06.2🎓 A/L විභාග ප්රශ්නඅ.පො.ස. (උ.පෙළ) පසුගිය විභාග — 2025 (2025)
1. එකම වර්ණදේහය මත පිහිටි A සහ B ජාන දෙක අතර කිසිදු ඌනන අවතරණයක් (Crossing over) සිදු නොවන්නේ නම් (සම්පූර්ණ ප්රතිබද්ධතාව / Complete linkage), AB / ab ප්රවේණිදර්ශය සහිත ජීවියෙකු සමයෝගී නිලීන (ab / ab) ජීවියෙකු සමඟ පරීක්ෂා මුහුමකට ලක් කළ විට ලැබෙන රූපානුදර්ශ අනුපාතය කුමක්ද?
විවරණය: එකම වර්ණදේහය මත ඉතා ආසන්නව පිහිටි ජාන දෙකක් සම්පූර්ණ ප්රතිබද්ධතාව (Complete linkage) පෙන්වන විට ඌනනයේදී ඒ දෙක අතර කිසිදු අවතරණයක් (Crossing over = 0%) සිදු නොවේ. එබැවින් AB / ab විෂමයෝගී ජීවියාගෙන් Ab හෝ aB වැනි ප්රතිසංයෝජිත ජන්මාණු කිසිවක් නොසෑදෙන අතර, 50%ක් AB සහ 50%ක් ab යන මව්පිය ජන්මාණු දෙවර්ගය පමණක් නිපදවේ. එය සමයෝගී නිලීන (ab / ab → 100% ab ජන්මාණු) සමඟ පරීක්ෂා මුහුම් කළ විට 50%ක් AB/ab සහ 50%ක් ab/ab ලෙස 1 : 1 මව්පිය රූපානුදර්ශ අනුපාතය පමණක් ලැබේ (ප්රතිබද්ධ නොවූයේ නම් 1 : 1 : 1 : 1 ලැබේ). 06.2🎓 A/L විභාග ප්රශ්නඅ.පො.ස. (උ.පෙළ) පසුගිය විභාග — 2024 (2024)
2. තෝමස් හන්ට් මෝගන් විසින් පලතුරු මැස්සාගේ (Drosophila melanogaster) අළු දේහය හා සාමාන්ය පියාපත් සහිත ද්විඅංග විෂමයෝගී ගැහැනු මැස්සෙකු (b+vg+ / b vg), කළු දේහය හා ක්ෂීණ පියාපත් සහිත පිරිමි මැස්සෙකු (b vg / b vg) සමඟ පරීක්ෂා මුහුම් කළ විට 1:1:1:1 අනුපාතය වෙනුවට මව්පිය ආකාර 83%ක් සහ ප්රතිසංයෝජිත ආකාර 17%ක් ලැබීමට හේතුව කුමක්ද?
විවරණය: තෝමස් හන්ට් මෝගන්ගේ සම්භාව්ය Drosophila පරීක්ෂා මුහුම! අළු/කළු දේහ වර්ණය (b+/b) සහ සාමාන්ය/ක්ෂීණ පියාපත් (vg+/vg) ජාන දෙක වෙනස් අලිංග වර්ණදේහ දෙකක පිහිටියේ නම් මෙන්ඩල්ගේ ස්වාධීන සංරචනයට අනුව 25% බැගින් 1 : 1 : 1 : 1 අනුපාතය ලැබිය යුතුය. ඒ වෙනුවට මව්පිය රූපානුදර්ශ දෙක 83%ක් තරම් විශාල අගයක් ගත්තේ ජාන දෙක එකම අලිංග වර්ණදේහය මත ප්රතිබද්ධව (Linked) පිහිටා එකට උරුම වීමට නැඹුරු වූ නිසාය; ඉතිරි 17%ක් වූ ප්රතිසංයෝජිතයන් බිහි වූයේ ඌනනයේ ප්රාක්කලාව I හිදී සමජාත වර්ණදේහවල සහෝදර නොවන වර්ණදේහාංශ අතර සිදු වූ අවතරණය (Crossing over) හේතුවෙනි. 06.2🏛️ පළාත් වාර විභාගබස්නාහිර පළාත් අවසන් වාර පරීක්ෂණය — 2024 (2024)
3. එකම වර්ණදේහයක් මත පිහිටි ජාන පථ දෙකක් අතර දුර වැඩි වන විට ඌනන විභාජනයේදී සිදුවන ක්රියාවලිය පිළිබඳ නිවැරදි ප්රකාශය කුමක්ද?
