# ජල විභවය (Ψw = Ψs + Ψp), රසෝද්ගමනය සහ ප්ලෝයම පරිවහනය (Water Potential (Ψw = Ψs + Ψp), Ascent of Xylem Sap & Phloem Translocation)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-12/biology/u04-water-potential-xylem-ascent-and-phloem-translocation/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 12, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 4
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 3ක් පමණ සහ II පත්‍රයේ ගණනය කිරීම් / ප්‍රායෝගික ව්‍යුහගත හා සම්පූර්ණ රචනා ප්‍රශ්න
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr12TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
A/L විභාගයේ ගණනය කිරීම් සහ රචනා ප්‍රශ්න නිතරම එන ජල විභව සමීකරණය (Ψw = Ψs + Ψp), Rhoeo හා අර්තාපල් ප්‍රායෝගික පරීක්ෂණ, ඇපොප්ලාස්ට්-සිම්ප්ලාස්ට්-පාරපටල පථ හා කැස්පාරියන් පටිය, සංසක්ති-ආතති රසෝද්ගමන වාදය සහ ප්ලෝයම පීඩන-ප්‍රවාහ කල්පිතය (Pressure-Flow Hypothesis) පියවරෙන් පියවර තේරුම් ගනිමු.

*English Summary:* Complete NIE Unit 04.3 (Competencies 4.2.3 & 4.2.4, Practicals 20 & 21): Water potential equations and calculations, Rhoeo plasmolysis and Alocasia/potato strip practicals, apoplast, symplast and transmembrane radial pathways, Casparian strip, Cohesion-Tension hypothesis, and Phloem Pressure-Flow hypothesis.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
දැන් අපි එන්නේ මුළු 04 වෙනි ඒකකයේම **වැඩිම ලකුණු ප්‍රමාණයක් අරන් දෙන හදවත බඳු කොටසට!** ගොඩක් ළමයි **ජල විභවය (Ψw = Ψs + Ψp)** ගණන් දැක්කම ධන-සෘණ ලකුණු පටලවා ගන්නවා. හැබැයි අද මේ විනාඩි 15 ඇතුළත අපි ජල විභව සමීකරණය, *Rhoeo* සහ අර්තාපල් ප්‍රායෝගික පරීක්ෂණ දෙක, කැස්පාරියන් පටිය, මීටර් 100ක් උසට වතුර අදින **සංසක්ති-ආතති වාදය** සහ **ප්ලෝයම පීඩන-ප්‍රවාහ කල්පිතය** කවදාවත් අමතක නොවෙන විදිහට ඔළුවට දාගමු!

  
      
        🎓/🩺 විශ්වවිද්‍යාල ජෛව භෞතික විද්‍යාවේදී සහ වෛද්‍ය සායනික ප්‍රතිකාරවලදී ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
        අද ඔයා ඉගෙනගන්න **ආස්‍රැතිය සහ ද්‍රාව්‍ය/ජල විභව මූලධර්මය** තමයි රෝහලක රෝගියෙකුට ශිරාගත සේලයින් (**0.9% Normal Saline — Isotonic IV fluid**) දෙනකොට රතු රුධිරාණු පුපුරා යාම හෝ හැකිලීම වළක්වන මූලිකම වෛද්‍ය නීතිය! මොළයේ ඉදිමුමක් (Cerebral edema) අඩු කරන්න **Mannitol (අධි-අභිසාරක ද්‍රාවණයක්)** දීලා ආස්‍රැතියෙන් වැඩිපුර තරලය රුධිරයට ඇදගන්නෙත් මේ නියමයෙන්මයි. ඒ වගේම විශ්වවිද්‍යාල **කෘෂි හා ශාක ජෛව තාක්ෂණයේදී** ලවණ හා වියළි පස්වල බෝග වගාව සැලසුම් කිරීමටත්, ප්ලෝයමය ඔස්සේ ගමන් කරන **සංස්ථානික වල්නාශක හා දිලීරනාශක (Systemic herbicides/fungicides)** නිපදවීමටත් මේ පරිවහන යාන්ත්‍රණ 100%ක්ම භාවිත වෙනවා.

      
  
      
## 1. කෙටි දුර සහ දිගු දුර ද්‍රව්‍ය පරිවහන ක්‍රම (NIE 4.2.3)

      ශාකයක් ඇතුළේ ද්‍රව්‍ය ගමන් කරන ක්‍රම ප්‍රධාන කොටස් දෙකකට බෙදෙනවා — **ATP වැය නොවන අක්‍රිය පරිවහනය** සහ **ATP වැය කර සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණයට එරෙහිව සිදුකරන සක්‍රිය පරිවහනය**:

      
        - **කෙටි දුර අක්‍රිය පරිවහන ක්‍රම 4:**
          
            **විසරණය (Diffusion):** අණුවල තාප චලිතය නිසා සාන්ද්‍රණය වැඩි තැන සිට අඩු තැන දක්වා ස්වයංසිද්ධව චලනය වීම.

            - **ආස්‍රැතිය (Osmosis):** වරණීය පාරගම්‍ය පටලයක් හරහා **නිදහස් ජල අණු** (ද්‍රාව්‍ය අණුවලට නොබැඳුණු ජල අණු) විසරණය වීම.

            - **නිපානය (Imbibition):** ජලකාමී ද්‍රව්‍ය මගින් ජල අණු භෞතිකව අධිශෝෂණය (adsorb) කර ගැනීම *(උදා: සෙලියුලෝස් සෛල බිත්ති සහ වියළි බීජාවරණ මගින් ජලය උරා ගැනීම)*.

            - **පහසු කළ විසරණය (Facilitated diffusion):** ප්ලාස්ම පටලයේ ඇති විශේෂිත ප්‍රෝටීන නාලිකා (උදා: Aquaporins) හෝ වාහක ප්‍රෝටීන හරහා ATP රහිතව සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණය ඔස්සේ ගමන් කිරීම.

