ප්රතිසංයෝජිත DNA තාක්ෂණය — PCR, ජෙල් ඉලෙක්ට්රොෆොරේසිස්, DNA Fingerprinting සහ GMO
අණුක කතුර (සීමා එන්සයිම) සහ අණුක ගම් (DNA ලයිගේස්) යොදාගෙන වෙනස් ජීවීන් දෙදෙනෙකුගේ DNA එකතු කරන හැටි, මිනිත්තු කිහිපයකින් DNA පිටපත් බිලියන ගණනක් හදන PCR යන්ත්රයේ පියවර 3 (95°C / 55°C / 72°C Taq), ජෙල් විද්යුතාගමනය, DNA ඇඟිලි සලකුණු, මානව ඉන්සියුලින් / Golden Rice / Bt බෝග සහ කාටජීනා ජෛව ආරක්ෂණ ගිවිසුම සරලව ඉගෙන ගමු.
පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්න — අවුරුදු 50කට කලින් දියවැඩියා රෝගීන්ට විදින ඉන්සියුලින් හෝමෝනය ගත්තේ මස් පිණිස මරන ඌරන්ගේ සහ ගවයන්ගේ අග්න්යාශවලින්! ඒක හරිම මිල අධිකයි වගේම ගොඩක් රෝගීන්ට අසාත්මිකතා (Allergies) ආවා. හැබැයි අද ලෝකයේ මිලියන ගණනක් රෝගීන් විදගන්නේ මිනිසාගේම ඉන්සියුලින් ජානය E. coli බැක්ටීරියාවක් ඇතුළට දාලා, ඒ බැක්ටීරියාව ලවා පැය කිහිපයකින් නිපදවන 100%ක්ම පිරිසිදු මානව ඉන්සියුලින්! ජල්ලි මාළුවෙකුගේ දිලිසෙන ජානයක් ශාකයකට දාන්නත්, අපරාධ ස්ථානයක වැටුණු එකම එක කෙස් ගසකින් හෝ ලේ බින්දුවකින් අපරාධකරුවාව හරියටම අල්ලගන්නත් පුළුවන් මේ විස්මිත තාක්ෂණයට තමයි අපි ප්රතිසංයෝජිත DNA තාක්ෂණය (Recombinant DNA Technology / ප්රවේණි ඉංජිනේරු විද්යාව) කියන්නේ!
🩺 අනාගත වෛද්යවරයෙකු හා අධිකරණ වෛද්ය විද්යාඥයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
අද ඕනෑම නවීන රෝහලක ඩෙංගු, COVID-19, ක්ෂය රෝගය (TB) හෝ HIV ආසාදනයක් මුල්ම දවසේම 100%ක් නිවැරදිව හඳුනාගන්නේ PCR පරීක්ෂණයෙන්! ඒ වගේම අධිකරණ වෛද්ය නිලධාරියෙකු (JMO) විදිහට ඔයා අපරාධ පරීක්ෂණයකට හෝ දරුවෙකුගේ සැබෑ මව්පිය භාවය (Paternity test) උසාවියේදී ඔප්පු කරන්න පාවිච්චි කරන්නේ STR මත පදනම් වූ DNA ඇඟිලි සලකුණු තාක්ෂණයයි (DNA Fingerprinting). ඊට අමතරව උපතින්ම විකෘති ජාන සහිත දරුවන් සුවපත් කරන ජාන චිකිත්සාව (Gene Therapy) පදනම් වෙන්නෙත් මේ පාඩම මතමයි!