විවරණය: එකම වර්ණදේහයක් මත පිහිටි ජාන පථ දෙකක් අතර භෞතික දුර වැඩි වන තරමට ඌනනයේ ප්රාක්කලාව I හිදී එම පථ දෙක අතර ත්යාග්ම (Chiasma) සෑදී අවතරණය (Crossing over) සිදුවීමේ සම්භාවිතාව ඉහළ යයි; මේ මත පදනම්ව ඇල්ෆ්රඩ් ස්ටර්ටෙවන්ට් විසින් ප්රතිසංයෝජන සංඛ්යාතය 1% = සිතියම් ඒකක 1 (1 cM) ලෙස ජාන සිතියම් ගොඩනඟන ලදී. එහෙත් ඉතා වැදගත් නියමයක් මතක තබා ගන්න: ජාන දෙක කොතරම් ඈතින් පිහිටියද ප්රතිසංයෝජන සංඛ්යාතය කිසිවිටෙකත් 50% නොඉක්මවයි! උපරිම අගය වන 50% දී එම ජාන දෙක ප්රතිබද්ධ නොවූ අසමජාත වර්ණදේහවල ජාන මෙන් 1 : 1 : 1 : 1 අනුපාතය පෙන්වයි. 06.2🏛️ පළාත් වාර විභාගදකුණු පළාත් අවසන් වාර පරීක්ෂණය — 2024 (2024)
4. හාඩි-වයින්බර්ග් සමතුලිතතාවයේ පවතින විශාල මානව ගහනයක X-ලිංග ප්රතිබද්ධ නිලීන රතු-කොළ වර්ණාන්ධතාව පිරිමින්ගෙන් 8%ක (0.08) දක්නට ලැබේ. එම ගහනයේ කාන්තාවන් අතුරින් වර්ණාන්ධ රූපානුදර්ශය (XcXc) දක්නට ලැබෙන අපේක්ෂිත ප්රතිශතය කොපමණද?
විවරණය: සුපිරිම තර්කන ප්රශ්නයක්! පිරිමින් සතුව ඇත්තේ එක් X වර්ණදේහයක් (XcY) පමණක් බැවින් වර්ණාන්ධ පිරිමින්ගේ සංඛ්යාතය කෙළින්ම නිලීන ඇලීල සංඛ්යාතයට සමාන වේ: එනම් q = 0.08 (q2 නොවේ!). කාන්තාවන් සතුව X වර්ණදේහ දෙකක් (XcXc) ඇති නිසා වර්ණාන්ධ කාන්තා සංඛ්යාතය = q2 = (0.08)2 = 0.0064 = 0.64% කි! (කාන්තාවන් අතර X-ප්රතිබද්ධ නිලීන රෝග ඉතාම දුර්ලභ වීමට ගණිතමය හේතුව මෙයයි!). 06.2🏛️ පළාත් වාර විභාගමධ්යම පළාත් පෙරහුරු විභාගය — 2024 (2024)
5. එකම වර්ණදේහය මත පිහිටි ජාන දෙකක් Ab / aB (විකර්ෂණ / trans සැකැස්ම) ලෙස දරන විෂමයෝගී ජීවියෙකු, ab / ab සමඟ පරීක්ෂා මුහුමකට ලක් කළ විට ජනිතයන් අතර වැඩිම ප්රතිශතයකින් ලැබෙන රූපානුදර්ශ දෙක කුමක්ද?