          
        
        - **දිගු දුර පරිවහන ක්‍රමය — තොග ප්‍රවාහය (Bulk Flow / Mass Flow):** ශෛලමය සහ ප්ලෝයමය තුළ දිගු දුරකට ද්‍රව්‍ය ගමන් කරන්නේ **පීඩන අනුක්‍රමණයක්** (වැඩි පීඩනයේ සිට අඩු පීඩනය දක්වා) ඔස්සේ ජලය හා ද්‍රාව්‍ය සියල්ල එකට ගලා යාමෙනි. *විශේෂ ලක්ෂණය: තොග ප්‍රවාහය පටල හරහා සිදු නොවන අතර, ද්‍රාව්‍ය සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණයෙන් ස්වාධීනව විසරණයට වඩා බොහෝ වැඩි වේගයකින් සිදුවේ!*

      
  
      
## 2. ජල විභව සංකල්පය (Ψw = Ψs + Ψp) — ගණන් හදන්න ලේසිම ක්‍රමය!

      **📌 නිල නිර්වචනය:** ජලය ගමන් කරන දිශාව තීරණය කරන, ද්‍රාව්‍ය සාන්ද්‍රණය සහ යොදනු ලබන භෞතික පීඩනය මගින් පාලනය වන (ජල අණුවල නිදහස් විභව ශක්තිය හා සම්බන්ධ) භෞතික ගුණාංගය **ජල විභවය (Ψ හෝ Ψw)** නම් වේ. ඒකකය **මෙගාපැස්කල් (MPa)** හෝ **කිලෝපැස්කල් (kPa)** වේ.

  
      **රන් නීතිය:** බාධකයක් නොමැති නම් නිදහස් ජල අණු **සෑම විටම ජල විභවය වැඩි ස්ථානයේ සිට ජල විභවය අඩු (වඩා සෘණ) ස්ථානය දක්වා** ගමන් කරයි! *(පරිස්සම් වෙන්න: `-0.2 MPa` යනු `-0.8 MPa` ට වඩා වැඩි ජල විභවයකි! එනම් ජලය යන්නේ `-0.2 MPa → -0.8 MPa` දෙසටයි!)*

  
      
        Ψw = Ψs + Ψp
      

  
      
        - **සංශුද්ධ ජලයේ Ψw = 0 MPa:** සම්මත තත්ත්ව යටතේ (මුහුදු මට්ටමේ වායුගෝලීය පීඩනයේ සහ කාමර උෂ්ණත්වයේදී) විවෘත භාජනයක ඇති සංශුද්ධ ජලයේ `Ψs = 0 MPa` සහ `Ψp = 0 MPa` නිසා `Ψw = 0 MPa` වේ.

        - **ද්‍රාව්‍ය විභවය / ආස්‍රැතික විභවය (Ψs):** ජලයේ ද්‍රාව්‍ය (ඛනිජ අයන, සීනි) දියවන විට නිදහස් ජල අණු ප්‍රමාණය අඩු වන නිසා **ඕනෑම ද්‍රාවණයක Ψs සෑම විටම සෘණ (-) අගයක් ගනී!** මවුලිකතාව වැඩි වත්ම Ψs වඩාත් සෘණ වේ *(උදා: `0.1 M` සුක්‍රෝස් ද්‍රාවණයක `Ψs = -0.23 MPa`)*.

        - **පීඩන විභවය (Ψp):** වායුගෝලීය පීඩනයට සාපේක්ෂ භෞතික පීඩනයයි. මෙය **ධන (+) හෝ ශුන්‍ය (0) හෝ සෘණ (-)** විය හැකිය!
          
            සජීවී ශූන ශාක සෛලයක ශූනතා පීඩනය නිසා **Ψp ධන (+) අගයක්** ගනී.

            - විශූන වූ (හෝ ආරම්භක විශූනතාවයේ ඇති) සෛලයක **Ψp = 0 MPa** වේ (එවිට `Ψw = Ψs`!).

            - උත්ස්වේදනය සිදුවන **ශෛලම වාහිනීවල** ජලය ආතතියක් යටතේ ඇදෙන නිසා **Ψp සෘණ (-) අගයක්** ගනී (සාමාන්‍යයෙන් `-2 MPa` ටත් වඩා අඩුය!).

          
        
      
  
      
        | 
          
            බාහිර ද්‍රාවණ වර්ගය 
            | ජල චලනය සහ සෛලයේ තත්ත්වය 
            | සමතුලිතතාවයේදී සෛලයේ Ψ සංරචක 
          

        
        
          
            | **උප-අභිසාරක (Hypotonic)***(උදා: සංශුද්ධ ජලය, Ψw = 0 MPa)* 
            | බාහිර සිට සෛලය තුළට **අන්තඃආස්‍රැතියෙන්** ජලය ඇතුළු වේ → ප්‍රාක්ප්ලාස්ටය බිත්තිය මත තෙරපී සෛලය **ශූන (Turgid)** වේ (මෙය අකාෂ්ඨීය ශාකවලට සන්ධාරණය දෙයි). 
            | සංශුද්ධ ජලයේ සමතුලිත වූ විට `Ψp = |Ψs|` වී **Ψw = 0 MPa** වේ. 
          

          
            | **උපරි-අභිසාරක (Hypertonic)***(සෛලයට වඩා වැඩි සාන්ද්‍රණ ද්‍රාවණයක්)* 
            | සෛලයෙන් පිටතට **බහිඃආස්‍රැතියෙන්** ජලය ඉවත් වේ → ප්‍රාක්ප්ලාස්ටය හැකිලී සෛල බිත්තියෙන් වෙන් වීම **විශූන වීම (Plasmolysis)** නම් වේ (ශාකය මැලවේ). 
            | **Ψp = 0 MPa** වන අතර **Ψw = Ψs** (බාහිර ද්‍රාවණයේ Ψw ට සමාන වේ). 
          

          
            | **සම-අභිසාරක (Isotonic)***(සෛලයට සමාන Ψw ඇති ද්‍රාවණයක්)* 
            | ශුද්ධ ජල චලනයක් සිදු නොවේ → සෛලය **ශ්ලථ (Flaccid / ආරම්භක විශූන)** තත්ත්වයේ පවතී. 
            | ශුද්ධ ජල ගමනක් නැත; `Ψw(සෛලය) = Ψw(ද්‍රාවණය)`. 
          

