# මිනිස් ශ්වසන පද්ධතිය, වායු හුවමාරුව, O₂-හිමොග්ලොබින් විඝටන වක්‍රය සහ යාමනය (Human Respiratory System, Gas Exchange, Lung Volumes & Medullary Regulation)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-12/biology/u05-human-respiratory-system-gas-exchange-and-hemoglobin-curve/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 12, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 5
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක් සහ II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත / රචනා ප්‍රශ්න 1ක්
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr12TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
සත්ත්ව ශ්වසන පෘෂ්ඨවල පරිණාමය, ගර්ත ව්‍යූහය හා Surfactant ක්‍රියාව, ඍණ පීඩන ආශ්වාස-ප්‍රශ්වාස යන්ත්‍රණය, පෙණහැලි පරිමාවන් හා ධාරිතා (TV, IRV, ERV, RV, VC, TLC), O₂ හා CO₂ පරිවහන ආකාර 3 (HCO₃⁻ 70%), O₂-හිමොග්ලොබින් විඝටන වක්‍රය හා Bohr ආචරණය, සුෂුම්නා ශීර්ෂකය මගින් pH/CO₂ යාමනය, ශ්වසන ආබාධ සහ Pulse Oximetry (SpO₂) / ICU Ventilator වෛද්‍ය වැදගත්කම ඉගෙන ගනිමු.

*English Summary:* Complete NIE Unit 05.4 (Competencies 5.3.4 & 5.3.5 + gas transport) in warm spoken Sinhala: alveolar structure & surfactant, negative-pressure ventilation, spirometry lung volumes/capacities, O₂ & CO₂ transport (70% HCO₃⁻), O₂-Hb curve & Bohr shift, medullary pH regulation, smoking/silicosis/TB/asthma, and SpO₂/ICU clinical insights.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
ඔයාට කෑම නැතුව සති ගාණක් ජීවත් වෙන්න පුළුවන්, වතුර නැතුව දවස් කිහිපයක් ඉන්න පුළුවන් — හැබැයි ඔක්සිජන් (O2) නැතුව විනාඩි 4–5ක්වත් මොළයේ සෛලවලට ජීවත් වෙන්න බැහැ! ඇයි ඒ? මයිටොකොන්ඩ්‍රියා ඇතුළේ ස්වායු ශ්වසනයෙන් ATP හදන්න අඛණ්ඩව O2 ඕන වෙනවා වගේම, එතැනදී හැදෙන CO2 ඉක්මනින්ම පිට නොකළොත් රුධිරය ආම්ලික වෙලා මුළු ශරීරයම අඩපණ වෙනවා. දැන් අපි බලමු **මානව ශ්වසන පද්ධතිය, වායු හුවමාරුව සහ එහි සමස්ථිතික යාමනය (NIE 5.3.4 හා 5.3.5)** හරියටම වැඩ කරන්නේ කොහොමද කියලා!

    
      🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු විදිහට Pulse Oximetry (SpO2) සහ Surfactant දැනුම ඔයාට ඕන වෙන්නේ ඇයි?
      ICU එකක හෝ හදිසි ප්‍රතිකාර ඒකකයේදී රෝගියෙකුගේ ඇඟිල්ලට ගහන කුඩා උපකරණය — **Pulse Oximeter** — මගින් තත්පරයකින් පෙන්වන්නේ රුධිරයේ හිමොග්ලොබින් කොච්චර ප්‍රතිශතයක් O2 වලින් සංතෘප්ත වෙලාද (**SpO2** — නිරෝගී අගය `95%–100%`) කියන එකයි! ඒ වගේම නොමේරූ (අඩු මාසයෙන් ඉපදුණු) බිළිඳුන්ට හුස්ම ගන්න අමාරු වෙන්නේ ඇයි දන්නවද? ඒ බබාලාගේ ගර්ත තුළ **පෘෂ්ඨාතති ශමකය (Surfactant)** තවමත් නිපදවිලා නැති නිසා හුස්ම පිට කරන හැම වාරයකම ගර්ත ඇකිළිලා (බිඳ වැටිලා) යනවා! එතකොට කෘත්‍රිම Surfactant ලබා දීලා වෙන්ටිලේටර් (ICU Ventilator) ආධාරයෙන් ඒ පුංචි ජීවිත බේරගන්නේ අද ඔයා ඉගෙනගන්න මේ පාඩමේ මූලධර්මවලින්!

