# ප්‍රතිසංයෝජිත DNA තාක්ෂණය — PCR, ජෙල් ඉලෙක්ට්‍රොෆොරේසිස්, DNA Fingerprinting සහ GMO (Recombinant DNA Technology — PCR, Gel Electrophoresis, DNA Fingerprinting, GMOs & Biosafety)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/biology/u07-recombinant-dna-pcr-gel-electrophoresis-gmo-biosafety/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 7
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක් සහ II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත / රචනා ප්‍රශ්නවල අනිවාර්ය ඉලක්කයකි
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr13TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
අණුක කතුර (සීමා එන්සයිම) සහ අණුක ගම් (DNA ලයිගේස්) යොදාගෙන වෙනස් ජීවීන් දෙදෙනෙකුගේ DNA එකතු කරන හැටි, මිනිත්තු කිහිපයකින් DNA පිටපත් බිලියන ගණනක් හදන PCR යන්ත්‍රයේ පියවර 3 (95°C / 55°C / 72°C Taq), ජෙල් විද්‍යුතාගමනය, DNA ඇඟිලි සලකුණු, මානව ඉන්සියුලින් / Golden Rice / Bt බෝග සහ කාටජීනා ජෛව ආරක්ෂණ ගිවිසුම සරලව ඉගෙන ගමු.

*English Summary:* Complete NIE Unit 07.2 (Competencies 7.2.1, 7.2.2 & 7.2.3) in warm spoken Sinhala: DNA isolation, restriction endonucleases, vectors & transformation, agarose gel electrophoresis, PCR 3 thermal steps, STR DNA fingerprinting, medical/agricultural GMOs, gene therapy, and the Cartagena Protocol.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්න — අවුරුදු 50කට කලින් දියවැඩියා රෝගීන්ට විදින ඉන්සියුලින් හෝමෝනය ගත්තේ මස් පිණිස මරන ඌරන්ගේ සහ ගවයන්ගේ අග්න්‍යාශවලින්! ඒක හරිම මිල අධිකයි වගේම ගොඩක් රෝගීන්ට අසාත්මිකතා (Allergies) ආවා. හැබැයි අද ලෝකයේ මිලියන ගණනක් රෝගීන් විදගන්නේ **මිනිසාගේම ඉන්සියුලින් ජානය *E. coli* බැක්ටීරියාවක් ඇතුළට දාලා**, ඒ බැක්ටීරියාව ලවා පැය කිහිපයකින් නිපදවන 100%ක්ම පිරිසිදු මානව ඉන්සියුලින්! ජල්ලි මාළුවෙකුගේ දිලිසෙන ජානයක් ශාකයකට දාන්නත්, අපරාධ ස්ථානයක වැටුණු එකම එක කෙස් ගසකින් හෝ ලේ බින්දුවකින් අපරාධකරුවාව හරියටම අල්ලගන්නත් පුළුවන් මේ විස්මිත තාක්ෂණයට තමයි අපි **ප්‍රතිසංයෝජිත DNA තාක්ෂණය (Recombinant DNA Technology / ප්‍රවේණි ඉංජිනේරු විද්‍යාව)** කියන්නේ!

      
        🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු හා අධිකරණ වෛද්‍ය විද්‍යාඥයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
        අද ඕනෑම නවීන රෝහලක ඩෙංගු, COVID-19, ක්ෂය රෝගය (TB) හෝ HIV ආසාදනයක් මුල්ම දවසේම 100%ක් නිවැරදිව හඳුනාගන්නේ **PCR පරීක්ෂණයෙන්**! ඒ වගේම අධිකරණ වෛද්‍ය නිලධාරියෙකු (JMO) විදිහට ඔයා අපරාධ පරීක්ෂණයකට හෝ දරුවෙකුගේ සැබෑ මව්පිය භාවය (Paternity test) උසාවියේදී ඔප්පු කරන්න පාවිච්චි කරන්නේ **STR මත පදනම් වූ DNA ඇඟිලි සලකුණු තාක්ෂණයයි (DNA Fingerprinting)**. ඊට අමතරව උපතින්ම විකෘති ජාන සහිත දරුවන් සුවපත් කරන **ජාන චිකිත්සාව (Gene Therapy)** පදනම් වෙන්නෙත් මේ පාඩම මතමයි!

      

      
## 1. DNA නිස්සාරණය සහ අණුක මෙවලම් කට්ටලය (Enzymes & Vectors — NIE 7.2.1)

      ඕනෑම DNA පරීක්ෂණයකට කලින් සෛල ඇතුළේ තියෙන DNA පිරිසිදුව පිටතට ගන්න ඕනේ (**DNA නිස්සාරණය / Isolation**): මුලින්ම යාන්ත්‍රිකව හෝ එන්සයිම මගින් (බැක්ටීරියා නම් *Lysozyme*, ශාක නම් *Cellulase*, දිලීර නම් *Chitinase*) සෛල බිත්තිය බිඳලා, **SDS වැනි ක්ෂාලක (Detergent)** මගින් ප්ලාස්ම හා න්‍යෂ්ටි පටල දිය කරනවා. ඊළඟට **ප්‍රෝටියේස් (Protease)** මගින් හිස්ටෝන ප්‍රෝටීනත්, **RNase** මගින් RNA ත් ජීර්ණය කරලා, අවසානයේ **ශීත කළ එතනෝල් (Chilled ethanol)** දැම්මාම සුදු පැහැති තන්තු ජාලයක් විදිහට පිරිසිදු DNA අවක්ෂේප වෙනවා!