        
      
  
      
        **📌 ප්‍රායෝගික පරීක්ෂණ අංක 20 සහ 21 — විභාගයේදී අනිවාර්යයෙන් අහන ප්‍රස්තාර 2:**
        • **Practical 20 (*Rhoeo / Tradescantia* දම් පැහැති යටි අපිචර්මයේ Ψs සෙවීම):** විවිධ සුක්‍රෝස් සාන්ද්‍රණවල (`0.15 M – 0.40 M`) මිනිත්තු 20ක් තබා **විශූන වූ සෛල ප්‍රතිශතය (Y)** එදිරිව **මවුලිකතාව (X)** ප්‍රස්තාරගත කරයි. **50% සෛල විශූන වන (ආරම්භක විශූනතා)** සුක්‍රෝස් සාන්ද්‍රණයේදී සෛලවල සාමාන්‍ය `Ψp = 0` නිසා පටකයේ `Ψs` එම ද්‍රාවණයේ `Ψs` ට සමාන වේ!
        • **Practical 21 (අර්තාපල් ආකන්ධ තීරුවල දිග වෙනස / *Alocasia* හබරල වෘන්ත තීරුවල වක්‍රතා වෙනස):** දිග වෙනස් වීමේ % (හෝ වක්‍රතා වෙනසේ %) Y අක්ෂයේ ඇඳ, ප්‍රස්තාරය **X අක්ෂය කපන ලක්ෂ්‍යය (වෙනස = 0% වන සම-අභිසාරක සාන්ද්‍රණය)** සොයා වගුවෙන් ඊට අදාළ පටකයේ **ජල විභවය (Ψw)** නිර්ණය කරයි!
      
  
      
## 3. මුල තුළට ජලය හා ඛනිජ අවශෝෂණය සහ අරීය පරිවහන පථ 3

      **මූලකේශවලදී ජලය vs ඛනිජ අවශෝෂණයේ තීරණාත්මක වෙනස:** පාංශු ද්‍රාවණයේ සිට මූලකේශ තුළට **ජලය ඇතුළු වන්නේ අක්‍රියව ආස්‍රැතිය මගිනි**. එහෙත් මූලකේශ තුළ K+ වැනි ඛනිජ අයන සාන්ද්‍රණය පාංශු ද්‍රාවණයට වඩා **සිය ගුණයකින් (100×) පමණ වැඩි නිසා, ඛනිජ අයන අවශෝෂණය සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණයට එරෙහිව ATP වැය කරමින් "සක්‍රිය පරිවහනයෙන්"** සිදුවේ!

  
      බාහිකය හරහා ශෛලමය දක්වා සිදුවන **අරීය පරිවහනයේදී (Radial transport)** මාර්ග 3ක් භාවිත වෙයි (උඩ රූප සටහන බලන්න):

      
        - **ඇපොප්ලාස්ට මාර්ගය (Apoplast pathway):** ප්ලාස්ම පටලයට පිටතින් ඇති සියලුම අජීවී කොටස් — එනම් **ජලකාමී සෛල බිත්ති, බහිෂ්සෛලීය අවකාශ සහ අජීවී ශෛලම වාහිනී/වාහකාහ කුහර** ඔස්සේ ගමන් කිරීමයි. *අඩුම ප්‍රතිරෝධයක් පෙන්වන නිසා බාහිකය හරහා වැඩිම ජල ප්‍රමාණයක් ගමන් කරන්නේ ඇපොප්ලාස්ට මාර්ගයෙනි!*

        - **සිම්ප්ලාස්ට මාර්ගය (Symplast pathway):** එක්වරක් ප්ලාස්ම පටලය හරහා සෛලයට ඇතුළු වූ පසු, සියලු සජීවී සෛලවල සයිටොසෝලය හා ඒවා යා කරන **ප්ලාස්ම බන්ධ (Plasmodesmata)** ඔස්සේ අඛණ්ඩව ගමන් කිරීමයි.

        - **පටල හරහා සම්ප්‍රේෂණ මාර්ගය (Transmembrane pathway):** එක් සෛලයක ප්ලාස්ම පටලයෙන් පිටතට විත් ඊළඟ සෛලයේ ප්ලාස්ම පටලය හරහා නැවත නැවත පටල තරණය කරමින් ගමන් කිරීමයි.

      
  
      **🛑 කැස්පාරියන් පටිය (Casparian Strip) — අවසන් පිරික්සුම් ලක්ෂ්‍යය!** බාහිකයේ ඇතුළතම ස්තරය වන **අන්තශ්චර්මීය සෛලවල තිරස් හා අරීය බිත්තිවල** ජලයට හා අයනවලට අපාරගම්‍ය ඉටිමය **සුබෙරින් (Suberin)** තැන්පත් වූ කැස්පාරියන් පටිය පිහිටයි. එය **ඇපොප්ලාස්ට මාර්ගය අවහිර කරන නිසා** සනාල සිලින්ඩරයට ඇතුළු වන සියලුම ජලය හා ඛනිජ අනිවාර්යයෙන්ම වරණීය පාරගම්‍ය **ප්ලාස්ම පටලය හරහා (සිම්ප්ලාස්ටයට)** ඇතුළු විය යුතුය. එමගින් අනවශ්‍ය/විෂ අයන ඇතුළුවීමත්, ශෛලමයේ අයන ආපසු පසට කාන්දු වීමත් වළක්වයි!