    

    
## 1. ශ්වසන පෘෂ්ඨවල ලක්ෂණ 4 සහ සත්ත්ව ශ්වසන ව්‍යූහ විවිධත්වය (NIE 5.3.4)

    සතෙකුගේ දේහ ප්‍රමාණය හා සංකීර්ණතාව වැඩි වන විට **පෘෂ්ඨික ක්ෂේත්‍රඵලය / පරිමා අනුපාතය (A/V අනුපාතය) අඩු වෙනවා**. ඒ නිසා ඵලදායී ශ්වසන පෘෂ්ඨයක් සතුව **අනිවාර්ය ලක්ෂණ 4ක්** තිබිය යුතුමයි: (1) **තෙත්ව හා වායුවලට පාරගම්‍යව** පැවතීම (වායු දිය වී විසරණය වීමට), (2) **ඉතා තුනී** වීම (විසරණ දුර අවම කිරීමට), (3) **විශාල පෘෂ්ඨික ක්ෂේත්‍රඵලයක්** තිබීම, සහ (4) **හොඳ රුධිර සැපයුමක්** තිබීම (තීව්‍ර විසරණ අනුක්‍රමණයක් පවත්වා ගැනීමට). සත්ත්ව කාණ්ඩවල ශ්වසන ව්‍යූහ මතක තියාගන්න: **දේහ පෘෂ්ඨය** (නිඩාරියාවන්, පැතලි පණුවන්, ගැඩවිලා), **බාහිර ජලක්ලෝම** (කරදිය ඇනලිඩාවන්), **අභ්‍යන්තර ජලක්ලෝම** (ඉස්සන්, කූනිස්සන්, මත්ස්‍යයන්), **ශ්වාසනාල පද්ධතිය** (කෘමීන්), **පත් පෙණහැලි / Book lungs** (මකුළුවන්, ගෝනුස්සන්), සහ **පෙණහැලි** (උරගයන්, පක්ෂීන්, ක්ෂීරපායීන්; උභයජීවීන් සම හා පෙණහැලි භාවිත කරයි).

    
## 2. මානව ශ්වසන පද්ධතියේ ව්‍යූහය, ගර්ත සහ ඍණ පීඩන වාතන යන්ත්‍රණය (NIE 5.3.5)

    වාතය ගමන් කරන නිවැරදි අනුපිළිවෙළ: **නාස් විවර → නාස් කුහරය** (රෝම හා ශ්ලේෂ්මල මගින් වාතය පෙරීම, උණුසුම් කිරීම හා තෙත් කිරීම) → **ග්‍රසනිකාව** (ආහාර ගිලින විට ස්වරාලය ඉහළට චලනය වී **අපිජිහ්විකාව** මගින් ශ්වාසනාල ද්වාරය වසා දමයි) → **ස්වරාලය** (ස්වර තන්තු දරන හඬ පෙට්ටිය) → **ශ්වාසනාලය** (කාටිලේජ වළලු මගින් නොඇකිළී තබයි) → **වම් හා දකුණු ශ්වාසනාලිකා → අනුශ්වාසනාලිකා → ගර්ත ප්‍රනාල → ගර්ත (Alveoli)**.

    
      - **ශ්ලේෂ්මල ඉහළ නැංවුම (Mucus Escalator):** ශ්වාසනාලයේ හා ශ්වාසනාලිකාවල පක්ෂ්මධර අපිච්ඡදයේ කලස් සෛල නිපදවන ශ්ලේෂ්මල මගින් දූවිලි හා ක්ෂුද්‍රජීවීන් රඳවාගෙන, පක්ෂ්ම සැලීම මගින් ග්‍රසනිකාව වෙත ඉහළට තල්ලු කර ගිලීමට සලස්වයි!

      - **පෙණහැලි හා ප්ලූරා පටල:** හෘදයේ අග්‍රය වමට බරව පිහිටන නිසා **වම් පෙණහැල්ල මඳක් කුඩා වන අතර ඛණ්ඩිකා 2කින්** ද, **දකුණු පෙණහැල්ල ඛණ්ඩිකා 3කින්** ද සමන්විතයි! පෙණහැලි වටා ඇතුළු **අන්තරංග ප්ලූරාව** සහ පිටත **පාර්ශ්වික ප්ලූරාව** අතර තුනී තරල ස්තරයේ පෘෂ්ඨික ආතතිය නිසා උරස් බිත්තිය ප්‍රසාරණය වන විට පෙණහැලි ද ඒ සමඟම ප්‍රසාරණය වේ.

      - **ගර්තවල සුවිශේෂී අනුවර්තන:** මිලියන ගණනක් වූ ගර්ත බිත්ති **පක්ෂ්ම රහිත, ඉතා තුනී සරල ශල්කමය අපිච්ඡදයකින්** හා ඝන කේශනාලිකා ජාලයකින් යුක්තයි. පක්ෂ්ම නැති නිසා විෂබීජ ගිල දැමීමට **මහා භක්ෂාණු** ඇති අතර, **පෘෂ්ඨාතති ශමකය (Surfactant)** මගින් පෘෂ්ඨික ආතතිය අඩු කර ගර්ත බිඳ වැටීම වළක්වයි!

