනාලිකා තුළට විසරණය වී රුධිරය මගින් පරිවහනය කෙරේ. හෝමෝනයක් මුළු සිරුරේම සෛලවලට ළඟා වුණත්, ඊට ප්‍රතිචාර දක්වන්නේ **අදාළ හෝමෝනයට ගැළපෙන විශිෂ්ට ප්‍රතිග්‍රාහක දරන "ඉලක්ක සෛල" (Target cells) පමණයි!** *(ග්‍රන්ථිවලට අමතරව ආමාශ බිත්තියේ ගැස්ට්‍රින් ස්‍රාවය කරන සෛල වැනි තනිව පිහිටි අන්තරාසර්ග සෛලද දේහයේ ඇත).*

    හයිපොතැලමස සහ පිටියුටරි ග්‍රන්ථිය අතර තියෙන සම්බන්ධය A/L විභාගයේ සුපිරිම ප්‍රශ්න උල්පතක්! පිටියුටරිය කියන්නේ වෙනස්ම සම්භවයක් හා කෘත්‍ය ඇති කොටස් දෙකක එකතුවක්:

    
      - **පූර්ව පිටියුටරිය (Anterior Pituitary):** හයිපොතැලමස හා සම්බන්ධ වන්නේ **ප්‍රතිහාර රුධිර නාල (Portal blood vessels)** මගිනි. හයිපොතැලමසෙන් නිපදවන **හෝමෝන 7ක්** (ස්‍රාවී හෝමෝන 5ක්: `GHRH, TRH, CRH, GnRH, PRH` සහ නිෂේධක හෝමෝන 2ක්: `PIH` සහ `GHRIH` — *මෙහි GHRIH මගින් GH හා TSH යන දෙකම නිෂේධනය කරයි!*) මගින් පූර්ව පිටියුටරියේ හෝමෝන 6ක සංශ්ලේෂණය හා ස්‍රාවය පාලනය කරයි.

      - **අපර පිටියුටරිය (Posterior Pituitary):** හයිපොතැලමසේ ප්‍රසර්ජනයක් වන අතර **ස්නායු අක්සන මගින්** සම්බන්ධ වේ. **අපර පිටියුටරිය කිසිදු හෝමෝනයක් සංශ්ලේෂණය නොකරයි!** හයිපොතැලමසේ නියුරෝනවල නිපදවා අක්සන දිගේ පැමිණ ගබඩා වී පවතින **ඔක්සිටොසින් (Oxytocin)** සහ **ප්‍රතිමෞත්‍රල්‍ය හෝමෝනය (ADH)** ස්නායු ආවේගවලට ප්‍රතිචාර ලෙස රුධිරයට නිදහස් කිරීම පමණක් සිදු කරයි!

    

    
      **📌 විභාග උගුල — පෝෂී (Tropic) vs පෝෂී නොවන (Non-tropic) හෝමෝන:**
      වෙනත් අන්තරාසර්ග ග්‍රන්ථියක් ඉලක්ක කරගන්නා පූර්ව පිටියුටරි හෝමෝන **පෝෂී හෝමෝන** නම් වේ: `TSH, ACTH, FSH, LH`. **ප්‍රොලැක්ටින් (Prolactin)** ඉලක්ක කරන්නේ ක්ෂීර ග්‍රන්ථි (අන්තරාසර්ග නොවන පටකයක්) නිසා එය **පෝෂී නොවන** හෝමෝනයකි. නමුත් පූර්ව පිටියුටරියෙන් **වැඩිම ප්‍රමාණයකින් නිපදවන වර්ධක හෝමෝනය (GH)** පෝෂී මෙන්ම පෝෂී නොවන බලපෑම් දෙකම ඇති කරයි!
    

    
## 2. මිනිස් අන්තරාසර්ග ග්‍රන්ථි, හෝමෝන සහ නිල කෘත්‍ය වගුව (5.7.1)

    
      | 
        
          අන්තරාසර්ග ග්‍රන්ථිය 
          | හෝමෝනය 
          | ඉලක්ක ස්ථානය සහ නිල NIE කෘත්‍යය 
        

      
      
        
          | **පූර්ව පිටියුටරිය** 
          | `GH`, `TSH`, ප්‍රොලැක්ටින්, `ACTH`, `FSH`, `LH` 
          | • **GH:** සියලු දෛහික සෛලවල ප්‍රෝටීන සංශ්ලේෂණය හා පටක (අස්ථි/පේශි) වර්ධනය.• **TSH:** තයිරොයිඩ් ග්‍රන්ථියේ වර්ධනය හා `T3/T4` ස්‍රාවය.• **ප්‍රොලැක්ටින්:** ක්ෂීර ග්‍රන්ථිවල කිරි නිපදවීම හා ස්‍රාවය.• **ACTH:** අධිවෘක්ක බාහිකයෙන් ග්ලූකොකෝර්ටිකොයිඩ් ස්‍රාවය.• **FSH:** ඩිම්බ ස්‍යූනිකා වර්ධනය සහ වෘෂණවල ශුක්‍රාණු ජනනය.• **LH:** ඩිම්බ මෝචනය, පීත දේහය සෑදීම හා වෘෂණවලින් ටෙස්ටොස්ටෙරෝන් ස්‍රාවය. 
        