  
      
## 4. රසෝද්ගමනය (සංසක්ති-ආතති වාදය) සහ ප්ලෝයම පීඩන-ප්‍රවාහ කල්පිතය

      
### (අ) ශෛලමයේ උඩුකුරු පරිවහනය — සංසක්ති-ආතති කල්පිතය (Cohesion-Tension Hypothesis)

      සනාල සිලින්ඩරයට ඇතුළු වූ ජලය හා ඛනිජ (ශෛලම යුෂය) ගුරුත්වයට එරෙහිව ශාකයේ ඉහළට තොග ප්‍රවාහයෙන් ගමන් කිරීම **රසෝද්ගමනය (Ascent of xylem sap)** නම් වේ. *මෙයට ශාකයේ කිසිදු ATP ශක්තියක් වැය නොවේ — සූර්ය ශක්තියෙන් සිදුවන උත්ස්වේදනය මගින් මෙහෙයවේ!*

      
        - **උත්ස්වේදන චූෂණය / ආතතිය (Tension):** පත්‍ර මධ්‍ය සෛල බිත්තිවලින් ජලය වාෂ්ප වන විට ඒවායේ `Ψw` හා `Ψp` දැඩි සෘණ අගයක් (ආතතියක්) ගනී. එම චූෂණය ශෛලමය දිගේ මුල් දක්වාම ඇදීමක් ඇති කරයි.

        - **සංසක්තිය (Cohesion):** ජල අණු අතර ඇති **හයිඩ්‍රජන් බන්ධන (H-bonds)** නිසා ජල අණු එකිනෙකට තදින් බැඳී අඛණ්ඩ ජල කඳක් ලෙස පවතී.

        - **ආසක්තිය (Adhesion):** ජල අණු සහ ශෛලම බිත්තිවල ජලකාමී **සෙලියුලෝස් අණු** අතර ඇති ප්‍රබල ආකර්ෂණය නිසා ජල කඳ ගුරුත්වයෙන් පහළට කඩා නොවැටී රඳවා ගනී.

      
  
      
### (ආ) ප්ලෝයම පරිසංක්‍රමණය — පීඩන-ප්‍රවාහ කල්පිතය (Pressure-Flow Hypothesis — NIE 4.2.4)

      ප්ලෝයම යුෂයේ බරින් **30%ක්ම සුක්‍රෝස්** වන අතර ඇමයිනෝ අම්ල, ශාක හෝමෝන හා ඛනිජ අයනද අඩංගු වේ. එය **සීනි ප්‍රභවයේ (Source — පරිණත පත්‍ර)** සිට **සීනි අපායනය (Sink — වැඩෙන මුල්, අංකුර, ඵල)** දක්වා `1 m/hour` පමණ වේගයෙන් **ධන පීඩනයක් යටතේ තොග ප්‍රවාහයක්** ලෙස ගමන් කරයි *(අර්තාපල් ආකන්ධ හා බල්බ ගබඩා කරන කාලයේදී අපායනයක් ලෙසත්, ප්‍රරෝහණය වන කාලයේදී ප්‍රභවයක් ලෙසත් ක්‍රියා කරයි!)*:

  
      
        
          01
          
            **ප්ලෝයම බැර කිරීම (Phloem Loading — ප්‍රභවය අසලදී):**
            පත්‍ර මධ්‍ය සෛලවල සිට සහචර සෛල හරහා පෙනේර නළ ඒකක තුළට (බොහෝ ශාකවල ATP වැය කරමින් **සක්‍රියව**) සුක්‍රෝස් පටවයි. එමගින් පෙනේර නළය තුළ `Ψs` හා `Ψw` අඩු වේ.
          
        
        
          02
          
            **ශෛලමයේ සිට ජලය ඇතුළු වී ධන පීඩනයක් හටගැනීම:**
            අඩු වූ ජල විභවය නිසා යාබද ශෛලම වාහිනීවල සිට ආස්‍රැතිය මගින් පෙනේර නළ ඒකක තුළට ජලය ඇතුළු වී ඉහළ **ධන ද්‍රවස්ථිතික පීඩනයක් (Ψp)** ගොඩනැගේ.
          
        
        
          03
          
            **තොග ප්‍රවාහයක් (ස්කන්ධ ප්‍රවාහයක්) ලෙස යුෂය ගලා යාම:**
            ඇති වූ ධන පීඩනය මගින් ප්ලෝයම යුෂය පෙනේර තල හරහා අඩු පීඩනයක් සහිත අපායනය දෙසට තල්ලු වී ගලා යයි.
          
        
        
          04
          
            **ප්ලෝයම හර කිරීම (Phloem Unloading — අපායනය අසලදී):**
            අපායනයේදී සුක්‍රෝස් ඉවත් කර ශ්වසනයට හෝ අද්‍රාව්‍ය පිෂ්ඨය බවට පත් කරයි → පෙනේර නළයේ `Ψw` වැඩි වේ → ජලය ආස්‍රැතියෙන් නැවත ශෛලමය වෙත ඉවත් වී පීඩනය අඩු වේ!
          
        
      
  
      
        💧 ඒකකය 04.3 සංකල්ප සිතියම — ජල විභවය හා සනාල පරිවහනය
        
          
            **ජල විභව සූත්‍රය**
            Ψw = Ψs + Ψp; සංශුද්ධ ජලය = 0 MPa; Ψs සෑමවිටම සෘණ (-); ජලය වැඩි Ψw → අඩු Ψw.
          
          
            **ප්‍රායෝගික පරීක්ෂණ 20 හා 21**
            *Rhoeo* 50% ආරම්භක විශූනතාවයෙන් Ψs; අර්තාපල්/*Alocasia* වෙනස 0% ලක්ෂ්‍යයෙන් Ψw.
          
          
            **අරීය පථ 3 හා කැස්පාරියන් පටිය**
            ඇපොප්ලාස්ට් (වේගවත්ම), සිම්ප්ලාස්ට්, පාරපටල. සුබෙරින් කැස්පාරියන් පටිය ඇපොප්ලාස්ටය අවහිර කරයි.
          