    

    
      | 
        
          පියවර 
          | ආශ්වාසය (Inspiration — සක්‍රිය ක්‍රියාවලියකි!) 
          | ප්‍රශ්වාසය (Expiration — විවේකී විට අක්‍රියයි!) 
        

      
      
        
          | **පේශි ක්‍රියාකාරිත්වය** 
          | **අන්තර්-පර්ශුක පේශි** හා **මහා ප්‍රාචීරය සංකෝචනය** වේ (ප්‍රාචීරය පැතලි වේ; ගැඹුරු ආශ්වාසයේදී ගෙල, පිට හා පපු පේශි ද එක් වේ). 
          | අන්තර්-පර්ශුක පේශි හා මහා ප්‍රාචීරය **ඉහිල් වේ** (ප්‍රාචීරය නැවත ගෝලාකාර වේ). 
        

        
          | **උරස් හා පෙණහැලි පරිමාව** 
          | උරස් කුහරයේ හා පෙණහැලිවල පරිමාව **ඉහළ යයි**. 
          | උරස් කුහරයේ හා පෙණහැලිවල පරිමාව **අඩු වේ**. 
        

        
          | **පීඩන වෙනස හා වාත චලනය** 
          | පෙණහැලි තුළ පීඩනය වායුගෝලීය පීඩනයට වඩා **අඩු වන** නිසා පිටත සිට වාතය ඇතුළට ඇද ගනී (**ඍණ පීඩන ශ්වසනය**). 
          | පෙණහැලි තුළ පීඩනය වායුගෝලීය පීඩනයට වඩා **වැඩි වන** නිසා වාතය පිටතට තල්ලු වේ. 
        

      
    

    
## 3. පෙණහැලි පරිමා, O₂-Hb වක්‍රය, CO₂ පරිවහනය සහ සුෂුම්නා ශීර්ෂක යාමනය

    විභාගයේදී ස්පයිරොමීටර (Spirometer) ප්‍රස්තාරයක් දීලා පෙණහැලි පරිමාවන් 4 සහ ධාරිතා 4 ලකුණු කරන්න නිතරම අහනවා. ඉහත SVG ප්‍රස්තාරය **Click කර Zoom කර** මේ නිල අර්ථ දැක්වීම් හා අගයන් හරියටම බලාගන්න:

    
      - **උදම් පරිමාව (Tidal Volume / TV = `500 ml`):** විවේකීව සිටින වැඩිහිටියෙකු සාමාන්‍ය එක් ශ්වසනයකදී පෙණහැලි හරහා හුවමාරු කරගන්නා වාත පරිමාවයි. හැබැයි පොඩ්ඩක් හිතන්න — මේ `500 ml` න් `150 ml` ක්ම නාස් කුහරය, ශ්වාසනාලය හා ශ්වාසනාලිකා කියන සන්නායක නාල තුළ වායු හුවමාරුවට කිසිසේත්ම දායක නොවී රැඳෙනවා; ඒකට අපි **ව්‍යූහාත්මක මළ අවකාශය (Anatomical dead space = `150 ml`)** කියනවා!

      - **ආශ්වාසක අතිරේක පරිමාව (IRV):** සාමාන්‍ය ආශ්වාසයකට පසුව බලපෑමක් යොදා වැඩිපුර ආශ්වාස කළ හැකි අතිරේක වාත පරිමාවයි.

      - **ප්‍රශ්වාසක අතිරේක පරිමාව (ERV):** සාමාන්‍ය ප්‍රශ්වාසයකට පසුව ආයාසයකින් යුක්තව තවදුරටත් පිට කළ හැකි අතිරේක වාත පරිමාවයි.

      - **ශේෂ පරිමාව (Residual Volume / RV = `1200 ml`):** ප්‍රබලතම ගැඹුරු ප්‍රශ්වාසයකට පසුවත් පෙණහැලි තුළ බැහැර නොවී ඉතිරි වන වාත පරිමාවයි.

      - **ශ්වසන ධාරිතා 4 (පරිමාවන් දෙකක හෝ වැඩි ගණනක එකතුව):** **ආශ්වාස ධාරිතාව** `IC = TV + IRV`; **කෘත්‍යානුගත ශේෂ ධාරිතාව** `FRC = RV + ERV` (සාමාන්‍ය ප්‍රශ්වාසයකට පසු පෙණහැලි තුළ ඉතිරිව ගර්ත නොඇකිළී අඛණ්ඩ වායු හුවමාරුව පවත්වා ගනී!); **ජෛව ධාරිතාව** `VC = TV + IRV + ERV` (ස්ත්‍රීන්ගේ `3100 ml`, පුරුෂයන්ගේ `4800 ml`); සහ **මුළු පෙණහැලි ධාරිතාව** `TLC = TV + IRV + ERV + RV` (`6000 ml` පමණ).