        
          | **අපර පිටියුටරිය** (නිපදවීම හයිපොතැලමසේ) 
          | `ADH` සහ ඔක්සිටොසින් 
          | • **ADH:** වෘක්කාණුවල විදුර සංවලිත නාලිකාව හා සංග්‍රාහක ප්‍රණාලවල ජල පාරගම්‍යතාව වැඩි කර ජල ප්‍රතිශෝෂණය උත්තේජනය කරයි.• **ඔක්සිටොසින්:** ක්ෂීර ග්‍රන්ථිවලින් කිරි විසර්ජනය (Ejection) සහ ගර්භාෂ සිනිඳු පේශි සංකෝචනයෙන් දරු ප්‍රසූතිය පහසු කරයි. 
        

        
          | **තයිරොයිඩ් ග්‍රන්ථිය** (ස්වරාලයට පහළින්) 
          | `T3`, `T4` (තයිරොක්සින්) සහ **කැල්සිටෝනින්** 
          | • **`T3` හා `T4`:** පාදස්ථ පරිවෘත්තීය වේගය හා තාප ජනනය වැඩි කරයි; කංකාල හා ස්නායු පද්ධති වර්ධනයට අත්‍යවශ්‍ය වේ; රුධිර පීඩනය, හෘද ස්පන්දනය හා පේශි තානය යාමනය කරයි.• **කැල්සිටෝනින්:** අස්ථිවල `Ca2+` තැන්පත් කිරීම හා වෘක්කවල `Ca2+` ප්‍රතිශෝෂණය නිෂේධනය මගින් **ඉහළ ගිය රුධිර `Ca2+` මට්ටම පහත හෙළයි**. 
        

        
          | **පැරාතයිරොයිඩ් ග්‍රන්ථි 4** (තයිරොයිඩ් අපර පෘෂ්ඨයේ) 
          | **PTH** (පැරාතයිරොයිඩ් හෝමෝනය) 
          | වෘක්කීය `Ca2+` ප්‍රතිශෝෂණය, ක්ෂුද්‍රාන්ත්‍රික `Ca2+` අවශෝෂණය සහ අස්ථි බිඳ හෙළා `Ca2+` නිදහස් කිරීම මගින් **රුධිර `Ca2+` මට්ටම ඉහළ නංවයි** (කැල්සිටෝනින්ට ප්‍රතිවිරුද්ධයි). 
        

        
          | **තයිමස් ග්‍රන්ථිය** හා **කේතු දේහය** 
          | **තයිමොසින්** / **මෙලටොනින්** 
          | • **තයිමොසින්** (උරෝස්ථියට පිටුපසින්): `T` වසා සෛල විකසනය හා පරිණතිය.• **මෙලටොනින්** (මොළය තුළ): දෛනික ජෛව රිද්ම යාමනය හා වැඩිවියට පෙර ලිංගික අවයව පරිණතිය නිෂේධනය. 
        

        
          | **අධිවෘක්ක බාහිකය** (දිගුකාලීන ආතති ප්‍රතිචාර) 
          | **කෝටිසෝල්** සහ **ඇල්ඩොස්ටෙරෝන්** 
          | • **කෝටිසෝල් (ග්ලූකොකෝර්ටිකොයිඩ්):** කාබෝහයිඩ්‍රේට නොවන ප්‍රභවවලින් (කංකාල පේශි ප්‍රෝටීන, මේද) ග්ලූකෝස් සංශ්ලේෂණය දිරිගන්වයි.• **ඇල්ඩොස්ටෙරෝන් (මිනරලොකෝර්ටිකොයිඩ්):** වෘක්ක නාලිකාවලින් `Na+` හා ජලය ප්‍රතිශෝෂණයත්, `K+` බහිස්ස්‍රාවයත් වැඩි කර රුධිර පරිමාව හා පීඩනය නංවයි. 
        

        
          | **අධිවෘක්ක මජ්ජාව** (කෙටිකාලීන ආතති ප්‍රතිචාර) 
          | **ඇඩ්‍රිනලින්** සහ **නොඇඩ්‍රිනලින්** 
          | අනුවේගී උත්තේජනයෙන් හෘද ස්පන්දනය හා රුධිර පීඩනය වැඩි කරයි; අක්මාවේ හා කංකාල පේශිවල ග්ලයිකෝජන් බිඳ හෙළීම සහ මේද පටකවලින් මේද අම්ල නිදහස් කිරීම මගින් ක්ෂණික ශක්තිය සපයයි ("සටන් වැදීම හෝ පලා යාම"). 
        

        
          | **අග්න්‍යාශයේ ලැන්ගර්හැන්ස් දීපිකා** 
          | **ඉන්සියුලින්** (β සෛල) සහ **ග්ලූකගන්** (α සෛල) 
          | • **ඉන්සියුලින්:** රුධිර ග්ලූකෝස් මට්ටම පහත හෙළයි.• **ග්ලූකගන්:** රුධිර ග්ලූකෝස් මට්ටම ඉහළ නංවයි. 
        

      
    

    
## 3. ප්‍රතිපෝෂී යන්ත්‍රණ (ඍණ vs ධන) සහ අන්තරාසර්ග ආබාධ (5.7.1)

    යම් ක්‍රියාවලියක් එහි අන්තඵලය (ප්‍රතිඵලය) මගින්ම යාමනය වීමට **ප්‍රතිපෝෂණය (Feedback)** කියනවා:

    
      - **ඍණ ප්‍රතිපෝෂී යන්ත්‍රණය (Negative Feedback):** ක්‍රියාවලියක අන්තඵලය එක්රැස් වන විට ආරම්භක උත්තේජනය නිෂේධනය කරමින් ක්‍රියාවලියේ වේගය අඩු කිරීමයි — සමස්ථිතියේ ප්‍රධානම පදනම මෙයයි! *(උදා: ඉන්සියුලින් හා ග්ලූකගන් මගින් රුධිර ග්ලූකෝස් යාමනය).*