          
            **රසෝද්ගමනය (ශෛලමය)**
            සංසක්ති-ආතති වාදය: උත්ස්වේදන චූෂණය (සෘණ පීඩනය < -2 MPa) + H-බන්ධන සංසක්තිය + ආසක්තිය (ATP වැය නොවේ).
          
          
            **ප්ලෝයම පීඩන-ප්‍රවාහය**
            30% සුක්‍රෝස් යුෂය; ප්‍රභවයේ සක්‍රිය බැර කිරීම → ධන පීඩන තොග ප්‍රවාහය (1 m/h) → අපායනයේ හර කිරීම.
          
          
            **ශෛලම vs ප්ලෝයම තොග ප්‍රවාහය**
            ශෛලම = අජීවී නළ, සෘණ පීඩනය (ඇදීම), ඒක-දිශානත; ප්ලෝයම = සජීවී පෙනේර නළ, ධන පීඩනය (තල්ලුව), ද්වි-දිශානත.
          
        
      
  
      
        **✅ ඉක්මන් ගණිත පරීක්ෂාවක්!**
        ශාක සෛලයක `Ψs = -0.7 MPa` සහ `Ψp = +0.3 MPa` නම් එහි `Ψw` කීයද? *(`-0.7 + 0.3 = -0.4 MPa`!)* දැන් එම සෛලය `Ψw = -0.2 MPa` ද්‍රාවණයක ගිල්වූවොත් ජලය යන්නේ කොහෙන් කොහාටද? *(`-0.2 > -0.4` නිසා ද්‍රාවණයේ සිට සෛලය තුළට ජලය ඇතුළු වේ!)*

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) ජල විභව සමීකරණය ලියා එහි සංරචක හඳුන්වන්න. (ආ) ද්‍රාව්‍ය විභවය -0.65 MPa සහ පීඩන විභවය +0.25 MPa වූ ශාක සෛලයක්, ජල විභවය -0.80 MPa වූ සුක්‍රෝස් ද්‍රාවණයක ගිල්වා ආස්‍රැතික සමතුලිතතාවයට පත් වීමට ඉඩ හරින ලදී. ආරම්භක ජල චලනයේ දිශාව හේතු සහිතව දක්වා, සමතුලිතතාවයේදී සෛලයේ තත්ත්වය පැහැදිලි කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) Ψw = Ψs + Ψp (Ψw = ජල විභවය, Ψs = ද්‍රාව්‍ය විභවය / ආස්‍රැතික විභවය, Ψp = පීඩන විභවය; ඒකකය MPa).; (ආ) ආරම්භයේදී සෛලයේ Ψw = (-0.65) + (+0.25) = -0.40 MPa වේ.; සෛලයේ ජල විභවය (-0.40 MPa) බාහිර ද්‍රාවණයේ ජල විභවයට (-0.80 MPa) වඩා වැඩි බැවින්, සෛලයේ සිට බාහිර ද්‍රාවණය වෙත බහිඃආස්‍රැතිය මගින් ජලය ඉවත් වේ.; සමතුලිතතාවයේදී සෛලය විශූන (Plasmolysed) තත්ත්වයට පත්වන අතර එහි Ψp = 0 MPa වී සෛලයේ Ψw = Ψs = -0.80 MPa බවට පත්වේ.

### Q2: 2. (අ) ශාක මුලක අරීය ජල පරිවහනයේදී අන්තශ්චර්මයේ "කැස්පාරියන් පටිය" මගින් ඉටු කරන කාර්යභාරය පැහැදිලි කරන්න. (ආ) ආවෘත බීජක ශාකවල ප්ලෝයම පරිසංක්‍රමණය සිදුවන ආකාරය "පීඩන-ප්‍රවාහ කල්පිතය" ඇසුරෙන් පියවර හතරකින් විස්තර කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) අන්තශ්චර්මීය සෛලවල තිරස් හා අරීය බිත්තිවල ඇති සුබෙරින්වලින් සෑදුණු අපාරගම්‍ය කැස්පාරියන් පටිය මගින් ඇපොප්ලාස්ට මාර්ගය අවහිර කරයි → සියලුම ජලය හා ඛනිජ වරණීය පාරගම්‍ය ප්ලාස්ම පටලය හරහා සනාල සිලින්ඩරයට ඇතුළු වීමට සලස්වා අනවශ්‍ය/විෂ අයන බැහැර කරන අතර, ශෛලමයේ අයන ආපසු පසට කාන්දු වීමද වළක්වයි.; (ආ) 1. ප්‍රභවය අසලදී පෙනේර නළ ඒකක තුළට සක්‍රියව සුක්‍රෝස් බැර කිරීමෙන් පෙනේර නළයේ ජල විභවය අඩු වේ; 2. ශෛලමයේ සිට ආස්‍රැතියෙන් ජලය පෙනේර නළ තුළට ඇතුළු වේ; 3. එමගින් ඇතිවන ධන ද්‍රවස්ථිතික පීඩනය මගින් ප්ලෝයම යුෂය තොග ප්‍රවාහයක් ලෙස අපායනය දෙසට තල්ලු වී ගලා යයි; 4. අපායනයේදී සුක්‍රෝස් හර කිරීම හා ජලය නැවත ශෛලමයට ඉවත් වීමෙන් අපායනය අසල පීඩනය අඩු වේ.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: යාබදව පිහිටි A හා B නම් ශාක සෛල දෙකක A සෛලයේ Ψ<sub>s</sub> = -0.9 MPa හා Ψ<sub>p</sub> = +0.4 MPa වන අතර, B සෛලයේ Ψ<sub>s</sub> = -0.6 MPa හා Ψ<sub>p</sub> = +0.3 MPa වේ. මෙම සෛල දෙක අතර ජල චලනය පිළිබඳ නිවැරදි ප්‍රකාශය කුමක්ද?
- [ ] (1) A සිට B දක්වා ජලය ගමන් කරයි
- [✓] (2) B සිට A දක්වා ජලය ගමන් කරයි
- [ ] (3) සෛල දෙක අතර ශුද්ධ ජල චලනයක් සිදු නොවේ
- [ ] (4) Ψ<sub>p</sub> වැඩි බැවින් A සිට B දක්වා තොග ප්‍රවාහයෙන් ජලය යයි
> **පැහැදිලි කිරීම:** දෙසෛලයක් අතර ආස්‍රැතියෙන් ජලය ගමන් කරන දිශාව තීරණය වන්නේ ද්‍රාව්‍ය විභවය හෝ පීඩන විභවය තනි තනිව නොව <b>මුළු ජල විභවය (Ψ<sub>w</sub> = Ψ<sub>s</sub> + Ψ<sub>p</sub>)</b> මගිනුයි: ජලය සෑමවිටම <b>වැඩි (අඩු සෘණ) ජල විභවයේ සිට අඩු (වැඩි සෘණ) ජල විභවය කරා</b> ගමන් කරනවා. මෙහි A සෛලයේ ජල විභවය Ψ<sub>w(A)</sub> = -0.9 + 0.4 = <b>-0.5 MPa</b> වන අතර, B සෛලයේ ජල විභවය Ψ<sub>w(B)</sub> = -0.6 + 0.3 = <b>-0.3 MPa</b> වෙනවා. සංඛ්‍යා රේඛාවේ -0.5 ට වඩා <b>-0.3 විශාල (ඉහළ ජල විභවයක්)</b> බැවින්, ජලය <b>B සෛලයේ සිට A සෛලය දක්වා</b> ආස්‍රැතියෙන් ගමන් කරනවා (සමතුලිත වන තෙක්).