    

    
      **📌 විභාග ලකුණු දීමේ පටිපාටියේ නිල උපදෙස (Exercise & Lung Capacities!):**
      ප්‍රබල ව්‍යායාමයකදී පුද්ගලයෙකුගේ **උදම් පරිමාව (TV)** සැලකිය යුතු ලෙස **ඉහළ යන** අතර (IRV හා ERV වලින් කොටසක් ප්‍රයෝජනයට ගන්නා නිසා), පුද්ගලයාගේ **ජෛව ධාරිතාව (VC) සහ මුළු පෙණහැලි ධාරිතාව (TLC) වෙනස් නොවී නියතව පවතී!** මේක MCQ වල වරද්දගන්නම එපා!
    

    
      
        01
        
          **O2 පරිවහනය, O2-හිමොග්ලොබින් වක්‍රය හා Bohr ආචරණය:**
          එක් හිමොග්ලොබින් (Hb) අණුවක් උපඒකක 4කින් (ග්ලොබින් දාම 4 + Fe2+ අඩංගු හීම් කාණ්ඩ 4) තැනී ඇති නිසා O2 අණු 4ක් සමඟ ප්‍රත්‍යාවර්ත්‍යව බැඳේ: `Hb + 4O2 ⇌ HbO8`. ගර්තවල ඉහළ PO2 දී Hb සංතෘප්ත වී (O2 භාර ගැනීම), සක්‍රිය පටකවල අඩු PO2 දී O2 නිදහස් කරයි (O2 හර කිරීම). ව්‍යායාම කරන පටකවල CO2 වැඩි වී H+ වැඩි වීමෙන් (pH පහළ බැසීමෙන්) Hb වල O2 කෙරෙහි බන්ධුතාව අඩු වී විඝටන වක්‍රය දකුණට විස්ථාපනය වීමෙන් (**Bohr ආචරණය**) සක්‍රිය පටකවලට තවත් වැඩිපුර O2 නිදහස් කෙරේ!
        
      
      
        02
        
          **රුධිරය තුළ CO2 පරිවහන ආකාර 3 (ප්‍රතිශත 3 විභාගයට අනිවාර්යයි!):**
          (i) **ප්ලාස්මාවේ බයිකාබනේට් අයන (HCO3-) ලෙස — `70%`:** CO2 රක්තාණු තුළට විසරණය වී **කාබොනික් ඇන්හයිඩ්‍රේස්** එන්සයිමය මගින් `CO2 + H2O ⇌ H2CO3 ⇌ HCO3- + H+` සාදා HCO3- ප්ලාස්මාවට පිට වේ;
          (ii) **කාබැමයිනොහිමොග්ලොබින් ලෙස — `23%`:** Hb හි ග්ලොබින් ප්‍රෝටීන කොටස සමඟ බැඳේ (O2 බැඳෙන හීම් ස්ථානය සමඟ තරග නොකරයි!);
          (iii) **ප්ලාස්මාවේ දිය වූ නිදහස් CO2 වායුව ලෙස — `7%`**.
        
      
      
        03
        
          **ශ්වසනයේ සමස්ථිතික යාමනය (Medulla Oblongata & Pons):**
          ප්‍රධාන පාලන මධ්‍යස්ථානය **සුෂුම්නා ශීර්ෂකයේ** පිහිටන අතර අතිරේක පරිපථ **වැරෝලි සේතුවේ** පිහිටයි. පටකවල CO2 වැඩි වූ විට මස්තිෂ්ක සුෂුම්නා තරලයේ (CSF) සහ රුධිරයේ `H2CO3 → HCO3- + H+` නිසා **pH අගය 7.4ට වඩා පහළ බසියි** → සුෂුම්නා ශීර්ෂකයේ සහ **මහා ධමනියේ හා ශීර්ෂපෝෂී ධමනිවල** pH සංවේදක එය හඳුනාගෙන ප්‍රාචීරයට හා අන්තර්-පර්ශුක පේශිවලට සංඥා යවා **ශ්වසනයේ ගැඹුර හා ශීඝ්‍රතාව වැඩි කරයි** → වැඩිපුර CO2 පිට වී රුධිර pH නැවත `7.4` බවට පත් වේ! *(සාමාන්‍ය තත්ත්වවලදී O2 මට්ටමේ බලපෑම ඉතා සුළු වන අතර O2 ඉතාම පහළ බැස්ස විට පමණක් මහා ධමනි/ශීර්ෂපෝෂී O2 සංවේදක ක්‍රියාත්මක වේ).*
        