      - **ධන ප්‍රතිපෝෂී යන්ත්‍රණය (Positive Feedback):** අන්තඵලය මගින් එම ක්‍රියාවලියේම වේගය තවදුරටත් වැඩි කරමින් වෙනස් වීම ප්‍රවර්ධනය කිරීමයි! NIE විෂය නිර්දේශයේ ප්‍රධානම උදාහරණ දෙකම **ඔක්සිටොසින්** හා සම්බන්ධයි: **(1) දරු ප්‍රසූතියේදී** ගැබ්ගෙල ඇදීම නිසා ඔක්සිටොසින් වැඩිපුර නිදහස් වී ගර්භාෂ සංකෝචන ප්‍රබල කිරීම, සහ **(2) ක්ෂීරණයේදී** ළදරුවා තන පුඩුව උරා බීමේ සංවේදනයෙන් ඔක්සිටොසින් නිදහස් වී තව තවත් කිරි විසර්ජනය වැඩි කිරීම!

    

    
      | 
        
          අන්තරාසර්ග ආබාධය 
          | මූලික හේතුව 
          | ප්‍රධාන ලක්ෂණ සහ පාලන ක්‍රම 
        

      
      
        
          | **මධුමේහය I (Type 1 Diabetes — ඉන්සියුලින් මත යැපෙන)** 
          | **ස්වයං ප්‍රතිශක්ති (Autoimmune)** ක්‍රියාවලියකින් ලැන්ගර්හැන්ස් දීපිකාවල **බීටා (β) සෛල විනාශ වීම** නිසා ඉන්සියුලින් ස්‍රාවය නැති වීම (ළමුන් හා තරුණ වැඩිහිටියන් අතර සුලබයි). 
          | ඉහළ රුධිර ග්ලූකෝස්, මුත්‍ර සමඟ ග්ලූකෝස් පිටවීම, අධික මුත්‍ර පිටවීම හා පිපාසය. **පාලනය:** ක්‍රමානුකූලව **ඉන්සියුලින් එන්නත් කිරීම**, රුධිර ග්ලූකෝස් පරීක්ෂාව හා අඩු කාබෝහයිඩ්‍රේට/ලිපිඩ ආහාර. 
        

        
          | **මධුමේහය II (Type 2 Diabetes — ඉන්සියුලින් මත නොයැපෙන)** 
          | ඉන්සියුලින් නිපදවුවද **ඉලක්ක සෛල රුධිරයෙන් ග්ලූකෝස් ලබා ගැනීමට අපොහොසත් වීම** (තරබාරු බව, ව්‍යායාම මද බව, වයස්ගත වීම හා ප්‍රවේණිය බලපායි). 
          | රුධිර ග්ලූකෝස් ඉහළ වුවද සෛල තුළ ග්ලූකෝස් ඌනතාවක් පවතී. **පාලනය:** ආහාර පාලනය, නිතිපතා ව්‍යායාම, බර අඩු කර ගැනීම සහ සුදුසු ඖෂධ. 
        

        
          | **අධිතයිරොයිඩතාව (Hyperthyroidism)** 
          | අධික `T3` හා `T4` ස්‍රාවය. 
          | ඉහළ පාදස්ථ පරිවෘත්තීය වේගය, **බර අඩු වීම**, දහඩියෙන් තෙත් උණුසුම් සම, පාචනය, **ඇස් ඉදිරියට නෙරා ඒම (Exophthalmos)** හා ගලගණ්ඩය. ශල්‍යකර්ම හෝ ඖෂධ මගින් පාලනය කරයි. 
        

        
          | **මන්ද තයිරොයිඩතාව (Hypothyroidism)** 
          | ප්‍රමාණවත් නොවන `T3/T4` ස්‍රාවය (ආහාරයේ **අයඩින් ඌනතාව** හෝ TSH අඩු වීම). 
          | අඩු පරිවෘත්තීය වේගය, **බර වැඩි වීම**, අලස බව, මලබද්ධය, **වියළි සිසිල් සම** හා ගලගණ්ඩය. අයඩින් ලබා දීම හා මෞඛ තයිරොයිඩ් හෝමෝන පෙති මගින් පාලනය කරයි. 
        

      
    

    
## 4. සමස්ථිතිය (Homeostasis): තාප යාමනය, ආස්‍රැති විධානය සහ අක්මාවේ කාර්යභාරය (5.7.2)

    **📌 නිල NIE නිර්වචනය:** බාහිර පරිසරයේ සැලකිය යුතු වෙනස්කම් සිදු වුවද, දේහයේ **අභ්‍යන්තර පරිසරය (රුධිරය හා අන්තරාල තරලය)** පටු කායික විද්‍යාත්මක සීමා තුළ සාපේක්ෂව නියතව පවත්වා ගැනීම **සමස්ථිතිය** නම් වේ.

    
      
        01
        
          **මිනිස් දේහ උෂ්ණත්ව යාමනය (නියත අගය: `37°C` හෙවත් `36.5°C – 37.5°C`):**
          පාලක මධ්‍යස්ථානය වන්නේ **හයිපොතැලමසේ උෂ්ණත්ව පාලක මධ්‍යස්ථානයයි**.
          
            - **උෂ්ණත්වය වැඩි වූ විට (තාප හානි යන්ත්‍රණ):** (1) සමේ රුධිර වාහිනී **විස්තාරණය** කර සම මතුපිටින් තාපය විකිරණය කරවීම, සහ (2) ස්වේද ග්‍රන්ථිවලින් **ස්වේද ස්‍රාවය වැඩි කර** වාෂ්පීභවන සිසිලනය ඇති කිරීම.