### MCQ 2: වියළි බීජ ජලයේ දැමූ විට සෙලියුලෝස්, පිෂ්ඨය හා ප්‍රෝටීන වැනි ජලකාමී කොලොයිඩ මගින් ජල අණු භෞතිකව අධිශෝෂණය කර ගැනීම හඳුන්වන්නේ කුමන නමින්ද?
- [ ] (1) පහසු කළ විසරණය (Facilitated diffusion)
- [ ] (2) සක්‍රිය පරිවහනය (Active transport)
- [✓] (3) නිපානය (Imbibition)
- [ ] (4) විශූනතාව (Plasmolysis)
> **පැහැදිලි කිරීම:** සෙලියුලෝස් සෛල බිත්ති, පෙක්ටීන්, පිෂ්ඨය හා ප්‍රෝටීන වැනි ජලයේ දිය නොවන එහෙත් <b>ජලකාමී (Hydrophilic) ඝන අණු</b> විසින් ජල අණු ආකර්ෂණය කර භෞතිකව අධිශෝෂණය (Adsorption) කරගනිමින් පරිමාවෙන් ඉදිමීමේ අක්‍රිය ක්‍රියාවලිය <b>නිපානය (Imbibition)</b> ලෙස හඳුන්වනවා. වියළි බීජවල ජල විභවය අතිශයින්ම අඩු (සෘණ) බැවින් ජලයේ දැමූ සැණින් නිපානය මගින් ජලය උරාගෙන බීජ ආවරණය පුපුරුවා ප්‍රරෝහණය අරඹන අතර, ශාක සෛල බිත්ති ඔස්සේ ඇපොප්ලාස්ට ජල චලනයටද නිපානය දායක වෙනවා. මෙයට ප්ලාස්ම පටලයක් හෝ ATP අවශ්‍ය නොවන නිසා පහසු කළ විසරණය හෝ සක්‍රිය පරිවහනය නොවන අතර, විශූනතාව යනු අධිසාරී ද්‍රාවණයකදී සෛලයෙන් ජලය පිටවී ප්‍රोटोප්ලාස්මය හැකිළීමයි.

### MCQ 3: පාංශු ද්‍රාවණයේ සිට මූලකේශ තුළට ජලය සහ K<sup>+</sup> වැනි ඛනිජ අයන අවශෝෂණය වන ප්‍රධාන යාන්ත්‍රණ පිළිවෙළින් දැක්වෙන නිවැරදි වරණය කුමක්ද?
- [ ] (1) ජලය සක්‍රිය පරිවහනයෙන්; K<sup>+</sup> අයන සරල විසරණයෙන්
- [✓] (2) ජලය අක්‍රියව ආස්‍රැතියෙන්; K<sup>+</sup> අයන සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණයට එරෙහිව සක්‍රිය පරිවහනයෙන්
- [ ] (3) ජලය සහ K<sup>+</sup> යන දෙකම ATP වැය කරමින් සක්‍රිය පරිවහනයෙන්
- [ ] (4) ජලය සහ K<sup>+</sup> යන දෙකම තොග ප්‍රවාහයෙන් ප්ලාස්ම පටලය හරහා
> **පැහැදිලි කිරීම:** සාමාන්‍ය පාංශු ද්‍රාවණය ඉතා තනුක බැවින් එහි ජල විභවය මූලකේශ සෛල යුෂයේ ජල විභවයට වඩා වැඩිය; ඒ නිසා <b>ජලය</b> සෑමවිටම ජල විභව අනුක්‍රමණය ඔස්සේ ATP වැය කිරීමකින් තොරව <b>අක්‍රියව ආස්‍රැතියෙන් (Osmosis — ඇක්වාපොරින් හරහා)</b> මූලකේශ තුළට ඇතුළු වෙනවා (ජලය කිසිවිටෙකත් සක්‍රියව පරිවහනය නොවේ!). ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව මූලකේශ සෛල යුෂය තුළ <b>K<sup>+</sup>, NO<sub>3</sub><sup>-</sup></b> වැනි අත්‍යවශ්‍ය ඛනිජ අයනවල සාන්ද්‍රණය පාංශු ද්‍රාවණයට වඩා 100 ගුණයකින් පමණ ඉහළ බැවින්, ඒවා සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණයට එරෙහිව ප්ලාස්ම පටලයේ වාහක ප්‍රෝටීන හා <b>ATP වැය කරමින් සක්‍රිය පරිවහනයෙන්</b> අවශෝෂණය කර ගන්නවා.