      
    

    
      🫁 ශ්වසන පද්ධතිය ආශ්‍රිත ප්‍රධාන ආබාධ 5 (NIE 5.3.5)
      
        
          **1. සිගරට් දුම්පානය (සක්‍රිය හා අක්‍රිය)**
          **නිකොටින්** (ඇබ්බැහි කරවයි, HR/BP වැඩි කරයි) • **CO** (Hb සමඟ අප්‍රතිවර්ත්‍යව බැඳේ) • **HCN** (පක්ෂ්ම අක්‍රිය කර බ්‍රොන්කයිටිස් හා ගර්ත විනාශ කරයි).
        
        
          **2. පෙණහැලි පිළිකා (90% දුම්පානය)**
          දුමෙහි පිළිකාකාරක නිසා පක්ෂ්ම විනාශ වී ශ්වාසනාලිකා අපිච්ඡදයේ අසාමාන්‍ය සෛල ගුණනය වී වෙනත් අවයව කරා පැතිරේ.
        
        
          **3. සිලිකෝසිස් හා ඇස්බැස්ටෝසිස්**
          ගල් කොරි/පතල් (සිලිකා) හා ඇස්බැස්ටෝස් කෙඳි ගර්තවල තැන්පත් වී තන්තුමය පටක වර්ධනයෙන් පුප්ඵුසීය අධ්‍යාතතිය ඇති කරයි.
        
        
          **4. ක්ෂය රෝගය (TB) සහ ඇදුම (Asthma)**
          TB: *Mycobacterium tuberculosis* (කැස්ස, සෙම සමඟ ලේ, බර අඩුවීම) • ඇදුම: පරාග/දූවිලි අසාත්මිකතාවෙන් අනුශ්වාසනාලිකා සිනිඳු පේශි හැකිලීම.
        
      
    

    
      **✅ පාඩම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න:**
      (1) CO2 අණු හිමොග්ලොබින් සමඟ බැඳී **කාබැමයිනොහිමොග්ලොබින් (23%)** සාදන විට O2 බැඳීම සමඟ තරග කරනවද? *(නැහැ! O2 බැඳෙන්නේ Fe සහිත හීම් කාණ්ඩයට; CO2 බැඳෙන්නේ ග්ලොබින් ප්‍රෝටීන කාණ්ඩයට!)*
      (2) වම් පෙණහැල්ලේ සහ දකුණු පෙණහැල්ලේ ඛණ්ඩිකා කීයක් තියෙනවද? *(වමේ 2යි, දකුණේ 3යි!)* දැන් දකුණු පස **MCQ පුහුණුව** කරලා 8/8 ගමු!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) මිනිස් ගර්ත කාර්යක්ෂම වායු හුවමාරු පෘෂ්ඨයක් ලෙස ක්‍රියා කිරීම සඳහා දක්වන අනුවර්තන හතරක් (04) ලියන්න. (ආ) ගර්ත තුළ පවතින පෘෂ්ඨාතති ශමකයේ (Surfactant) සහ ගර්තික මහා භක්ෂාණුවල කාර්යභාරය පැහැදිලි කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) 1. මිලියන ගණනක් වූ ගර්ත මගින් ඉතා විශාල පෘෂ්ඨික ක්ෂේත්‍රඵලයක් සැපයීම, 2. ගර්ත බිත්තිය හා කේශනාලිකා බිත්තිය තනි සරල ශල්කමය අපිච්ඡද සෛල ස්තරයකින් සමන්විත වීම නිසා විසරණ දුර අවම වීම, 3. ගර්ත ඇතුළත තුනී තෙත් තරල පටලයකින් ආවරණය වී පැවතීම, 4. ඝන රුධිර කේශනාලිකා ජාලයකින් වට වී තීව්‍ර විසරණ අනුක්‍රමණයක් පවත්වා ගැනීම.; (ආ) පෘෂ්ඨාතති ශමකය (Surfactant): ගර්ත තරල පටලයේ පෘෂ්ඨික ආතතිය අඩු කර ඉහළ පෘෂ්ඨික ආතතියකදී ගර්ත බිඳ වැටීම (ඇකිළීම) වළක්වයි. මහා භක්ෂාණු: ගර්ත තුළ පක්ෂ්ම නොමැති බැවින් ඇතුළු වන ආගන්තුක දූවිලි අංශු හා ක්ෂුද්‍රජීවීන් භක්ෂසෛලකතාවයෙන් විනාශ කරයි.