      දැන් වෙනස් ප්‍රභව දෙකකින් ගත් DNA එකතු කරලා **ප්‍රතිසංයෝජිත DNA (rDNA)** හදන්න අපිට ප්‍රධාන මෙවලම් 4ක් ඕන වෙනවා:

      
        - **1. අණුක කතුර — සීමා එන්ඩොනියුක්ලියේස් එන්සයිම (Restriction Endonucleases):** බැක්ටීරියාවන් තමන්ට පහර දෙන භක්ෂක වෛරසවල DNA කපා විනාශ කරන්න ස්වාභාවිකව නිපදවන එන්සයිමයි *(බැක්ටීරියාව තමන්ගේම DNA මෙතිලීකරණය කරගෙන ආරක්ෂා වෙයි!)*. මේවා DNA අණුවේ දෙපසටම එක සමානව කියවෙන **පැලින්ඩ්‍රෝමික (Palindromic)** නිශ්චිත හඳුනාගැනීමේ අනුක්‍රම (භෂ්ම යුගල 4–8) හඳුනාගෙන පොස්ෆොඩයිඑස්ටර බන්ධන කපයි. උදාහරණයක් ලෙස `EcoRI` මගින් `5'-GAATTC-3'` කපා තනි දාම කෙළවරවල් සහිත **ඇලෙනසුලු අන්ත (Sticky ends)** සාදයි (ඇතැම් ඒවා **මොට අන්ත / Blunt ends** සාදයි).

        - **2. අණුක ගම් — DNA ලයිගේස් (DNA Ligase):** එකම සීමා එන්සයිමයෙන් කැපූ ප්ලාස්මිඩ වාහකය සහ බාහිර ජානය අනුපූරක හයිඩ්‍රජන් බන්ධනවලින් යුගල වූ පසු, සීනි-පොස්ෆේට් කොඳුඇට පෙළේ **පොස්ෆොඩයිඑස්ටර බන්ධන** සාදා ස්ථිරව අලවයි.

        - **3. ප්‍රතිවර්ත්‍ය ට්‍රාන්ස්ක්‍රිප්ටේස් (Reverse Transcriptase):** විභාගයට ඉතාම වැදගත්! මිනිස් ඉන්සියුලින් ජානය කෙළින්ම න්‍යෂ්ටියෙන් ගත්තොත් එහි **ඉන්ට්‍රෝන** තියෙන නිසා බැක්ටීරියාවට එය සැකසිය (Splice කළ) නොහැක! ඒ නිසා අග්න්‍යාශ සෛලවල ඉන්ට්‍රෝන ඉවත් වූ **පරිණත mRNA** ගෙන, රෙට්‍රොවෛරසවලින් ලබාගත් *Reverse transcriptase* එන්සයිමය මගින් ඉන්ට්‍රෝන රහිත **අනුපූරක DNA (cDNA)** සාදා ගනියි!

        - **4. ක්ලෝනකරණ වාහක (Cloning Vectors) සහ සලකුණු ජාන:** බාහිර DNA ඛණ්ඩය ධාරක සෛලයක් තුළට ගෙන ගොස් ස්වාධීනව ප්‍රතිවලිත කරවන වාහක ලෙස **බැක්ටීරියා ප්ලාස්මිඩ** (කුඩා DNA සඳහා), **බැක්ටීරියා භක්ෂක වෛරස** සහ විශාල සුන්‍යෂ්ටික DNA කොටස් සඳහා **යීස්ට් කෘත්‍රිම වර්ණදේහ (YAC)** යොදාගනී. ප්ලාස්මිඩය ඇතුළු වූ බැක්ටීරියා හඳුනාගැනීමට **සලකුණු ජාන (Selectable markers — උදා: Ampicillin ප්‍රතිරෝධී ජාන සහ *lacZ* නිල්-සුදු ඝනාවාස තේරීම)** භාවිත කරයි.

      

      **ධාරක සෛල තුළට rDNA ඇතුළු කරන ක්‍රම 4 (NIE 7.2.1):** (1) **පරිණාමනය (Transformation)** — බැක්ටීරියා සෛල `CaCl2` හා තාප කම්පනයට හෝ විද්‍යුත් සිදුරුකරණයට (Electroporation) ලක් කර නග්න ප්ලාස්මිඩ ඇතුළු කිරීම; (2) **පාරනයනය (Transduction)** — භක්ෂක වෛරස හරහා ඇතුළු කිරීම; (3) ***Agrobacterium tumefaciens*** පාංශු බැක්ටීරියාවේ රෝගකාරක ජාන ඉවත් කළ **Ti ප්ලාස්මිඩය** මගින් ද්විබීජපත්‍රී ශාක තුළට ජාන ඇතුළු කිරීම; (4) **ජාන තුවක්කුව (Gene gun / Biolistics)** — DNA ආලේපිත රන් හෝ ටංස්ටන් ක්ෂුද්‍ර අංශු අධි වේගයෙන් ශාක සෛල තුළට විදීම.