            - **උෂ්ණත්වය පහළ ගිය විට (තාප ලාභී හා සංරක්ෂණ යන්ත්‍රණ):** (1) සමේ රුධිර වාහිනී **සංකෝචනය** කර තාප හානිය අවම කිරීම, (2) කංකාල පේශි ශීඝ්‍රව සංකෝචනය වී **වෙව්ලීම (Shivering)** මගින් තාපය නිපදවීම, (3) **රෝම උද්ගාමක පේශි** සංකෝචනය, සහ (4) **තයිරොක්සින් හා ඇඩ්‍රිනලින්** ස්‍රාවය වැඩි කර පරිවෘත්තීය තාප නිෂ්පාදනය (අක්මාවේ මේද ඔක්සිකරණය) ඉහළ නැංවීම.

          
        
      
      
        02
        
          **ආස්‍රැති විධානය (Osmoregulation — ජල හා අයන තුල්‍යතාව):**
          රුධිර ආස්‍රැති මෞලිකතාව (Osmolarity) වැඩි වූ විට **හයිපොතැලමසේ ආස්‍රැති ප්‍රතිග්‍රාහක** එය හඳුනාගෙන (1) පිපාස සංවේදනය ඇති කරන අතර, (2) අපර පිටියුටරියෙන් **ADH නිදහස් කරවා** වෘක්කාණුවේ විදුර සංවලිත නාලිකාවෙන් හා සංග්‍රාහක ප්‍රණාලයෙන් ජලය ප්‍රතිශෝෂණය කර **සාන්ද්‍ර මුත්‍ර** නිපදවයි. රුධිර පරිමාව හා `Na+` අඩු වූ විට වකුගඩු මගින් **ඇන්ජියොටෙන්සින් II** සක්‍රිය කර අධිවෘක්ක බාහිකයෙන් **ඇල්ඩොස්ටෙරෝන්** නිදහස් කරවා `Na+` හා ජලය රඳවා ගනී.
        
      
    

    
      🫀 සමස්ථිතිය සඳහා අක්මාවේ නිල NIE කාර්යභාරයන් 9 (5.7.2)
      
        
          **1. කාබෝහයිඩ්‍රේට පරිවෘත්තිය**
          ඉන්සියුලින් යටතේ ග්ලූකෝස් → ග්ලයිකෝජන් ලෙස සංචිත කිරීම සහ ග්ලූකගන් යටතේ ග්ලයිකෝජන් → ග්ලූකෝස් බවට බිඳ හෙළීම.
        
        
          **2. මේද හා 3. ප්‍රෝටීන පරිවෘත්තිය**
          ATP සඳහා සංචිත මේද ඔක්සිකරණය; ඇමයිනෝ අම්ලවල **ඇමයින් හරණය (Deamination)**, **ට්‍රාන්ස්-ඇමයිනීකරණය** සහ ඇල්බියුමින්/ග්ලොබියුලින් ප්ලාස්ම ප්‍රෝටීන සංශ්ලේෂණය.
        
        
          **4. රක්තාණු බිඳීම හා ආරක්ෂාව / 5. විෂ හරණය**
          පරණ රතු රුධිරාණු බිඳ හෙළීම, මහා භක්ෂාණු මගින් ක්ෂුද්‍රජීවීන් විනාශ කිරීම සහ ඖෂධ/විෂ ද්‍රව්‍ය විෂ හරණය (Detoxification).
        
        
          **6. තාප නිෂ්පාදනය හා 7. පෝෂක සංචිතය**
          ඉහළ පරිවෘත්තීය ශීඝ්‍රතාවෙන් ප්‍රධාන තාපජනක අවයවය වීම; ග්ලයිකෝජන්, විටමින් `A, D, E, K, B12`, යකඩ (Fe) හා තඹ (Cu) සංචිත කිරීම.
        
        
          **8. හෝමෝන අක්‍රිය කිරීම හා 9. පිත ස්‍රාවය**
          ජෛවීය ක්‍රියාවෙන් පසු හෝමෝන අක්‍රිය කිරීම සහ මේද ජීර්ණයට හා බිලිරුබින් බහිස්ස්‍රාවයට පිත සංශ්ලේෂණය කිරීම.

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. නිරෝගී මිනිසෙකුගේ රුධිර ග්ලූකෝස් මට්ටම සමස්ථිතිකව යාමනය වන ආකාරය පැහැදිලි කර, I වර්ගයේ (Type 1) සහ II වර්ගයේ (Type 2) දියවැඩියාව අතර වෙනස දක්වන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** සාමාන්‍ය නිරාහාර රුධිර ග්ලූකෝස් මට්ටම 70 - 110 mg/100 mL වේ; එය ඍණ ප්‍රතිපෝෂී යන්ත්‍රණයකින් පාලනය වේ.; රුධිර ග්ලූකෝස් ඉහළ ගිය විට: අග්න්‍යාශයේ ලැන්ගර්හැන්ස් දීපිකාවල බීටා (β) සෛල මගින් ඉන්සියුලින් ස්‍රාවය කරයි → දේහ සෛල තුළට ග්ලූකෝස් ගැනීම හා ශ්වසනයට යොදාගැනීම වැඩි කරයි, අක්මාව හා කංකාල පේශි තුළ ග්ලයිකෝජන් ලෙස සංචිත කරයි, මේද පටකවල මේද බවට පත් කරයි → රුධිර ග්ලූකෝස් සාමාන්‍ය මට්ටමට පහත බසී.; රුධිර ග්ලූකෝස් පහළ ගිය විට: ඇල්ෆා (α) සෛල මගින් ග්ලූකගන් ස්‍රාවය කරයි → අක්මාව හා කංකාල පේශි තුළ ග්ලයිකෝජන් ග්ලූකෝස් බවට බිඳ හෙළා රුධිරයට නිදහස් කරයි.; Type 1 දියවැඩියාව: ස්වයං ප්‍රතිශක්ති රෝගයක් ලෙස බීටා සෛල විනාශ වීමෙන් ඉන්සියුලින් නිපදවීම නැති වේ (ඉන්සියුලින් එන්නත් මත යැපේ). Type 2 දියවැඩියාව: ඉන්සියුලින් ස්‍රාවය වුවද ඉලක්ක සෛල ග්ලූකෝස් ලබා ගැනීමට අපොහොසත් වේ (තරබාරු බව හා ව්‍යායාම මද බව හේතු වේ).