### Q2: 2. (අ) මිනිස් රුධිරය තුළ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් (CO₂) පරිවහනය වන ආකාර තුන (03) ප්‍රතිශත සහිතව විස්තර කරන්න. (ආ) ප්‍රබල ව්‍යායාමයකදී මිනිසාගේ ශ්වසන වේගය හා ගැඹුර ඉහළ යන සමස්ථිතික යාමන යන්ත්‍රණය පැහැදිලි කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) 1. ප්ලාස්මාව තුළ බයිකාබනේට් අයන (HCO₃⁻) ලෙස (70% පමණ) — රක්තාණු තුළ කාබොනික් ඇන්හයිඩ්‍රේස් මගින් CO₂ + H₂O ⇌ H₂CO₃ ⇌ HCO₃⁻ + H⁺ සෑදී ප්ලාස්මාවට යයි; 2. කාබැමයිනොහිමොග්ලොබින් ලෙස (23% පමණ) — හිමොග්ලොබින්හි ප්‍රෝටීන කාණ්ඩය හා බැඳී; 3. ප්ලාස්මාවේ දිය වූ නිදහස් CO₂ වායුව ලෙස (7% පමණ).; (ආ) ව්‍යායාමයේදී පටකවල නිපදවෙන CO₂ ඉහළ යාමෙන් රුධිරයේ හා මස්තිෂ්ක සුෂුම්නා තරලයේ (CSF) H⁺ සාන්ද්‍රණය වැඩි වී pH අගය 7.4ට වඩා පහළ බසියි → සුෂුම්නා ශීර්ෂකයේ සහ මහා ධමනියේ හා ශීර්ෂපෝෂී ධමනිවල pH සංවේදක එය හඳුනාගනී → සුෂුම්නා ශීර්ෂකයේ පාලක පරිපථ මගින් අන්තර්-පර්ශුක පේශි හා ප්‍රාචීරය වෙත ස්නායු ආවේග යවා වාතාශ්‍රයේ ගැඹුර හා ශීඝ්‍රතාව වැඩි කර වැඩිපුර CO₂ ඉවත් කරමින් රුධිර pH අගය යළි 7.4 කරා ගෙන එයි.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: පහත දැක්වෙන සත්ත්ව කාණ්ඩ සහ ඔවුන්ගේ විශේෂිත ශ්වසන ව්‍යූහය <b>නිවැරදිව</b> ගළපා ඇති වරණය කුමක්ද?
- [ ] (1) මකුළුවන් සහ ගෝනුස්සන් — ශ්වාසනාල පද්ධතිය
- [✓] (2) කරදිය ඇනෙලිඩාවන් (බහුකූර්ච පණුවන්) — බාහිර ජලක්ලෝම
- [ ] (3) ඉස්සන් සහ කූනිස්සන් — පත් පෙණහැලි (Book lungs)
- [ ] (4) කෘමීන් — අභ්‍යන්තර ජලක්ලෝම
> **පැහැදිලි කිරීම:** සතුන්ගේ වාසස්ථානය අනුව ශ්වසන පෘෂ්ඨ විවිධාකාරයෙන් හැඩගැසී තිබෙනවා: <i>Nereis</i> වැනි <b>කරදිය වාසී ඇනෙලිඩාවන්ගේ</b> පාර්ශ්වපාදිකා (Parapodia) දේහයෙන් පිටතට විහිදෙන සනාලීකරණය වූ <b>බාහිර ජලක්ලෝම (External gills)</b> ලෙස ක්‍රියා කරනවා. අනෙක් වරණවල සත්ත්ව කාණ්ඩ හා ශ්වසන අවයව වැරදි ලෙස මාරු කර තිබෙනවා: <b>මකුළුවන් හා ගෝනුස්සන්</b> (ඇරක්නීඩාවන්) ශ්වසනය කරන්නේ <b>පත් පෙණහැලි (Book lungs)</b> මගින් වන අතර, <b>කෘමීන්</b> ශ්වසනය කරන්නේ දේහ සෛල අසලටම විහිදෙන <b>ශ්වාසනාල පද්ධතිය (Tracheal system)</b> මගිනුයි; <b>ඉස්සන්, කකුළුවන් හා මත්ස්‍යයන්</b> දරන්නේ ආරක්ෂිත කුටීරයක පිහිටි <b>අභ්‍යන්තර ජලක්ලෝමයි</b>.