විවරණය: ජාන ප්රතිබද්ධතාවයේදී සෑම විටම වැඩිම ප්රතිශතයකින් (> 50%) ලැබෙන්නේ මව්පිය වර්ණදේහ දෙක මත මුලින්ම පැවති ඇලීල සංකලන දෙකයි! මෙහි විෂමයෝගී මව් ජීවියා Ab / aB (විකර්ෂණ / trans සැකැස්ම — එක් වර්ණදේහයක Ab සහ අනෙක් සමජාත වර්ණදේහයේ aB) දරන බැවින් අවතරණය නොවී වැඩිම සංඛ්යාවකින් නිපදවෙන මව්පිය ජන්මාණු දෙවර්ගය වන්නේ Ab සහ aB යි (අවතරණයෙන් සුළු ප්රතිශතයකින් පමණක් AB සහ ab ප්රතිසංයෝජිත ජන්මාණු සෑදේ). එය ab / ab සමඟ පරීක්ෂා මුහුම් කළ විට වැඩිම ප්රතිශතයකින් ලැබෙන්නේ Aabb (A_bb) සහ aaBb (aaB_) යන රූපානුදර්ශ දෙකයි! 06.2🏛️ පළාත් වාර විභාගවයඹ පළාත් පෙරහුරු විභාගය — 2024 (2024)
6. පරිණාමීය සාධක අතුරින් ජීවී ගහනයක් සිය පරිසරයට වඩාත් හොඳින් අනුවර්තනය (Adaptation) කරවීම සඳහා අහඹු නොවන ලෙස අඛණ්ඩව ක්රියාත්මක වන එකම යාන්ත්රණය කුමක්ද?
විවරණය: පරිණාමීය සාධක හතර (විකෘති, ජාන ප්ලාවිතය, ජාන ගැලීම සහ ස්වාභාවික වරණය) මගින්ම ගහනයක ඇලීල සංඛ්යාත වෙනස් කළ හැකි වුවද, විකෘති, ජාන ප්ලාවිතය සහ ජාන ගැලීම යන තුනම ක්රියාත්මක වන්නේ පරිසර යෝග්යතාව නොසලකා අහඹු ලෙසය (එමගින් ඇතැම් විට හානිකර ඇලීලවල සංඛ්යාතය පවා වැඩි විය හැක). ඊට වෙනස්ව, දෙන ලද පරිසරයක ජීවත් වීමට හා ප්රජනනයට වඩාත් හිතකර (යෝග්ය) ප්රවේණික ලක්ෂණ දරන ජීවීන් අහඹු නොවන ලෙස වැඩි ජනිතයන් සංඛ්යාවක් බිහි කරමින් ගහනය ක්රමයෙන් පරිසරයට අනුවර්තනය (Adaptation) කරවන එකම පරිණාමීය යාන්ත්රණය ස්වාභාවික වරණයයි (Natural selection)! 06.2🏛️ පළාත් වාර විභාගසබරගමුව පළාත් පෙරහුරු විභාගය — 2024 (2024)
7. යම් ගහනයක් තුළ ස්වාභාවික වරණය, විකෘති හෝ සංක්රමණ කිසිවක් නොමැති වුවද, අහඹු අභිජනනය වෙනුවට අඛණ්ඩව ඇතුළත අභිජනනය (Inbreeding / ස්වපරාගණය) පමණක් සිදු වුවහොත් ජාන සංචිතයට කුමක් සිදු වේද?
විවරණය: ඉතාම ගැඹුරු හා තාර්කික ජනගහන ප්රවේණි සංකල්පයකි! ගහනයක් තුළ විකෘති, ස්වාභාවික වරණය හෝ සංක්රමණ නොමැතිව ඇතුළත අභිජනනය / ස්වපරාගණය (Inbreeding) පමණක් සිදු වන විට කිසිදු ඇලීලයක් ගහනයෙන් ඉවත් නොවන බැවින් ජාන සංචිතයේ මුළු p සහ q ඇලීල සංඛ්යාත පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට නියතව පවතී! නමුත් අහඹු අභිජනනය නොමැති නිසා හාඩි-වයින්බර්ග් ප්රවේණිදර්ශ සමතුලිතතාව (p2 : 2pq : q2) බිඳ වැටේ — එනම් සෑම පරම්පරාවකදීම Aa × Aa මගින් AA සහ aa නිපදවෙන බැවින් විෂමයෝගී (2pq) සංඛ්යාතය අඩු වී සමයෝගී (AA සහ aa) සංඛ්යාත දෙකම ඉහළ යයි. 06.2🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රකොළඹ රාජකීය විද්යාලය — අවසන් වාර පරීක්ෂණය (2024) (2024)
8. සමතුලිත ගහනයක AA සහ Aa ප්රවේණිදර්ශ දෙකෙහි සංඛ්යාත එකිනෙකට සමාන වේ (එනම් p2 = 2pq). මෙම ගහනයේ නිලීන ඇලීලයේ සංඛ්යාතය (q) කොපමණද?