      
## 2. ඇගරෝස් ජෙල් විද්‍යුතාගමනය, DNA ඒෂණ, PCR සහ DNA ඇඟිලි සලකුණු (NIE 7.2.2)

      කැපූ DNA ඛණ්ඩ විශාලත්වය (දිග) අනුව වෙන් කරගන්න අපි **ඇගරෝස් ජෙල් විද්‍යුතාගමනය (Agarose Gel Electrophoresis)** යොදාගන්නවා. DNA අණුවේ පොස්ෆේට් කාණ්ඩ නිසා එය **සෘණ ආරෝපිත (`-`)** බැවින් සාම්පල ඍණ කැතෝඩය අසල කූපවලට (Wells) දමා විද්‍යුත් ක්ෂේත්‍රයක් සැපයූ විට DNA ඛණ්ඩ **ධන ඇනෝඩය (`+`)** දෙසට ඇදී යයි. ඇගරෝස් ජෙල් එක පෙනේරයක් මෙන් ක්‍රියා කරන නිසා **කුඩාම (කෙටිම) DNA ඛණ්ඩ වේගයෙන් වැඩිම දුරක් ගමන් කරන අතර** විශාල ඛණ්ඩ කූප අසලම රැඳේ! **එතිඩියම් බ්‍රෝමයිඩ් (Ethidium bromide)** වර්ණකය යොදා පාරජම්බුල (UV) ආලෝකය යටතේ බැලූ විට තැඹිලි පැහැති පටි ලෙස DNA දිස් වේ. නිශ්චිත ජානයක් සෙවීමට විකිරණශීලීව හෝ ප්‍රතිදීප්තව ලේබල් කළ තනි-දාම **DNA ඒෂණයක් (DNA Probe)** සමඟ අනුපූරක **න්‍යෂ්ටික අම්ල දෙමුහුම්කරණය (Southern Blotting)** සිදු කරයි.

      
        
          01
          
            **PCR 1 වන පියවර — දුස්වාභාවීකරණය (Denaturation — `94°C – 95°C`):**
            ඉලක්ක DNA, DNA මූලික යුගල (Primers), `dNTP` වර්ග 4 (`dATP, dGTP, dCTP, dTTP`), `Mg2+` සහසාධක අයන සහ `Taq` පොලිමරේස් අඩංගු මිශ්‍රණය `95°C` දක්වා රත් කළ විට හයිඩ්‍රජන් බන්ධන බිඳී ද්විත්ව දාම DNA තනි දාම දෙකක් බවට වෙන් වේ *(මෙහිදී හෙලිකේස් එන්සයිමය අවශ්‍ය නොවේ!)*.
          
        
        
          02
          
            **PCR 2 වන පියවර — තාපානුශීත යුගලනය (Annealing — `50°C – 60°C` / `~55°C`):**
            මිශ්‍රණය සිසිල් කළ විට කෘත්‍රිමව සැකසූ කෙටි තනි-දාම **DNA මූලික (Forward & Reverse DNA Primers — සෛලීය ප්‍රතිවලිතයේ මෙන් RNA නොවේ!)** ඉලක්ක DNA කොටසේ දෙකෙළවර `3'` අන්තවලට අනුපූරකව බැඳේ.
          
        
        
          03
          
            **PCR 3 වන පියවර — දික්වීම / විස්තාරණය (Extension — `72°C`):**
            උණු දිය උල්පත්වල වෙසෙන *Thermus aquaticus* බැක්ටීරියාවෙන් ලබාගත් 95°C ට පවා විනාශ නොවන තාපස්ථායි **`Taq` DNA පොලිමරේස්** එන්සයිමය `72°C` දී මූලිකවල `3'-OH` අන්තයේ සිට `dNTP` එක් කරමින් නව DNA දාම සංශ්ලේෂණය කරයි. චක්‍ර 30කින් පැය දෙකක් ඇතුළත පිටපත් **බිලියනයකට වඩා (`230`)** ලැබේ!
          
        
      

      **DNA ඇඟිලි සලකුණු තාක්ෂණය (DNA Fingerprinting / Profiling):** සම නිවුන් දරුවන් හැර අන් සෑම මිනිසෙකුගේම ජිනෝමයේ කේතනය නොවන කලාපවල පුනරාවර්තන DNA ඛණ්ඩ හෙවත් **STR (Short Tandem Repeats)** නැවත නැවත පිහිටන වාර ගණන පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට අනන්‍ය වේ! PCR මගින් STR කලාප වර්ධනය කර ජෙල් විද්‍යුතාගමනයට ලක් කළ විට ලැබෙන තීරු රටාවෙන් අපරාධකරුවන් හඳුනාගැනීම, මාපියභාවය තහවුරු කිරීම (දරුවාගේ සෑම DNA පටියක්ම මවගෙන් 50%ක් හෝ පියාගෙන් 50%ක් පැමිණිය යුතුය!) සහ ව්‍යසනවලදී මෘතදේහ හඳුනාගැනීම සිදු කෙරේ.