### Q2: 2. (අ) මිනිසෙකු අධික සීතල පරිසරයකට නිරාවරණය වූ විට දේහ උෂ්ණත්වය 37°C ආසන්නයේ පවත්වා ගැනීමට ක්‍රියාත්මක වන කායික යන්ත්‍රණ හතරක් (04) ලියන්න. (ආ) සමස්ථිතිය සඳහා අක්මාව ඉටු කරන කෘත්‍ය හයක් (06) ලැයිස්තුගත කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) හයිපොතැලමසේ උෂ්ණත්ව පාලක මධ්‍යස්ථානය මගින්: 1. සමේ රුධිර වාහිනී සංකෝචනය කර පෘෂ්ඨීය තාප හානිය අඩු කිරීම, 2. කංකාල පේශි ශීඝ්‍රව සංකෝචනය කරවීමෙන් (වෙව්ලීම) තාපය ජනනය කිරීම, 3. රෝම උද්ගාමක පේශි සංකෝචනය, 4. තයිරොක්සින් හා ඇඩ්‍රිනලින් ස්‍රාවය වැඩි කර සෛලීය පරිවෘත්තීය තාප නිෂ්පාදනය වැඩි කිරීම (සහ ස්වේද ස්‍රාවය නිෂේධනය).; (ආ) 1. කාබෝහයිඩ්‍රේට පරිවෘත්තිය (ග්ලූකෝස්-ග්ලයිකෝජන් පරිවර්තනය), 2. ප්‍රෝටීන පරිවෘත්තිය (ඇමයින් හරණය හා ප්ලාස්ම ප්‍රෝටීන සෑදීම), 3. මේද පරිවෘත්තිය, 4. විෂ හරණය, 5. තාප නිෂ්පාදනය, 6. විටමින් A, D, E, K, B12 හා යකඩ/තඹ සංචිත කිරීම, 7. හෝමෝන අක්‍රිය කිරීම, 8. රක්තාණු බිඳ හෙළීම හා පිත ස්‍රාවය (ඕනෑම 6ක්).


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: පූර්ව පිටියුටරිය මගින් ස්‍රාවය කරන හෝමෝන අතුරින් වෙනත් අන්තරාස්‍රාවී ග්‍රන්ථියක් ඉලක්ක නොකරන <b>පෝෂී නොවන (Non-tropic)</b> බලපෑමක් පමණක් පෙන්වන හෝමෝනය කුමක්ද?
- [ ] (1) තයිරොයිඩ් උත්තේජක හෝමෝනය (TSH)
- [ ] (2) අධිවෘක්ක බාහික පෝෂී හෝමෝනය (ACTH)
- [✓] (3) ප්‍රොලැක්ටින් (Prolactin)
- [ ] (4) ලූටෙයිනිකාරක හෝමෝනය (LH)
> **පැහැදිලි කිරීම:** තවත් අන්තරාස්‍රාවී ග්‍රන්ථියක් මත ක්‍රියා කර එහි හෝමෝන ස්‍රාවය යාමනය කරන හෝමෝන 'පෝෂී හෝමෝන' (Tropic hormones) ලෙසත්, අන්තරාස්‍රාවී නොවන ඉලක්ක පටක මත සෘජුවම ක්‍රියා කරන හෝමෝන <b>පෝෂී නොවන හෝමෝන (Non-tropic hormones)</b> ලෙසත් වර්ග කෙරෙනවා. පූර්ව පිටියුටරියෙන් ස්‍රාවය වන <b>ප්‍රොලැක්ටින් (Prolactin)</b> ක්‍රියා කරන්නේ බහිස්ස්‍රාවී ග්‍රන්ථියක් වන <b>ස්තන (ක්ෂීර) ග්‍රන්ථි</b> මත කිරි නිෂ්පාදනය හා ස්‍රාවය උත්තේජනය කිරීමට පමණක් බැවින් එය තනිකරම <b>පෝෂී නොවන හෝමෝනයකි</b>! <b>TSH</b> (තයිරොයිඩ් ග්‍රන්ථිය මත), <b>ACTH</b> (අධිවෘක්ක බාහිකය මත) සහ <b>FSH හා LH</b> (ඩිම්බකෝෂ/වෘෂණ මත) යන සියල්ල පෝෂී හෝමෝන වන අතර, <b>වර්ධක හෝමෝනය (GH)</b> පෝෂී හා පෝෂී නොවන බලපෑම් දෙකම පෙන්වනවා.