විවරණය: හාඩි-වයින්බර්ග් සමීකරණ ඇසුරෙන් තත්පර 10න් වීජ ගණිතමයව විසඳමු! ගහනය සමතුලිත බැවින් AA සංඛ්යාතය = p2 සහ Aa සංඛ්යාතය = 2pq වේ. ප්රශ්නයේ දී ඇති පරිදි p2 = 2pq වේ. ගහනයේ ප්රමුඛ ඇලීලය පවතින නිසා p ≠ 0 බැවින් සමීකරණයේ දෙපසම p ගෙන් බෙදූ විට p = 2q ලැබේ! දැන් ඇලීල සංඛ්යාත ඓක්යය වන p + q = 1 සමීකරණයට p = 2q ආදේශ කරන්න: 2q + q = 1 → 3q = 1 → q = 1/3 (~0.33) සහ p = 2/3 (~0.67) වේ! (පරීක්ෂා කර බලන්න: p2 = 4/9 සහ 2pq = 2 × 2/3 × 1/3 = 4/9 — දෙකම හරියටම සමානය!). 06.2🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රකොළඹ විශාඛා විද්යාලය — පෙරහුරු පරීක්ෂණය (2024) (2024)
9. වර්ණදේහයක් මත පිහිටි P, Q සහ R යන ප්රතිබද්ධ ජාන තුනක් අතර ප්රතිසංයෝජන සංඛ්යාත පරීක්ෂා මුහුම් මගින් මැන බැලූ විට P–Q = 18%, Q–R = 7% සහ P–R = 11% ලෙස ලැබුණි. වර්ණදේහය මත මෙම ජාන තුන පිහිටන නිවැරදි රේඛීය අනුපිළිවෙළ කුමක්ද?
විවරණය: ප්රතිබද්ධ ජාන තුනක ප්රතිසංයෝජන සංඛ්යාත (RF) ඇසුරෙන් වර්ණදේහ සිතියම (Genetic linkage map) ගොඩනඟන ආකාරය: පළමුව විශාලතම ප්රතිසංයෝජන සංඛ්යාතය සොයන්න — මෙහි වැඩිම අගය P–Q = 18% බැවින් P සහ Q යන ජාන දෙක අනිවාර්යයෙන්ම දෙකෙළවරේ (වැඩිම දුරකින්) පිහිටිය යුතුය! R ජානය පිහිටන්නේ P සහ Q අතර මැදය: දුරවල් එකතු කර තහවුරු කරන්න — P–R (11%) + R–Q (7%) = 18% (P–Q)! එබැවින් වර්ණදේහය මත මෙම ජාන තුන පිහිටන නිවැරදි රේඛීය අනුපිළිවෙළ P — R — Q (හෝ අනෙක් පස සිට කියවූ විට Q — R — P) වේ. 06.2🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රකොළඹ දේවි බාලිකා විද්යාලය — පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
10. ශාක හා සතුන් අතර බහුගුණකතාව (Polyploidy) සැසඳීමේදී ශාකවල බහුගුණකතාව ඉතා බහුල හා සාර්ථක වන අතර සතුන් අතර එය අතිශයින් දුර්ලභ වීමට බලපාන ප්රධාන හේතුවක් වන්නේ කුමක්ද?