### MCQ 4: ශාක මුලේ බාහිකය හරහා ජලය ගමන් කිරීමේදී අඩුම ප්‍රතිරෝධයක් පෙන්වන බැවින් වැඩිම ජල ප්‍රමාණයක් ගමන් කරන නමුත් අන්තශ්චර්මයේ කැස්පාරියන් පටිය මගින් අවහිර කරනු ලබන මාර්ගය කුමක්ද?
- [ ] (1) සිම්ප්ලාස්ට මාර්ගය (Symplast pathway)
- [ ] (2) පටල හරහා සම්ප්‍රේෂණ මාර්ගය (Transmembrane pathway)
- [✓] (3) ඇපොප්ලාස්ට මාර්ගය (Apoplast pathway)
- [ ] (4) ප්ලෝයම පෙනේර නළ මාර්ගය
> **පැහැදිලි කිරීම:** මූලකේශවල සිට සනාල සිලින්ඩරය දක්වා බාහිකය හරහා ජලය ගමන් කරන මාර්ග තුන අතුරින්, කිසිදු ප්ලාස්ම පටලයක් හරහා නොගොස් අජීවී සෙලියුලෝස් සෛල බිත්ති සහ බාහිර සෛලීය අවකාශ ඔස්සේ දිවෙන <b>ඇපොප්ලාස්ට මාර්ගය (Apoplast pathway)</b> අඩුම ප්‍රතිරෝධයක් පෙන්වන නිසා වැඩිම ජල පරිමාවක් වේගයෙන් ගෙන යනවා. නමුත් බාහිකයේ ඇතුළතම ස්තරය වන <b>අන්තශ්චර්මයේ (Endodermis)</b> අරීය හා හරස් බිත්තිවල ජල-අපාරගම්‍ය <b>සුබෙරින්</b> සහිත <b>කැස්පාරියන් පටිය</b> පිහිටන නිසා ඇපොප්ලාස්ට ජලය හා අයන එතැනදී අවහිර වී අනිවාර්යයෙන්ම වරණීය පාරගම්‍ය ප්ලාස්ම පටලය හරහා <b>සිම්ප්ලාස්ටයට</b> ඇතුළු විය යුතු වෙනවා (එමගින් විෂ අයන ශෛලමයට ඇතුළු වීම වළක්වයි).

### MCQ 5: උත්ස්වේදනය සක්‍රියව සිදුවන දිවා කාලයේදී උස ගසක ශෛලම වාහිනී තුළ <b>පීඩන විභවය (Ψ<sub>p</sub>)</b> පිළිබඳ නිවැරදි ප්‍රකාශය කුමක්ද?
- [ ] (1) එය +2 MPa ට වඩා වැඩි ධන අගයක් ගනී
- [ ] (2) එය හරියටම 0 MPa වේ
- [✓] (3) ශෛලම යුෂය ආතතියක් යටතේ පවතින බැවින් එය සාමාන්‍යයෙන් -2 MPa ටත් වඩා අඩු සෘණ පීඩනයක් ගනී
- [ ] (4) රසෝද්ගමනය සඳහා ශෛලම වාහිනී මගින් ATP දහනය කර +5 MPa පීඩනයක් නිපදවයි
> **පැහැදිලි කිරීම:** සංසක්ති-ආතති-උත්ස්වේදන චූෂණ යාන්ත්‍රණයට අනුව දිවා කාලයේදී පත්‍රවලින් ජලය වාෂ්ප වන විට පත්‍ර මධ්‍ය සෛල බිත්තිවල ඇතිවන චූෂණ බලය මගින් ශෛලම යුෂය ඉහළට <b>ඇද ගනු ලබනවා</b> (බීම බටයකින් දියරයක් ඉහළට උරන විට මෙන්). පහළින් තල්ලු කිරීම වෙනුවට ඉහළින් ඇදීම නිසා ශෛලම වාහිනී තුළ ජල කඳ පවතින්නේ <b>ආතතියක් හෙවත් සෘණ පීඩනයක් (Tension / Negative pressure potential)</b> යටතේ වන අතර, උස ගසක ශෛලමයේ <b>Ψ<sub>p</sub> සාමාන්‍යයෙන් -2 MPa හෝ ඊටත් වඩා අඩු සෘණ අගයක්</b> ගන්නවා (එම සෘණ පීඩනයට ඔරොත්තු දීමටයි ශෛලම බිත්ති ලිග්නින්වලින් ඝන වී ඇත්තේ; ශෛලම වාහිනී මෘත නිසා ATP දහනය කළ නොහැක!).

### MCQ 6: <i>Rhoeo</i> (<i>Tradescantia</i>) යටි අපිචර්මීය සෛලවල ද්‍රාව්‍ය විභවය (Ψ<sub>s</sub>) නිර්ණය කිරීමේ විද්‍යාගාර පරීක්ෂණයේදී ප්‍රස්තාරය ඇසුරින් තෝරා ගනු ලබන්නේ කුමන සුක්‍රෝස් සාන්ද්‍රණයද?
- [ ] (1) 100%ක් සෛල පූර්ණ ශූන වන සුක්‍රෝස් සාන්ද්‍රණය
- [✓] (2) 50%ක් සෛල විශූනතාවයට (ආරම්භක විශූනතාවයට) පත් වන සුක්‍රෝස් සාන්ද්‍රණය
- [ ] (3) 0%ක් සෛල විශූන වන ආස්‍රැත ජල සාන්ද්‍රණය
- [ ] (4) සෛල බිත්ති දිය වී යන උපරිම සාන්ද්‍රණය
> **පැහැදිලි කිරීම:** පටකයක සියලුම සෛල එකම මොහොතේ විශූන නොවන බැවින් පටකයේ සමස්ත 'ආරම්භක විශූනතා අවස්ථාව' (Incipient plasmolysis — ප්ලාස්ම පටලය සෛල බිත්තියෙන් යන්තම් ගැලවෙන්නට පටන් ගන්නා අවස්ථාව) නිරූපණය කරන්නේ <b>සෛලවලින් 50%ක් විශූනතාව පෙන්වන බාහිර සුක්‍රෝස් සාන්ද්‍රණය</b> මගිනුයි. එම අවස්ථාවේදී සෛල බිත්තිය මත පීඩනයක් නොමැති නිසා <b>පීඩන විභවය ශුන්‍ය වේ (Ψ<sub>p</sub> = 0)</b>, එවිට Ψ<sub>w</sub> = Ψ<sub>s</sub> + 0 බැවින් සෛලයේ ජල විභවය එහි <b>ද්‍රාව්‍ය විභවයට (Ψ<sub>s</sub>) සමාන</b> වන අතර, සමතුලිතතාවයේදී එය 50% විශූනතාව ඇති කළ බාහිර සුක්‍රෝස් ද්‍රාවණයේ දන්නා ද්‍රාව්‍ය විභවයට සමාන වෙනවා.