      
## 3. ජාන විකරණය කළ ජීවීන් (GMO), ගැටලු සහ කාටජීනා ගිවිසුම (NIE 7.2.3)

      බාහිර ප්‍රභවයකින් ලබාගත් ජානයක් කෘත්‍රිමව ඇතුළු කර ප්‍රවේණිදර්ශය විකරණය කළ ජීවියෙකු **GMO (Genetically Modified Organism)** ලෙසත්, වෙනත් විශේෂයක ජානයක් දරන්නේ නම් **පාරජානක ජීවියෙකු (Transgenic organism)** ලෙසත් හැඳින්වේ:

      
        | 
          
            ක්ෂේත්‍රය 
            | ප්‍රධාන GMO / ජාන තාක්ෂණ යෙදීම් සහ නිල උදාහරණ 
          

        
        
          
            | **වෛද්‍ය විද්‍යාව** 
            | *E. coli* මගින් **මානව ඉන්සියුලින්** හා වර්ධක හෝමෝනය (hGH), යීස්ට් මගින් **හෙපටයිටිස් B ප්‍රතිසංයෝජිත එන්නත**, රුධිර කැටි ගැසීමේ සාධක VIII (හිමෝෆීලියා සඳහා), සහ දෝෂ සහිත ඇලීල වෙනුවට නිරෝගී ඇලීල ඇතුළු කරන **ජාන චිකිත්සාව (Gene Therapy — උදා: SCID)**. 
          

          
            | **කෘෂිකර්මාන්තය** 
            | • **රන් සහල් (Golden Rice):** ඩැෆොඩිල්/බඩඉරිඟු හා *Erwinia* බැක්ටීරියා ජාන ඇතුළු කර විටමින් A පූර්වගාමියා වන **β-කැරොටින්** නිපදවන සහල් (අන්ධභාවය වැළැක්වීමට).• **Bt බඩඉරිඟු, Bt කපු හා Bt වම්බටු:** *Bacillus thuringiensis* බැක්ටීරියාවේ කෘමි ධූලක ජානය ඇතුළු කර පළිබෝධ දළඹුවන්ට ප්‍රතිරෝධී කිරීම.• **වල්නාශක (Glyphosate) ප්‍රතිරෝධී සෝයා/බඩඉරිඟු** සහ කල්තබාගත හැකි **Flavr Savr තක්කාලි**. 
          

          
            | **කර්මාන්ත හා පරිසරය** 
            | රෙදි සෝදන කුඩු සඳහා එන්සයිම (ප්‍රෝටියේස්/ලයිපේස්), චීස් සඳහා Chymosin, සහ බොරතෙල් කාන්දු වීම් බිඳ හෙළන *Pseudomonas* ජෛව ප්‍රතිකර්මණ බැක්ටීරියා. 
          

        
      

      
        🛡️ GMO ආශ්‍රිත ගැටලු සහ ජෛව ආරක්ෂණ ගිවිසුම් (NIE 7.2.3)
        
          
            **පාරිසරික හා සෞඛ්‍ය අවදානම්**
            වල් පැළෑටිවලට වල්නාශක ප්‍රතිරෝධී ජාන මාරු වී "සුපිරි වල් පැළෑටි" (Superweeds) බිහි වීම, සමනලුන් වැනි ඉලක්ක නොවන කෘමීන්ට හානි වීම සහ මිනිසුන්ට අසාත්මිකතා ඇතිවීමේ සැකය.
          
          
            **සමාජ-ආර්ථික හා ආචාරධර්ම ගැටලු**
            බහුජාතික සමාගම්වල බීජ පේටන්ට් බලපත්‍ර හා Terminator බීජ නිසා සුළු ගොවීන් අසරණ වීම සහ GMO ආහාර ලේබල් කිරීමේ අයිතිය.
          
          
            **කාටජීනා ජෛව ආරක්ෂණ ගිවිසුම (Cartagena Protocol)**
            2000 සම්මත වී 2003 ක්‍රියාත්මක වූ ජාත්‍යන්තර ගිවිසුමකි — ජෛව තාක්ෂණයෙන් නිපදවූ **සජීවී විකරණය කළ ජීවීන් (LMOs)** රටවල් අතර ප්‍රවාහනයේදී හා මුදාහැරීමේදී ජෛව විවිධත්වයට හා මානව සෞඛ්‍යයට වන හානි වැළැක්වීම එහි අරමුණයි.
          
          
            **ජාතික ජෛව සුරක්ෂතා රාමුව (Sri Lanka)**
            2005 දී ශ්‍රී ලංකාව සකස් කළ ජාතික ජෛව සුරක්ෂතා රාමුව මගින් මෙරටට GMO/LMO ආනයනය, පර්යේෂණ හා ආහාර ලේබල් කිරීම නියාමනය කරයි.
          
        
      

      
        **✅ පාඩම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න:**
        සෛලය තුළ සිදුවන ස්වාභාවික DNA ප්‍රතිවලිතය සහ PCR නළය තුළ සිදුවන ප්‍රතික්‍රියාව අතර ප්‍රධාන වෙනස්කම් 3ක් කියන්න පුළුවන්ද? *(ඉඟිය: 1. හෙලිකේස් වෙනුවට 95°C තාපය, 2. RNA මූලික වෙනුවට DNA මූලික, 3. සාමාන්‍ය DNA Pol III වෙනුවට තාපස්ථායි Taq DNA පොලිමරේස්!)*