1. DNA නිස්සාරණය සහ අණුක මෙවලම් කට්ටලය (Enzymes & Vectors — NIE 7.2.1)
ඕනෑම DNA පරීක්ෂණයකට කලින් සෛල ඇතුළේ තියෙන DNA පිරිසිදුව පිටතට ගන්න ඕනේ (DNA නිස්සාරණය / Isolation): මුලින්ම යාන්ත්රිකව හෝ එන්සයිම මගින් (බැක්ටීරියා නම් Lysozyme, ශාක නම් Cellulase, දිලීර නම් Chitinase) සෛල බිත්තිය බිඳලා, SDS වැනි ක්ෂාලක (Detergent) මගින් ප්ලාස්ම හා න්යෂ්ටි පටල දිය කරනවා. ඊළඟට ප්රෝටියේස් (Protease) මගින් හිස්ටෝන ප්රෝටීනත්, RNase මගින් RNA ත් ජීර්ණය කරලා, අවසානයේ ශීත කළ එතනෝල් (Chilled ethanol) දැම්මාම සුදු පැහැති තන්තු ජාලයක් විදිහට පිරිසිදු DNA අවක්ෂේප වෙනවා!
දැන් වෙනස් ප්රභව දෙකකින් ගත් DNA එකතු කරලා ප්රතිසංයෝජිත DNA (rDNA) හදන්න අපිට ප්රධාන මෙවලම් 4ක් ඕන වෙනවා:
- 1. අණුක කතුර — සීමා එන්ඩොනියුක්ලියේස් එන්සයිම (Restriction Endonucleases): බැක්ටීරියාවන් තමන්ට පහර දෙන භක්ෂක වෛරසවල DNA කපා විනාශ කරන්න ස්වාභාවිකව නිපදවන එන්සයිමයි (බැක්ටීරියාව තමන්ගේම DNA මෙතිලීකරණය කරගෙන ආරක්ෂා වෙයි!). මේවා DNA අණුවේ දෙපසටම එක සමානව කියවෙන පැලින්ඩ්රෝමික (Palindromic) නිශ්චිත හඳුනාගැනීමේ අනුක්රම (භෂ්ම යුගල 4–8) හඳුනාගෙන පොස්ෆොඩයිඑස්ටර බන්ධන කපයි. උදාහරණයක් ලෙස
EcoRIමගින්5'-GAATTC-3'කපා තනි දාම කෙළවරවල් සහිත ඇලෙනසුලු අන්ත (Sticky ends) සාදයි (ඇතැම් ඒවා මොට අන්ත / Blunt ends සාදයි). - 2. අණුක ගම් — DNA ලයිගේස් (DNA Ligase): එකම සීමා එන්සයිමයෙන් කැපූ ප්ලාස්මිඩ වාහකය සහ බාහිර ජානය අනුපූරක හයිඩ්රජන් බන්ධනවලින් යුගල වූ පසු, සීනි-පොස්ෆේට් කොඳුඇට පෙළේ පොස්ෆොඩයිඑස්ටර බන්ධන සාදා ස්ථිරව අලවයි.
- 3. ප්රතිවර්ත්ය ට්රාන්ස්ක්රිප්ටේස් (Reverse Transcriptase): විභාගයට ඉතාම වැදගත්! මිනිස් ඉන්සියුලින් ජානය කෙළින්ම න්යෂ්ටියෙන් ගත්තොත් එහි ඉන්ට්රෝන තියෙන නිසා බැක්ටීරියාවට එය සැකසිය (Splice කළ) නොහැක! ඒ නිසා අග්න්යාශ සෛලවල ඉන්ට්රෝන ඉවත් වූ පරිණත mRNA ගෙන, රෙට්රොවෛරසවලින් ලබාගත් Reverse transcriptase එන්සයිමය මගින් ඉන්ට්රෝන රහිත අනුපූරක DNA (cDNA) සාදා ගනියි!
- 4. ක්ලෝනකරණ වාහක (Cloning Vectors) සහ සලකුණු ජාන: බාහිර DNA ඛණ්ඩය ධාරක සෛලයක් තුළට ගෙන ගොස් ස්වාධීනව ප්රතිවලිත කරවන වාහක ලෙස බැක්ටීරියා ප්ලාස්මිඩ (කුඩා DNA සඳහා), බැක්ටීරියා භක්ෂක වෛරස සහ විශාල සුන්යෂ්ටික DNA කොටස් සඳහා යීස්ට් කෘත්රිම වර්ණදේහ (YAC) යොදාගනී. ප්ලාස්මිඩය ඇතුළු වූ බැක්ටීරියා හඳුනාගැනීමට සලකුණු ජාන (Selectable markers — උදා: Ampicillin ප්රතිරෝධී ජාන සහ lacZ නිල්-සුදු ඝනාවාස තේරීම) භාවිත කරයි.