විවරණය: සපුෂ්ප ශාකවලින් 30%–80%ක් පමණ (තිරිඟු, කෙසෙල්, කෝපි, අර්තාපල්, කපු ඇතුළුව) පරිණාමීයව බහුගුණක (Polyploid) ශාක වන නමුත් ක්ෂීරපායීන් ඇතුළු සතුන් තුළ බහුගුණකතාව අතිශයින් දුර්ලභ හා බොහෝ විට කලල අවධියේදීම මාරාන්තික වේ. ඊට ප්රධාන හේතු වන්නේ සතුන්ගේ XX/XY වැනි සංවේදී ලිංග නිර්ණ සමතුලිතතාව හා සංකීර්ණ කලල අවයව විකසනය වර්ණදේහ කට්ටල වැඩිවීමෙන් බිඳ වැටීමයි; ඊට ප්රතිවිරුද්ධව බොහෝ ශාක ද්විලිංගික බැවින් ස්වපරාගණයෙන් බෝ විය හැකි අතර, නිර්බීජ 3n කෙසෙල් වැනි ශාක පවා මොරෙයියන් හා පටක රෝපණය මගින් අලිංගිකව වර්ධක ප්රචාරණය කර පවත්වා ගත හැක! 06.2🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රමහනුවර මහමායා බාලිකා විද්යාලය — පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
11. හාඩි-වයින්බර්ග් සමතුලිතතාවයේ පවතින 2,500ක ජනගහනයක ෆීනයිල්කීටෝනූරියා (PKU — අලිංග වර්ණදේහ නිලීන රෝගයකි) රෝගීන් 1 අයෙකු සිටී. මෙම ජනගහනයේ ප්රමුඛ ඇලීලයේ සංඛ්යාතය (p) සහ වාහක සංඛ්යාතය (2pq) පිළිවෙළින් කොපමණද?
විවරණය: ෆීනයිල්කීටෝනූරියාව (PKU) යනු අලිංග වර්ණදේහ නිලීන රෝගයක් බැවින් රෝගීන් නිරූපණය කරන්නේ q2 මගිනි. 2,500 දෙනෙකුගෙන් 1 අයෙකු රෝගී නිසා q2 = 1 / 2,500 = 0.0004 වේ. එහි වර්ගමූලය ගත් විට නිලීන ඇලීල සංඛ්යාතය q = √0.0004 = 0.02 ලැබේ! එවිට p + q = 1 අනුව ප්රමුඛ ඇලීල සංඛ්යාතය p = 1 − 0.02 = 0.98 වන අතර, රෝග ලක්ෂණ නොපෙන්වන වාහක (Aa) සංඛ්යාතය 2pq = 2 × 0.98 × 0.02 = 0.0392 (හෙවත් ~3.92%, එනම් 2,500ක ගහනයේ 98 දෙනෙකු පමණ නිහඬ වාහකයන් වේ!). 2න් ගුණ නොකළහොත් 0.0196 යන වැරදි අගය ලැබේ. 06.2🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රමාතර සුජාතා / රාහුල ඒකාබද්ධ පෙරහුරු පරීක්ෂණය (2024) (2024)
12. පහත දැක්වෙන අභිජනන ක්රම සහ ඒවාට අදාළ ප්රවේණික මූලධර්ම අතුරින් වැරදි ගැළපුම තෝරන්න.
විවරණය: අභිජනන ක්රමවල මූලික ප්රවේණික ප්රතිඵල හරියටම සසඳන්න: පිටත අභිජනනය (Outbreeding) මගින් සිදු කරන්නේ ඥාති නොවන පෙළ දෙකක් මුහුම් කර විෂමයෝගීතාව (Heterozygosity) උපරිම මට්ටමට ඉහළ නංවා හානිකර නිලීන ඇලීල ප්රමුඛ ඇලීල මගින් යටපත් කරමින් දෙමුහුම් දිරිය (Hybrid vigour) ලබා ගැනීමයි! 'සමයෝගීතාව වැඩි කර හානිකර නිලීන ඇලීල ප්රකාශ කරවීම' සිදු වන්නේ ඇතුළත අභිජනනයේදී (Inbreeding) මිස පිටත අභිජනනයේදී නොවේ; එබැවින් තෙවන ප්රකාශය වැරදි ගැළපුම වන අතර අනෙක් අභිජනන ක්රම හතරම නිවැරදිව දක්වා ඇත.