### MCQ 2: හයිපොතැලමසේ ස්නායු-ස්‍රාවී සෛල තුළ සංශ්ලේෂණය වී, අක්සන දිගේ ගමන් කර <b>අපර පිටියුටරිය</b> තුළ ගබඩා වී රුධිරයට නිදහස් වන හෝමෝන යුගලය කුමක්ද?
- [ ] (1) FSH සහ LH
- [ ] (2) ප්‍රොලැක්ටින් සහ වර්ධක හෝමෝනය (GH)
- [✓] (3) ඔක්සිටොසින් (Oxytocin) සහ ප්‍රතිමෞත්‍රල්‍ය හෝමෝනය (ADH)
- [ ] (4) ඉන්සියුලින් සහ ග්ලූකගන්
> **පැහැදිලි කිරීම:** පූර්ව පිටියුටරිය සත්‍ය අන්තරාස්‍රාවී අපිච්ඡද පටකයක් වුවද, <b>අපර පිටියුටරිය (Posterior pituitary)</b> යනු හයිපොතැලමසේ දිගුවක් වන ස්නායු පටකයක් වන අතර එය <b>තමන් විසින්ම කිසිදු හෝමෝනයක් සංශ්ලේෂණය කරන්නේ නැහැ</b>! ඒ වෙනුවට <b>හයිපොතැලමසේ</b> ස්නායු-ස්‍රාවී සෛල දේහ තුළ නිපදවන පෙප්ටයිඩ හෝමෝන දෙක වන <b>ඔක්සිටොසින්</b> (ගර්භාෂ සංකෝචනය හා කිරි විසර්ජනයට) සහ <b>ප්‍රතිමෞත්‍රල්‍ය හෝමෝනය (ADH</b> — වෘක්කීය ජල ප්‍රතිශෝෂණයට) දිගු අක්සන දිගේ අපර පිටියුටරිය වෙත පැමිණ ගබඩා වී ස්නායු ආවේග අනුව රුධිරයට නිදහස් වෙනවා. FSH, LH, ප්‍රොලැක්ටින් හා GH නිපදවන්නේ පූර්ව පිටියුටරිය තුළ වන අතර, ඉන්සියුලින්/ග්ලූකගන් නිපදවන්නේ අග්න්‍යාශයේයි.

### MCQ 3: මිනිස් රුධිරයේ කැල්සියම් අයන (Ca<sup>2+</sup>) මට්ටම සාමාන්‍ය අගයට (~10 mg/100 mL) වඩා ඉහළ ගිය විට ක්‍රියාත්මක වන හෝමෝනය සහ එහි ක්‍රියාව කුමක්ද?
- [ ] (1) පැරාතයිරොයිඩ් හෝමෝනය (PTH) — අස්ථි බිඳ හෙළා Ca<sup>2+</sup> රුධිරයට නිදහස් කිරීම
- [✓] (2) කැල්සිටෝනින් (Calcitonin) — අස්ථි තුළ Ca<sup>2+</sup> තැන්පත් කිරීම හා වෘක්කීය Ca<sup>2+</sup> ප්‍රතිශෝෂණය නිෂේධනය කිරීම
- [ ] (3) ඇල්ඩොස්ටෙරෝන් — වෘක්ක නාලිකාවලින් Ca<sup>2+</sup> ප්‍රතිශෝෂණය වැඩි කිරීම
- [ ] (4) තයිරොක්සින් — ක්ෂුද්‍රාන්ත්‍රයෙන් Ca<sup>2+</sup> අවශෝෂණය වැඩි කිරීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** රුධිර Ca<sup>2+</sup> සමස්ථිතිය ප්‍රතිවිරුද්ධව ක්‍රියා කරන හෝමෝන දෙකකින් (කැල්සිටෝනින් හා PTH) සියුම්ව පාලනය වෙනවා: රුධිර Ca<sup>2+</sup> මට්ටම සාමාන්‍ය අගය ඉක්මවා <b>ඉහළ ගිය විට</b> තයිරොයිඩ් ග්‍රන්ථියෙන් <b>කැල්සිටෝනින් (Calcitonin)</b> ස්‍රාවය වී, <b>අස්ථි පටක තුළ Ca<sup>2+</sup> තැන්පත් කිරීම උත්තේජනය කිරීමෙන් සහ වෘක්ක නාලිකා මගින් Ca<sup>2+</sup> ප්‍රතිශෝෂණය නිෂේධනය කර මුත්‍රා සමඟ පිට කරවීමෙන්</b> රුධිර Ca<sup>2+</sup> මට්ටම නැවත පහත හෙළනවා. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව රුධිර Ca<sup>2+</sup> <b>අඩු වූ විට</b> පැරාතයිරොයිඩ් ග්‍රන්ථිවලින් ස්‍රාවය වන <b>PTH</b> මගින් අස්ථි වියෝජනය, වෘක්කීය Ca<sup>2+</sup> ප්‍රතිශෝෂණය හා සක්‍රිය විටමින් D හරහා අන්ත්‍රික Ca<sup>2+</sup> අවශෝෂණය වැඩි කරනවා.