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) පොලිමරේස දාම ප්‍රතික්‍රියාවක් (PCR) සිදු කිරීම සඳහා ප්‍රතික්‍රියා මිශ්‍රණයට ඇතුළත් කළ යුතු අත්‍යවශ්‍ය සංඝටක පහ (05) ලැයිස්තුගත කරන්න. (ආ) PCR චක්‍රයක ප්‍රධාන පියවර තුන උෂ්ණත්ව සමඟ පැහැදිලි කර Taq පොලිමරේස් භාවිත කිරීමට හේතුව දක්වන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) 1. ඉලක්ක අච්චු DNA (Template DNA), 2. ඉදිරි හා පසුපස DNA මූලික යුගල (Primers), 3. ඩිඔක්සිරයිබොනියුක්ලියෝටයිඩ වර්ග 4 (dATP, dGTP, dCTP, dTTP), 4. තාපස්ථායි Taq DNA පොලිමරේස්, 5. Mg²⁺ අයන සහිත ස්වාරක්ෂක ද්‍රාවණය.; (ආ) 1. දුස්වාභාවීකරණය (95°C): H-බන්ධන බිඳී dsDNA තනි දාම බවට පත් වීම; 2. තාපානුශීත යුගලනය (~55°C): DNA මූලික ඉලක්කයේ 3′ අන්තවලට බැඳීම; 3. දික්වීම (72°C): Taq DNA පොලිමරේස් මගින් නව DNA දාම සංශ්ලේෂණය.; Thermus aquaticus බැක්ටීරියාවෙන් ලබාගන්නා Taq පොලිමරේස් 95°C ඉහළ උෂ්ණත්වයේදී දුස්වාභාවීකරණය නොවන බැවින් සෑම චක්‍රයකදීම අලුතින් එන්සයිම එක් කිරීම අවශ්‍ය නොවේ.

### Q2: 2. (අ) මානව ඉන්සියුලින් ජානය බැක්ටීරියාවක් තුළ ක්ලෝනකරණය කිරීමේදී ජිනෝමික DNA වෙනුවට mRNA මගින් සාදාගත් cDNA භාවිත කිරීමට හේතුව කුමක්ද? (ආ) කාටජීනා ජෛව ආරක්ෂණ ගිවිසුමේ (Cartagena Protocol) මූලික අරමුණ කෙටියෙන් ප්‍රකාශ කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) සුන්‍යෂ්ටික මානව ජිනෝමික DNA තුළ ඉන්ට්‍රෝන (Introns) අඩංගු වන අතර E. coli වැනි ප්‍රාග්න්‍යෂ්ටික බැක්ටීරියාවන් සතුව ඉන්ට්‍රෝන කපා ඉවත් කරන RNA Splicing යාන්ත්‍රණයක් නොමැත. පරිණත mRNA මත ප්‍රතිවර්ත්‍ය ට්‍රාන්ස්ක්‍රිප්ටේස් ක්‍රියා කරවා සාදන cDNA ඉන්ට්‍රෝනවලින් තොර බැවින් බැක්ටීරියාවට නිවැරදි පොලිපෙප්ටයිඩය නිපදවිය හැක.; (ආ) නවීන ජෛව තාක්ෂණයෙන් නිපදවන ලද සජීවී විකරණය කළ ජීවීන් (LMOs) ආරක්ෂිතව හැසිරවීම, දේශසීමා හරහා ප්‍රවාහනය සහ භාවිතයේදී ජෛව විවිධත්වයට හා මානව සෞඛ්‍යයට සිදුවිය හැකි අහිතකර බලපෑම් වැළැක්වීම.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: ප්‍රතිසංයෝජිත DNA තාක්ෂණයේදී ප්ලාස්මිඩ වාහකය සහ බාහිර DNA ඛණ්ඩය යන දෙකම එකම සීමා එන්ඩොනියුක්ලියේස් එන්සයිමයකින් (උදා: <i>Eco</i>RI) කැපීමට හේතුව කුමක්ද?
- [ ] (1) DNA දාම දෙක සම්පූර්ණයෙන්ම තනි නියුක්ලියෝටයිඩ බවට ජීර්ණය කිරීමට
- [✓] (2) එකිනෙක හයිඩ්‍රජන් බන්ධන මගින් යුගල විය හැකි අනුපූරක ඇලෙනසුලු අන්ත (Complementary sticky ends) ලබා ගැනීමට
- [ ] (3) ප්ලාස්මිඩයේ ප්‍රතිවලිත සම්භව ස්ථානය (ori) විනාශ කිරීමට
- [ ] (4) ඉන්ට්‍රෝන ඉවත් කිරීමට
> **පැහැදිලි කිරීම:** <i>Eco</i>RI වැනි සීමා එන්ඩොනියුක්ලියේස් එන්සයිමයක් DNA ද්විත්ව දාමයේ නිශ්චිත <b>පැලින්ඩ්‍රෝමීය භෂ්ම අනුපිළිවෙළක්</b> (5′-GAATTC-3′) හඳුනාගෙන G සහ A අතරින් අසමමිතිකව පොස්ෆොඩයිඑස්ටර බන්ධන කපමින් තනි-දාම නෙරුම් සහිත <b>ඇලෙනසුලු අන්ත (Sticky ends)</b> නිපදවනවා. ප්ලාස්මිඩ වාහකය සහ බාහිර ඉලක්ක ජානය සහිත DNA යන දෙකම <b>එකම සීමා එන්සයිමයකින්</b> කැපූ විට දෙකෙහිම කෙළවරවල එකිනෙකට 100%ක් <b>අනුපූරක භෂ්ම අනුපිළිවෙළවල්</b> (උදා: -AATT සහ -TTAA) සෑදෙන නිසා හයිඩ්‍රජන් බන්ධන මගින් පහසුවෙන් යුගල වී, පසුව <b>DNA ලයිගේස්</b> මගින් ස්ථිර පොස්ෆොඩයිඑස්ටර බන්ධන යොදා ප්‍රතිසංයෝජිත ප්ලාස්මිඩයක් තැනිය හැකියි! <i>ori</i> ස්ථානය කැපී විනාශ වුවහොත් ප්ලාස්මිඩයට ප්‍රතිවලිත විය නොහැකි අතර ඉන්ට්‍රෝන ඉවත් කරන්නේ ස්ප්ලයිසියෝසෝමය මගිනි.