### MCQ 2: මිනිසා ඇතුළු ක්ෂීරපායින්ගේ පෙණහැලි වාතනය <b>ඍණ පීඩන ශ්වසනයක් (Negative pressure breathing)</b> ලෙස හැඳින්වීමට හේතුව කුමක්ද?
- [ ] (1) ආශ්වාසයේදී මුඛ කුහරයේ පීඩනය වැඩි කර පෙණහැලි තුළට වාතය බලෙන් තල්ලු කරන බැවිනි
- [✓] (2) ප්‍රාචීරය හා අන්තර්-පර්ශුක පේශි සංකෝචනයෙන් උරස් පරිමාව වැඩි වී පෙණහැලි තුළ පීඩනය වායුගෝලීය පීඩනයට වඩා අඩු වීමෙන් වාතය ඇද ගන්නා බැවිනි
- [ ] (3) සාමාන්‍ය විවේකී ප්‍රශ්වාසය සඳහා විශාල ATP ශක්තියක් වැය කරමින් පේශි සංකෝචනය වන බැවිනි
- [ ] (4) ප්ලූරා පටල දෙක අතර වාතය පිරී පෙණහැලි හැකිළෙන බැවිනි
> **පැහැදිලි කිරීම:** ගෙම්බන් වැනි උභයජීවීන් මුඛ කුහරයේ පීඩනය වැඩි කර පෙණහලු තුළට වාතය තල්ලු කරන 'ධන පීඩන ශ්වසනයක්' සිදු කළද, මිනිසා ආශ්වාස කරන්නේ සිරින්ජරයක පිස්ටනය පිටතට අදින විට දියර ඇදී එන්නාක් මෙන් වාතය ඇතුළට <b>ඇද ගැනීමෙනුයි</b>: ආශ්වාසයේදී <b>මහාප්‍රාචීරය සංකෝචනය වී පැතලි වීමත්</b> බාහිර <b>අන්තර්-පර්ශුක පේශි සංකෝචනය වී ඉළ ඇට කූඩුව ඉහළට හා පිටතට එසවීමත්</b> නිසා උරස් කුහරයේ හා පෙණහැලිවල පරිමාව වැඩි වී ගර්ත තුළ වායු පීඩනය බාහිර වායුගෝලීය පීඩනයට වඩා අඩු (සාපේක්ෂ ඍණ පීඩනයක්) වන බැවින් නාස් කුහර හරහා වාතය පෙණහැලි තුළට ගලා එනවා (සාමාන්‍ය විවේකී ප්‍රශ්වාසය පේශි ඉහිල් වීමෙන් සිදුවන අක්‍රිය ක්‍රියාවලියකි).

### MCQ 3: ප්‍රබල ගැඹුරු ප්‍රශ්වාසයකින් (උපරිම ආයාසයකින් හුස්ම පිට කිරීමෙන්) පසුවත් මිනිස් පෙණහැලි තුළ බැහැර නොවී ඉතිරි වන වාත පරිමාව (~1200 mL) හඳුන්වනු ලබන්නේ කුමන නමින්ද?
- [ ] (1) උදම් පරිමාව (Tidal Volume / TV)
- [ ] (2) කෘත්‍යානුගත ශේෂ ධාරිතාව (Functional Residual Capacity / FRC)
- [✓] (3) ශේෂ පරිමාව (Residual Volume / RV)
- [ ] (4) ව්‍යූහාත්මක මළ අවකාශය (Anatomical dead space)
> **පැහැදිලි කිරීම:** පුද්ගලයෙකු තමාට හැකි උපරිම ආයාසය යොදා ගැඹුරුම ප්‍රශ්වාසයක් සිදු කළ පසුවත් පෙණහැලි ගර්ත සම්පූර්ණයෙන්ම හැකිළී එකට ඇලී යාම (Collapse) වැළැක්වීම සඳහා පෙණහැලි තුළ සැමවිටම ඉතිරිව පවතින ~1200 mL පමණ වාත පරිමාව <b>ශේෂ පරිමාව (Residual Volume / RV)</b> ලෙස හඳුන්වනවා (එය ස්පයිරොමීටරයකින් සෘජුව මැනිය නොහැක). අනෙක් පද සමඟ පටලවා නොගන්න: විවේකී එක් හුස්මකදී ගන්නා/පිටකරන ~500 mL පරිමාව <b>උදම් පරිමාව (TV)</b> වන අතර, <b>සාමාන්‍ය විවේකී ප්‍රශ්වාසයකට</b> පසු ඉතිරි වන පරිමාව <b>කෘත්‍යානුගත ශේෂ ධාරිතාව (FRC = ERV + RV)</b> වෙනවා; <b>මළ අවකාශය</b> (~150 mL) යනු වායු හුවමාරුවට දායක නොවන ශ්වාසනාල මාර්ගවල රැඳෙන වාතයයි.