### MCQ 4: කාබෝහයිඩ්‍රේට නොවන ප්‍රභවවලින් (කංකාල පේශි ප්‍රෝටීන හා මේද වැනි) ග්ලූකෝස් සංශ්ලේෂණය (Gluconeogenesis) දිරිගන්වමින් <b>දිගුකාලීන ආතති ප්‍රතිචාර</b> සඳහා දායක වන හෝමෝනය කුමක්ද?
- [ ] (1) ඇඩ්‍රිනලින් (Adrenaline / Epinephrine)
- [ ] (2) ඇල්ඩොස්ටෙරෝන් (Aldosterone)
- [✓] (3) කෝටිසෝල් (Cortisol)
- [ ] (4) මෙලටොනින් (Melatonin)
> **පැහැදිලි කිරීම:** ආතතියට ප්‍රතිචාර දැක්වීමේදී අධිවෘක්ක ග්‍රන්ථියේ මජ්ජාව හා බාහිකය ආකාර දෙකකින් ක්‍රියා කරනවා: කෙටිකාලීන හදිසි ආතතියේදී ස්නායු ආවේග මගින් අධිවෘක්ක මජ්ජාවෙන් <b>ඇඩ්‍රිනලින්</b> හා නෝඇඩ්‍රිනලින් ක්ෂණිකව නිදහස් වේ. නමුත් <b>දිගුකාලීන ආතතියේදී</b> හයිපොතැලමස → පූර්ව පිටියුටරියේ ACTH මගින් අධිවෘක්ක බාහිකය උත්තේජනය වී ප්‍රධාන ග්ලූකොකෝර්ටිකොයිඩ් ස්ටෙරොයිඩ හෝමෝනය වන <b>කෝටිසෝල් (Cortisol)</b> ස්‍රාවය කරයි; එය කංකාල පේශි ප්‍රෝටීන ඇමයිනෝ අම්ල බවට බිඳ දමා අක්මාව තුළ කාබෝහයිඩ්‍රේට නොවන ප්‍රභවවලින් ග්ලූකෝස් නිපදවමින් රුධිර ග්ලූකෝස් ඉහළ නංවන අතර ප්‍රතිශක්ති හා ප්‍රදාහ ප්‍රතිචාර මැඩපවත්වනවා (<b>මෙලටොනින්</b> කේතුක ග්‍රන්ථියෙන් නිපදවා ජෛව රිද්ම යාමනය කරයි).

### MCQ 5: මානව දේහයේ සෘණ ප්‍රතිපෝෂණය වෙනුවට <b>ධන ප්‍රතිපෝෂී යාන්ත්‍රණයක් (Positive feedback mechanism)</b> මගින් යාමනය වන ක්‍රියාවලියක් වන්නේ කුමක්ද?
- [ ] (1) ඉන්සියුලින් සහ ග්ලූකගන් මගින් රුධිර ග්ලූකෝස් මට්ටම යාමනය කිරීම
- [ ] (2) හයිපොතැලමස මගින් දේහ උෂ්ණත්වය 37°C හි නියතව පවත්වා ගැනීම
- [✓] (3) දරු ප්‍රසූතියේදී ගර්භාෂ සංකෝචනය සහ ක්ෂීරණයේදී ඔක්සිටොසින් හෝමෝනයේ ක්‍රියාකාරිත්වය
- [ ] (4) ADH මගින් රුධිර ආස්‍රැතික පීඩනය යාමනය කිරීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** දේහයේ බොහෝ සමස්ථිතික යාමන ක්‍රියා (රුධිර ග්ලූකෝස්, දේහ උෂ්ණත්වය, රුධිර Ca<sup>2+</sup> හා රුධිර ආස්‍රැතිකතාව) ආරම්භක උත්තේජය අඩු කර ස්ථායී මට්ටමක තබාගන්නා <b>සෘණ ප්‍රතිපෝෂී (Negative feedback)</b> යාන්ත්‍රණ මගින් පාලනය වෙනවා. නමුත් <b>ධන ප්‍රතිපෝෂණයේදී</b> ප්‍රතිචාරය විසින් ආරම්භක උත්තේජය තවදුරටත් තීව්‍ර කරමින් ක්‍රියාවලිය අවසානය කරා වේගවත් කරනවා: දරු ප්‍රසූතියේදී භ්‍රෑණ හිස ගැබ්ගෙල තෙරපන විට අපර පිටියුටරියෙන් <b>ඔක්සිටොසින්</b> නිදහස් වී ගර්භාෂ සංකෝචන ප්‍රබල කර තෙරපුම තවත් වැඩි කරමින් දරුවා බිහිවන තෙක්ම ඔක්සිටොසින් ස්‍රාවය වර්ධනය කරයි; ළදරුවා කිරි උරා බීමේදී කිරි විසර්ජන ප්‍රතීකයද එලෙසම ක්‍රියා කරනවා.

### MCQ 6: පාදස්ථ පරිවෘත්තීය වේගය ඉහළ යෑම, ආහාර ගත්තද දේහ බර අඩු වීම, අධික දහඩියෙන් තෙත් උණුසුම් සම, අධි රුධිර පීඩනය සහ ඇස් ඉදිරියට නෙරා ඒම (Exophthalmos) යන රෝග ලක්ෂණ පෙන්වන අන්තරාස්‍රාවී ආබාධය කුමක්ද?
- [ ] (1) මන්දතයිරොයිඩතාව (Hypothyroidism)
- [✓] (2) අධිතයිරොයිඩතාව (Hyperthyroidism / ග්‍රේව්ස් රෝගය)
- [ ] (3) I වර්ගයේ මධුමේහය
- [ ] (4) II වර්ගයේ මධුමේහය
> **පැහැදිලි කිරීම:** තයිරොයිඩ් ග්‍රන්ථියෙන් <b>තයිරොක්සින් (T<sub>4</sub>) සහ ට්‍රයිඅයඩොතයිරොනීන් (T<sub>3</sub>)</b> හෝමෝන අධික ලෙස ස්‍රාවය වීම <b>අධිතයිරොයිඩතාව (Hyperthyroidism — බහුලම හේතුව ග්‍රේව්ස් ස්වයං-ප්‍රතිශක්ති රෝගයයි)</b> ලෙස හඳුන්වනවා. එහිදී සෛලීය ඔක්සිජන් පරිභෝජනය හා පාදස්ථ පරිවෘත්තීය ශීඝ්‍රතාව (BMR) අසාමාන්‍ය ලෙස ඉහළ යන නිසා අධික තාප නිෂ්පාදනය (උණුසුම නොඉවසීම හා දහඩිය දැමීම), ශරීර බර අඩුවීම, වේගවත් හෘද ස්පන්දනය, නොසන්සුන් බව සහ ඇස් පිටුපස තරල/පටක රැස්වී <b>ඇස් ඉදිරියට නෙරා ඒම</b> සිදු වෙනවා. මීට හාත්පසින්ම ප්‍රතිවිරුද්ධව <b>මන්දතයිරොයිඩතාවයේදී</b> බර වැඩිවීම, අලස බව, ශීතල නොඉවසීම හා මන්දගාමී හෘද ස්පන්දනය ඇති වෙනවා.