### MCQ 2: ඇගරෝස් ජෙල් විද්‍යුතාගමනයේදී (Agarose Gel Electrophoresis) DNA ඛණ්ඩ ගමන් කරන දිශාව හා වේගය පිළිබඳ නිවැරදි ප්‍රකාශය කුමක්ද?
- [ ] (1) ධන ආරෝපිත DNA ඛණ්ඩ සෘණ කැතෝඩය දෙසට යන අතර විශාලම ඛණ්ඩ වැඩිම දුරක් යයි
- [✓] (2) සෘණ ආරෝපිත DNA ඛණ්ඩ ධන ඇනෝඩය දෙසට යන අතර කුඩාම ඛණ්ඩ වැඩිම දුරක් යයි
- [ ] (3) සෘණ ආරෝපිත DNA ඛණ්ඩ ධන ඇනෝඩය දෙසට යන අතර විශාලම ඛණ්ඩ වැඩිම දුරක් යයි
- [ ] (4) උදාසීන DNA ඛණ්ඩ ආලෝකය දෙසට ගමන් කරයි
> **පැහැදිලි කිරීම:** ඇගරෝස් ජෙල් විද්‍යුතාගමනයේදී (Agarose Gel Electrophoresis) DNA ඛණ්ඩ වෙන් වන්නේ ඒවායේ <b>විද්‍යුත් ආරෝපණය</b> සහ <b>අණුක විශාලත්වය (භෂ්ම යුගල දිග)</b> යන සාධක දෙක මතයි! DNA අණුවේ සීනි-පොස්ෆේට් කොඳුඇට පෙළෙහි ඇති <b>පොස්ෆේට් කාණ්ඩ (PO<sub>4</sub><sup>3−</sup>)</b> නිසා සියලුම DNA ඛණ්ඩ ස්වාභාවිකවම <b>සෘණ (−) ආරෝපිත</b> බැවින් සෘණ කැතෝඩය අසල කූපවලට (Wells) දැමූ විට ඒවා විද්‍යුත් ක්ෂේත්‍රය ඔස්සේ <b>ධන (+) ඇනෝඩය දෙසට</b> ආකර්ෂණය වී ගමන් කරනවා. ඇගරෝස් බහුඅවයවික දැලිසේ සූක්ෂ්ම සිදුරු තුළින් ගමන් කිරීමේදී විශාල/දිගු DNA ඛණ්ඩවලට වැඩි ප්‍රතිරෝධයක් එල්ල වී කූප අසලම රැඳෙන අතර, <b>කුඩාම (කෙටිම) DNA ඛණ්ඩ</b> අඩුම බාධාවකින් වේගයෙන් රිංගා යමින් ඇනෝඩය දෙසට <b>වැඩිම දුරක්</b> ගමන් කරයි!

### MCQ 3: PCR චක්‍රයක සිදුවන පියවර තුනෙහි නිවැරදි අනුපිළිවෙළ සහ ආසන්න උෂ්ණත්ව දැක්වෙන වරණය කුමක්ද?
- [ ] (1) තාපානුශීත යුගලනය (55°C) → දුස්වාභාවීකරණය (95°C) → දික්වීම (72°C)
- [✓] (2) දුස්වාභාවීකරණය (95°C) → තාපානුශීත යුගලනය (55°C) → දික්වීම (72°C)
- [ ] (3) දුස්වාභාවීකරණය (72°C) → දික්වීම (95°C) → තාපානුශීත යුගලනය (55°C)
- [ ] (4) දික්වීම (37°C) → දුස්වාභාවීකරණය (95°C) → යුගලනය (72°C)
> **පැහැදිලි කිරීම:** පොලිමරේස් දාම ප්‍රතික්‍රියාවේ (PCR) සෑම තාප චක්‍රයක්ම නිශ්චිත උෂ්ණත්ව පියවර තුනකින් (<b>DAE අනුපිළිවෙළින්</b>) ක්‍රියාත්මක වෙනවා: (1) <b>දුස්වාභාවීකරණය / Denaturation (~94–95 °C)</b> — ඉහළ තාපයෙන් හයිඩ්‍රජන් බන්ධන බිඳ දමා ද්විත්ව දාම DNA තනි දාම අච්චු දෙකක් බවට වෙන් කිරීම; (2) <b>තාපානුශීත යුගලනය / Annealing (~50–60 °C)</b> — මාධ්‍යය සිසිල් කර ඉදිරි හා පසු කෙටි DNA මූලික (Primers) අච්චු දාමවල අනුපූරක 3′ කෙළවරවලට බැඳවීම; (3) <b>දික්වීම / Extension (~72 °C)</b> — <i>Thermus aquaticus</i> බැක්ටීරියාවෙන් ලබාගත් තාප-ස්ථායි <b><i>Taq</i> DNA පොලිමරේස්</b> එන්සයිමයේ ප්‍රශස්ත උෂ්ණත්වයේදී dNTP එක් කරමින් 5′ → 3′ දිශාවට නව DNA දාම දික් කිරීම! පළමුව 95 °C දී දාම වෙන් නොකළහොත් මූලිකවලට බැඳිය නොහැකි බැවින් අනෙක් උෂ්ණත්ව අනුපිළිවෙළවල් සියල්ලම වැරදියි.