ධාරක සෛල තුළට rDNA ඇතුළු කරන ක්රම 4 (NIE 7.2.1): (1) පරිණාමනය (Transformation) — බැක්ටීරියා සෛල CaCl2 හා තාප කම්පනයට හෝ විද්යුත් සිදුරුකරණයට (Electroporation) ලක් කර නග්න ප්ලාස්මිඩ ඇතුළු කිරීම; (2) පාරනයනය (Transduction) — භක්ෂක වෛරස හරහා ඇතුළු කිරීම; (3) Agrobacterium tumefaciens පාංශු බැක්ටීරියාවේ රෝගකාරක ජාන ඉවත් කළ Ti ප්ලාස්මිඩය මගින් ද්විබීජපත්රී ශාක තුළට ජාන ඇතුළු කිරීම; (4) ජාන තුවක්කුව (Gene gun / Biolistics) — DNA ආලේපිත රන් හෝ ටංස්ටන් ක්ෂුද්ර අංශු අධි වේගයෙන් ශාක සෛල තුළට විදීම.
2. ඇගරෝස් ජෙල් විද්යුතාගමනය, DNA ඒෂණ, PCR සහ DNA ඇඟිලි සලකුණු (NIE 7.2.2)
කැපූ DNA ඛණ්ඩ විශාලත්වය (දිග) අනුව වෙන් කරගන්න අපි ඇගරෝස් ජෙල් විද්යුතාගමනය (Agarose Gel Electrophoresis) යොදාගන්නවා. DNA අණුවේ පොස්ෆේට් කාණ්ඩ නිසා එය සෘණ ආරෝපිත (-) බැවින් සාම්පල ඍණ කැතෝඩය අසල කූපවලට (Wells) දමා විද්යුත් ක්ෂේත්රයක් සැපයූ විට DNA ඛණ්ඩ ධන ඇනෝඩය (+) දෙසට ඇදී යයි. ඇගරෝස් ජෙල් එක පෙනේරයක් මෙන් ක්රියා කරන නිසා කුඩාම (කෙටිම) DNA ඛණ්ඩ වේගයෙන් වැඩිම දුරක් ගමන් කරන අතර විශාල ඛණ්ඩ කූප අසලම රැඳේ! එතිඩියම් බ්රෝමයිඩ් (Ethidium bromide) වර්ණකය යොදා පාරජම්බුල (UV) ආලෝකය යටතේ බැලූ විට තැඹිලි පැහැති පටි ලෙස DNA දිස් වේ. නිශ්චිත ජානයක් සෙවීමට විකිරණශීලීව හෝ ප්රතිදීප්තව ලේබල් කළ තනි-දාම DNA ඒෂණයක් (DNA Probe) සමඟ අනුපූරක න්යෂ්ටික අම්ල දෙමුහුම්කරණය (Southern Blotting) සිදු කරයි.
94°C – 95°C):
ඉලක්ක DNA, DNA මූලික යුගල (Primers), dNTP වර්ග 4 (dATP, dGTP, dCTP, dTTP), Mg2+ සහසාධක අයන සහ Taq පොලිමරේස් අඩංගු මිශ්රණය 95°C දක්වා රත් කළ විට හයිඩ්රජන් බන්ධන බිඳී ද්විත්ව දාම DNA තනි දාම දෙකක් බවට වෙන් වේ (මෙහිදී හෙලිකේස් එන්සයිමය අවශ්ය නොවේ!).
50°C – 60°C / ~55°C):
මිශ්රණය සිසිල් කළ විට කෘත්රිමව සැකසූ කෙටි තනි-දාම DNA මූලික (Forward & Reverse DNA Primers — සෛලීය ප්රතිවලිතයේ මෙන් RNA නොවේ!) ඉලක්ක DNA කොටසේ දෙකෙළවර 3' අන්තවලට අනුපූරකව බැඳේ.