### MCQ 7: වෘක්කාණුවේ විදුර නාලිකාවලින් සහ සංග්‍රාහක ප්‍රනාලවලින් <b>Na<sup>+</sup> අයන ප්‍රතිශෝෂණය</b> සහ මුත්‍රා සමඟ <b>K<sup>+</sup> බහිස්ස්‍රාවය</b> උත්තේජනය කරමින් රුධිර පරිමාව හා රුධිර පීඩනය ඉහළ නංවන හෝමෝනය කුමක්ද?
- [ ] (1) ප්‍රතිමෞත්‍රල්‍ය හෝමෝනය (ADH)
- [✓] (2) ඇල්ඩොස්ටෙරෝන් (Aldosterone)
- [ ] (3) තයිමොසින් (Thymosin)
- [ ] (4) ග්ලූකගන් (Glucagon)
> **පැහැදිලි කිරීම:** රුධිර පීඩනය හෝ රුධිර පරිමාව පහත වැටුණු විට සක්‍රිය වන RAAS යාන්ත්‍රණයේ ඇන්ජියෝටෙන්සින් II මගින් අධිවෘක්ක බාහිකය උත්තේජනය කර ප්‍රධාන මිනරලොකෝර්ටිකොයිඩ් ස්ටෙරොයිඩ හෝමෝනය වන <b>ඇල්ඩොස්ටෙරෝන් (Aldosterone)</b> ස්‍රාවය කරවනවා. ඇල්ඩොස්ටෙරෝන් වෘක්කාණුවේ විදුර සංවලිත නාලිකා හා සංග්‍රාහක ප්‍රනාල මත ක්‍රියා කර <b>රුධිරයට Na<sup>+</sup> අයන (සහ ඒ සමඟ ආස්‍රැතියෙන් ජලය) ප්‍රතිශෝෂණය වැඩි කරමින් හා K<sup>+</sup> මුත්‍රා වෙත ස්‍රාවය කරවමින්</b> රුධිර පරිමාවත් රුධිර පීඩනයත් යථා තත්ත්වයට ඉහළ නංවනවා. වෙනස හොඳින් මතක තබාගන්න: <b>ADH</b> මගින් Na<sup>+</sup> ප්‍රතිශෝෂණය නොකර ඇක්වාපොරින් හරහා <b>ජලය පමණක්</b> ප්‍රතිශෝෂණය කරවයි; <b>තයිමොසින්</b> තයිමස් ග්‍රන්ථියේ T-සෛල පරිණත කරවයි.

### MCQ 8: පහත සඳහන් විටමින් වර්ග අතුරින් මිනිස් අක්මාව තුළ සංචිත කෙරෙන <b>ජල-ද්‍රාව්‍ය (Water-soluble)</b> විටමිනය කුමක්ද?
- [ ] (1) විටමින් A
- [ ] (2) විටමින් D
- [ ] (3) විටමින් K
- [✓] (4) විටමින් B<sub>12</sub>
> **පැහැදිලි කිරීම:** මිනිස් අක්මාව වැදගත් පෝෂක ගබඩාවක් ලෙස ග්ලයිකෝජන්, යකඩ (Fe), තඹ (Cu) මෙන්ම මේද-ද්‍රාව්‍ය විටමින් හතර වන <b>විටමින් A, D, E සහ K</b> සංචිත කර තබා ගන්නවා. සාමාන්‍යයෙන් B සංකීර්ණයේ හා C වැනි ජල-ද්‍රාව්‍ය විටමින් වැඩිපුර ගත් විට මුත්‍රා සමඟ පිටවන නමුත්, රතු රුධිරාණු පරිණත වීමට හා ස්නායු ක්‍රියාකාරිත්වයට අත්‍යවශ්‍ය ජල-ද්‍රාව්‍ය විටමිනයක් වන <b>විටමින් B<sub>12</sub> (කොබලමින්)</b> සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයකින් <b>අක්මාව තුළ සංචිත කෙරෙන</b> එකම ප්‍රධාන ජල-ද්‍රාව්‍ය විටමිනයයි! වරණවල ඇති විටමින් A, D සහ K යන තුනම අක්මාවේ සංචිත වුවද ඒවා <b>මේද-ද්‍රාව්‍ය</b> විටමින් මිස ජල-ද්‍රාව්‍ය විටමින් නොවන බැවින් විටමින් B<sub>12</sub> පමණක් නිවැරදියි.