### MCQ 4: පරිණත mRNA අණුවක් අච්චුවක් ලෙස යොදාගෙන ඉන්ට්‍රෝන රහිත අනුපූරක DNA (cDNA) සංශ්ලේෂණය කිරීමට භාවිත කරන එන්සයිමය කුමක්ද?
- [ ] (1) RNA පොලිමරේස්
- [✓] (2) ප්‍රතිවර්ත්‍ය ට්‍රාන්ස්ක්‍රිප්ටේස් (Reverse transcriptase)
- [ ] (3) සීමා එන්ඩොනියුක්ලියේස්
- [ ] (4) DNA හෙලිකේස්
> **පැහැදිලි කිරීම:** සුන්‍යෂ්ටික ජානයක් බැක්ටීරියාවක් තුළ ප්‍රකාශ කරවීමේදී බැක්ටීරියා සතුව ඉන්ට්‍රෝන කපා ඉවත් කරන ස්ප්ලයිසියෝසෝම නොමැති නිසා ජිනෝමික DNA කෙළින්ම භාවිත කළ නොහැකියි. ඒ සඳහා දැනටමත් ඉන්ට්‍රෝන ඉවත් කර ඇති <b>පරිණත mRNA</b> අණුවක් අච්චුවක් ලෙස ගෙන රෙට්‍රොවෛරසවලින් ලබාගත් <b>ප්‍රතිවර්ත්‍ය ට්‍රාන්ස්ක්‍රිප්ටේස් (Reverse transcriptase)</b> එන්සයිමය මගින් ඉන්ට්‍රෝන රහිත <b>අනුපූරක DNA (cDNA)</b> සංශ්ලේෂණය කරගනු ලබනවා! අනෙක් එන්සයිමවල කාර්යයන් බැලුවොත්: <b>RNA පොලිමරේස්</b> සිදු කරන්නේ මීට ප්‍රතිවිරුද්ධව DNA අච්චුවකින් RNA පිටපත් කිරීමයි; <b>සීමා එන්ඩොනියුක්ලියේස්</b> නිශ්චිත ස්ථානවලින් DNA කපන අතර, <b>DNA හෙලිකේස්</b> ප්‍රතිවලිතයේදී DNA ද්විත්ව හෙලික්සය දිගහරියි.

### MCQ 5: ශාක සෛල තුළට ස්වාභාවිකව T-DNA ඇතුළු කිරීමේ හැකියාව නිසා ශාක ප්‍රවේණි ඉංජිනේරු විද්‍යාවේදී බහුලවම භාවිත කරන Ti ප්ලාස්මිඩය ලබාගන්නේ කවර බැක්ටීරියාවෙන්ද?
- [ ] (1) <i>Thermus aquaticus</i>
- [✓] (2) <i>Agrobacterium tumefaciens</i>
- [ ] (3) <i>Bacillus thuringiensis</i>
- [ ] (4) <i>Vibrio cholerae</i>
> **පැහැදිලි කිරීම:** ද්විබීජපත්‍රී ශාකවල කිරීට පිත්ත (Crown gall) ගැටිති රෝගය ඇති කරන පාංශු බැක්ටීරියාව වන <b><i>Agrobacterium tumefaciens</i></b> සතුව විශාල <b>Ti ප්ලාස්මිඩයක් (Tumor-inducing plasmid)</b> පවතිනවා. එහි ඇති T-DNA කොටස ස්වාභාවිකවම ශාක සෛලයේ වර්ණදේහ DNA තුළට අනුකලනය කිරීමේ හැකියාව ඇති නිසා, ගැටිති ඇති කරන ජාන ඉවත් කර ඒ වෙනුවට ප්‍රයෝජනවත් බාහිර ජාන ඇතුළු කළ Ti ප්ලාස්මිඩ ශාක ප්‍රවේණි ඉංජිනේරු විද්‍යාවේ ප්‍රධානතම ජාන වාහකයා ලෙස යොදා ගන්නවා! අනෙක් බැක්ටීරියා සැලකුවොත්: <b><i>Thermus aquaticus</i></b> PCR සඳහා <i>Taq</i> පොලිමරේස් ලබා දෙයි; <b><i>Bacillus thuringiensis</i></b> කෘමි-ප්‍රතිරෝධී <i>Bt</i> ධූලක ජානය සපයන අතර, <b><i>Vibrio cholerae</i></b> කොලරා රෝගකාරක බැක්ටීරියාවයි.

### MCQ 6: විටමින් A ඌනතාව වැළැක්වීම සඳහා ජාන තාක්ෂණයෙන් නිපදවන ලද "රන් සහල්" (Golden Rice) තුළ අධික ලෙස නිපදවෙන පෝෂක පූර්වගාමී සංයෝගය කුමක්ද?
- [ ] (1) ඇස්කෝබික් අම්ලය
- [✓] (2) බීටා-කැරොටින් (β-carotene)
- [ ] (3) කැල්සිෆෙරෝල්
- [ ] (4) ෆෝලික් අම්ලය
> **පැහැදිලි කිරීම:** සාමාන්‍ය සුදු සහල් ඇටයේ (භ්‍රෑණපෝෂයේ) විටමින් A හෝ එහි පූර්වගාමියා නිපදවෙන්නේ නැහැ. දියුණු වෙමින් පවතින රටවල දරුවන්ගේ අන්ධභාවයට හේතු වන <b>විටමින් A ඌනතාව</b> මැඩලීම සඳහා ඩැෆොඩිල් ශාකයෙන් හා <i>Erwinia</i> පාංශු බැක්ටීරියාවෙන් ලබාගත් ජාන දෙකක් වී ශාකයට ඇතුළු කර නිපදවූ ජාන විකරණය කළ <b>'රන් සහල්' (Golden Rice)</b> තුළ අධික ලෙස රන්වන් පැහැති <b>බීටා-කැරොටින් (β-carotene)</b> සංශ්ලේෂණය වෙනවා (මිනිස් සිරුර තුළදී β-කැරොටින් විටමින් A / රෙටිනෝල් බවට පරිවර්තනය වේ)! අනෙක් වරණ වැරදි වන්නේ ඇස්කෝබික් අම්ලය යනු විටමින් C වන අතර, කැල්සිෆෙරෝල් යනු විටමින් D ද, ෆෝලික් අම්ලය යනු විටමින් B<sub>9</sub> ද වන බැවිනි.