72°C):
උණු දිය උල්පත්වල වෙසෙන Thermus aquaticus බැක්ටීරියාවෙන් ලබාගත් 95°C ට පවා විනාශ නොවන තාපස්ථායි Taq DNA පොලිමරේස් එන්සයිමය 72°C දී මූලිකවල 3'-OH අන්තයේ සිට dNTP එක් කරමින් නව DNA දාම සංශ්ලේෂණය කරයි. චක්ර 30කින් පැය දෙකක් ඇතුළත පිටපත් බිලියනයකට වඩා (230) ලැබේ!
DNA ඇඟිලි සලකුණු තාක්ෂණය (DNA Fingerprinting / Profiling): සම නිවුන් දරුවන් හැර අන් සෑම මිනිසෙකුගේම ජිනෝමයේ කේතනය නොවන කලාපවල පුනරාවර්තන DNA ඛණ්ඩ හෙවත් STR (Short Tandem Repeats) නැවත නැවත පිහිටන වාර ගණන පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට අනන්ය වේ! PCR මගින් STR කලාප වර්ධනය කර ජෙල් විද්යුතාගමනයට ලක් කළ විට ලැබෙන තීරු රටාවෙන් අපරාධකරුවන් හඳුනාගැනීම, මාපියභාවය තහවුරු කිරීම (දරුවාගේ සෑම DNA පටියක්ම මවගෙන් 50%ක් හෝ පියාගෙන් 50%ක් පැමිණිය යුතුය!) සහ ව්යසනවලදී මෘතදේහ හඳුනාගැනීම සිදු කෙරේ.
3. ජාන විකරණය කළ ජීවීන් (GMO), ගැටලු සහ කාටජීනා ගිවිසුම (NIE 7.2.3)
බාහිර ප්රභවයකින් ලබාගත් ජානයක් කෘත්රිමව ඇතුළු කර ප්රවේණිදර්ශය විකරණය කළ ජීවියෙකු GMO (Genetically Modified Organism) ලෙසත්, වෙනත් විශේෂයක ජානයක් දරන්නේ නම් පාරජානක ජීවියෙකු (Transgenic organism) ලෙසත් හැඳින්වේ:
| ක්ෂේත්රය | ප්රධාන GMO / ජාන තාක්ෂණ යෙදීම් සහ නිල උදාහරණ |
|---|---|
| වෛද්ය විද්යාව | E. coli මගින් මානව ඉන්සියුලින් හා වර්ධක හෝමෝනය (hGH), යීස්ට් මගින් හෙපටයිටිස් B ප්රතිසංයෝජිත එන්නත, රුධිර කැටි ගැසීමේ සාධක VIII (හිමෝෆීලියා සඳහා), සහ දෝෂ සහිත ඇලීල වෙනුවට නිරෝගී ඇලීල ඇතුළු කරන ජාන චිකිත්සාව (Gene Therapy — උදා: SCID). |
| කෘෂිකර්මාන්තය | • රන් සහල් (Golden Rice): ඩැෆොඩිල්/බඩඉරිඟු හා Erwinia බැක්ටීරියා ජාන ඇතුළු කර විටමින් A පූර්වගාමියා වන β-කැරොටින් නිපදවන සහල් (අන්ධභාවය වැළැක්වීමට). • Bt බඩඉරිඟු, Bt කපු හා Bt වම්බටු: Bacillus thuringiensis බැක්ටීරියාවේ කෘමි ධූලක ජානය ඇතුළු කර පළිබෝධ දළඹුවන්ට ප්රතිරෝධී කිරීම. • වල්නාශක (Glyphosate) ප්රතිරෝධී සෝයා/බඩඉරිඟු සහ කල්තබාගත හැකි Flavr Savr තක්කාලි. |
| කර්මාන්ත හා පරිසරය | රෙදි සෝදන කුඩු සඳහා එන්සයිම (ප්රෝටියේස්/ලයිපේස්), චීස් සඳහා Chymosin, සහ බොරතෙල් කාන්දු වීම් බිඳ හෙළන Pseudomonas ජෛව ප්රතිකර්මණ බැක්ටීරියා. |