### MCQ 7: ආවෘත බීජක ශාකවල <b>ප්ලෝයම පරිසංක්‍රමණය (Phloem translocation)</b> පිළිබඳ නිවැරදි ප්‍රකාශය තෝරන්න:
- [ ] (1) ප්ලෝයම යුෂය සෑම විටම මුල්වල සිට පත්‍ර දක්වා ඉහළට පමණක් ගමන් කරයි
- [✓] (2) ප්ලෝයම යුෂයේ බරින් ~30%ක් සුක්‍රෝස් වන අතර ප්‍රභවයේ සිට අපායනය දක්වා ධන පීඩනයක් යටතේ තොග ප්‍රවාහයකින් ගමන් කරයි
- [ ] (3) ප්ලෝයම බැර කිරීම හා හර කිරීම අජීවී වාහකාභ මගින් පාලනය වේ
- [ ] (4) අර්තාපල් ආකන්ධයක් ජීවිත කාලය පුරාම ක්‍රියා කරන්නේ අපායනයක් (Sink) ලෙස පමණි
> **පැහැදිලි කිරීම:** ආවෘත බීජක ප්ලෝයම පෙනේර නළ ඔස්සේ ගමන් කරන ප්ලෝයම යුෂයේ ප්‍රධානම කාබනික සංඝටකය <b>සුක්‍රෝස් (බරින් ~30%ක්)</b> වන අතර ඇමයිනෝ අම්ල, හෝමෝන හා ඛනිජ ද අඩංගු වෙනවා. පීඩන-ප්‍රවාහ කල්පිතයට අනුව සීනි නිපදවන <b>ප්‍රභවයේදී (Source — පරිණත පත්‍ර)</b> ATP වැය කරමින් සුක්‍රෝස් සක්‍රියව පෙනේර නළවලට බැර කිරීම නිසා ජල විභවය අඩු වී ශෛලමයෙන් ජලය ඇතුළු වීමෙන් ඉහළ <b>ධන ද්‍රවස්ථිතික පීඩනයක්</b> ගොඩනැගෙන අතර, <b>අපායනයේදී (Sink — මුල්/ඵල/අල)</b> සුක්‍රෝස් හර කිරීම නිසා පීඩනය අඩු වී ~1 m/h වේගයෙන් <b>තොග ප්‍රවාහයකින් (දෙදිශාවටම විය හැකියි!)</b> ගලා යනවා; අර්තාපල් අලයක් ගබඩා කරන විට අපායනයක් වුවද පැළ වන විට ප්‍රභවයක් ලෙස ක්‍රියා කරනවා.

### MCQ 8: ශෛලමයේ හා ප්ලෝයමයේ දිගු දුර පරිවහනයේදී සිදුවන <b>තොග ප්‍රවාහය (Bulk flow / Mass flow)</b> සරල විසරණයෙන් වෙනස් වන ප්‍රධාන ලක්ෂණය කුමක්ද?
- [✓] (1) තොග ප්‍රවාහය සිදුවන්නේ ද්‍රාව්‍ය සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණයෙන් ස්වාධීනව, පටල හරහා නොවී පීඩන අනුක්‍රමණයක් ඔස්සේය
- [ ] (2) තොග ප්‍රවාහයේදී ජලය පමණක් ගමන් කරන අතර ද්‍රාව්‍ය අංශු නිශ්චලව පවතී
- [ ] (3) තොග ප්‍රවාහය විසරණයට වඩා ඉතා සෙමින් සිදුවන කෙටි දුර පරිවහන ක්‍රමයකි
- [ ] (4) තොග ප්‍රවාහය සිදුවිය හැක්කේ අජීවී සෛල තුළ පමණි
> **පැහැදිලි කිරීම:** සෛල මට්ටමේ කෙටි දුර සඳහා පමණක් ප්‍රමාණවත් වන විසරණය හා ආස්‍රැතිය සිදුවන්නේ සාන්ද්‍රණ/ජල විභව අනුක්‍රමණ ඔස්සේ ඉතා සෙමින් වුවද, උස ශාකවල දිගු දුර සනාල පරිවහනය සිදුවන්නේ <b>තොග ප්‍රවාහය (Bulk flow)</b> මගිනුයි. තොග ප්‍රවාහයේදී <b>ද්‍රාව්‍යවල සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වාධීනව</b>, ප්ලාස්ම පටල හරහා ගමන් කිරීමකින් තොරව, ස්ථාන දෙකක් අතර පවතින <b>පීඩන විභව අනුක්‍රමණයක් (Pressure gradient — ශෛලමයේ සෘණ ආතති වෙනස හා ප්ලෝයමයේ ධන ද්‍රවස්ථිතික පීඩන වෙනස)</b> මගින් ජලය හා එහි දියවූ සියලුම ද්‍රාව්‍ය අයන/අණු එකම වේගයකින් එකට ගලා යනවා (එය අජීවී ශෛලමයේත් සජීවී ප්ලෝයමයේත් දෙකෙහිම සිදුවේ).