### MCQ 7: DNA ඇඟිලි සලකුණු තාක්ෂණයේදී (DNA Fingerprinting) පුද්ගලයන් එකිනෙකාගෙන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීමට පදනම් කරගන්නේ ජිනෝමයේ කවර ලක්ෂණයක්ද?
- [ ] (1) රයිබොසෝම RNA ජානවල සමාන බව
- [✓] (2) කේතනය නොවන DNA කලාපවල පිහිටි කෙටි අනුයාත පුනරාවර්තන (STR) සංඛ්‍යාවේ බහුරූපීතාව
- [ ] (3) සෛල ප්ලාස්මයේ ATP ප්‍රමාණය
- [ ] (4) හිස්ටෝන ප්‍රෝටීනවල ඇමයිනෝ අම්ල සංඛ්‍යාව
> **පැහැදිලි කිරීම:** සම නිවුන් දරුවන් හැර අන් සියලුම මිනිසුන්ගේ ජිනෝමයෙන් 99.9%ක් පමණ සමාන වුවද, ප්‍රෝටීන කේතනය නොකරන DNA කලාපවල භෂ්ම 2–5ක කෙටි අනුපිළිවෙළවල් එක ලඟ නැවත නැවත පිහිටන <b>කෙටි අනුයාත පුනරාවර්තන (STR — Short Tandem Repeats)</b> සංඛ්‍යාව පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට ඉහළ <b>බහුරූපීතාවක් (Polymorphism)</b> පෙන්වනවා! අධිකරණ වෛද්‍ය විද්‍යාවේ අපරාධකරුවන් හඳුනා ගැනීමට සහ මාතෘත්ව/පීතෘත්ව පරීක්ෂණ සඳහා යොදාගන්නා <b>DNA ඇඟිලි සලකුණු තාක්ෂණයේදී (DNA Fingerprinting)</b> PCR හා ජෙල් විද්‍යුතාගමනය මගින් විශ්ලේෂණය කරන්නේ මෙම STR කලාපවල දිගෙහි වෙනස්කම්ය. රයිබොසෝම RNA ජාන සහ හිස්ටෝන ප්‍රෝටීන සියලුම මිනිසුන් තුළ අතිශයින්ම සංරක්ෂිත (සමාන) බැවින් පුද්ගලයන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීමට භාවිත කළ නොහැකියි.

### MCQ 8: සජීවී විකරණය කළ ජීවීන් (LMOs / GMOs) දේශසීමා හරහා ප්‍රවාහනය හා හැසිරවීමේදී ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා අත්සන් තබන ලද ජාත්‍යන්තර සම්මුතිය කුමක්ද?
- [ ] (1) මොන්ට්‍රියල් ප්‍රඥප්තිය
- [✓] (2) කාටජීනා ජෛව ආරක්ෂණ ගිවිසුම (Cartagena Protocol on Biosafety)
- [ ] (3) රැම්සාර් සම්මුතිය
- [ ] (4) බාසල් සම්මුතිය
> **පැහැදිලි කිරීම:** නවීන ජෛව තාක්ෂණයෙන් නිපදවන <b>සජීවී විකරණය කළ ජීවීන් (LMOs / GMOs)</b> ආරක්ෂිතව හැසිරවීම, භාවිතය සහ දේශසීමා හරහා රටින් රටට ප්‍රවාහනය කිරීමේදී ස්වාභාවික ජෛව විවිධත්වයට සහ මානව සෞඛ්‍යයට සිදුවිය හැකි අවදානම් වැළැක්වීම සඳහා ජෛව විවිධත්ව සම්මුතිය (CBD) යටතේ 2000 වසරේදී සම්මත කරගත් ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම වන්නේ <b>කාටජීනා ජෛව ආරක්ෂණ ගිවිසුමයි (Cartagena Protocol on Biosafety)</b>! (ශ්‍රී ලංකාවද 2004 සිට මෙහි පාර්ශ්වකරුවෙකි). අනෙක් සම්මුති තුනම වෙනත් පාරිසරික අරමුණු සඳහා වේ: <b>මොන්ට්‍රියල් ප්‍රඥප්තිය</b> ඕසෝන් ස්තරය හායනය කරන CFC පාලනයටත්, <b>රැම්සාර් සම්මුතිය</b> තෙත්බිම් සංරක්ෂණයටත්, <b>බාසල් සම්මුතිය</b> උපද්‍රවකාරී රසායනික අපද්‍රව්‍ය ප්‍රවාහනය පාලනයටත් අදාළ වේ.