### MCQ 4: මිනිස් රුධිරය තුළ පටකවල සිට පෙණහැලි දක්වා කාබන් ඩයොක්සයිඩ් (CO<sub>2</sub>) වැඩිම ප්‍රතිශතයක් (70%ක් පමණ) පරිවහනය වන්නේ කුමන ආකාරයෙන්ද?
- [ ] (1) රුධිර ප්ලාස්මාවේ දිය වූ නිදහස් CO<sub>2</sub> වායුව ලෙස
- [ ] (2) හිමොග්ලොබින්හි හීම් කාණ්ඩය හා බැඳුණු කාබොක්සිහිමොග්ලොබින් ලෙස
- [✓] (3) රක්තාණු තුළ නිපදවී රුධිර ප්ලාස්මාව ඔස්සේ ගමන් කරන බයිකාබනේට් අයන (HCO<sub>3</sub><sup>-</sup>) ලෙස
- [ ] (4) හිමොග්ලොබින්හි ග්ලොබින් කොටස හා බැඳුණු කාබැමයිනොහිමොග්ලොබින් ලෙස
> **පැහැදිලි කිරීම:** සෛලීය ශ්වසනයෙන් නිපදවෙන CO<sub>2</sub> රුධිරය ඔස්සේ ආකාර තුනකින් පරිවහනය වන අතර, ඉන් වැඩිම කොටස වන <b>~70%ක්ම</b> පරිවහනය වන්නේ <b>බයිකාබනේට් අයන (HCO<sub>3</sub><sup>-</sup>)</b> ලෙසයි: CO<sub>2</sub> රතු රුධිරාණු තුළට විසරණය වී එහි ඇති <b>කාබොනික් ඇන්හයිඩ්‍රේස්</b> එන්සයිමය මගින් H<sub>2</sub>O සමඟ එක්ව කාබොනික් අම්ලය (H<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>) සාදා H<sup>+</sup> (හිමොග්ලොබින් මගින් ස්වාරක්ෂණය කෙරේ) සහ <b>HCO<sub>3</sub><sup>-</sup></b> බවට විඝටනය වී රුධිර ප්ලාස්මාවට නිදහස් වෙනවා. ඉතිරි CO<sub>2</sub> වලින් ~23%ක් ග්ලොබින් දාමවල ඇමයිනෝ කාණ්ඩ හා බැඳී <b>කාබැමයිනොහිමොග්ලොබින්</b> ලෙසත්, ~7%ක් ප්ලාස්මාවේ දියවූ CO<sub>2</sub> ලෙසත් ගමන් කරයි ('කාබොක්සිහිමොග්ලොබින්' සෑදෙන්නේ CO විෂ වායුව සමඟයි!).

### MCQ 5: මිනිසාගේ ස්වේච්ඡා නොවන මූලික ශ්වසන රිද්මය පාලනය කරන ප්‍රධාන පාලක මධ්‍යස්ථානය සහ එහි රසායනික ප්‍රතිග්‍රාහක ප්‍රධාන වශයෙන් සංවේදී වන සාධකය කුමක්ද?
- [ ] (1) මස්තිෂ්ක බාහිකය — රුධිරයේ O<sub>2</sub> සාන්ද්‍රණය ඉහළ යාමට
- [✓] (2) සුෂුම්නා ශීර්ෂකය — රුධිරයේ හා මස්තිෂ්ක සුෂුම්නා තරලයේ CO<sub>2</sub> වැඩි වීමෙන් සිදුවන pH අගය අඩු වීමට
- [ ] (3) අනුමස්තිෂ්කය — පෙණහැලිවල උෂ්ණත්වය වෙනස් වීමට
- [ ] (4) තැලමස — රුධිරයේ නයිට්‍රජන් ආංශික පීඩනයට
> **පැහැදිලි කිරීම:** මිනිසාගේ මූලික හුස්ම ගැනීමේ රිද්මය ස්වයංක්‍රීයව පාලනය කරන ප්‍රධාන <b>ශ්වසන පාලක මධ්‍යස්ථානය</b> පිහිටන්නේ පසු මොළයේ <b>සුෂුම්නා ශීර්ෂකය (Medulla oblongata)</b> තුළයි (වැරෝලි සේතුව එහි වේගය හා ගැඹුර සුමට කරයි). බොහෝ දෙනා සිතන පරිදි එය ප්‍රධාන වශයෙන් සංවේදී වන්නේ O<sub>2</sub> මට්ටමට නොව <b>රුධිරයේ CO<sub>2</sub> ආංශික පීඩනය ඉහළ යාම නිසා රුධිරයේ හා මස්තිෂ්ක-සුෂුම්නා තරලයේ H<sup>+</sup> වැඩි වී pH අගය පහළ බැසීමටයි</b> (සාමාන්‍ය රුධිර pH 7.4 න් මදක් පහළ බැස්ස විගස ආශ්වාස වේගය හා ගැඹුර වැඩි කර වැඩිපුර CO<sub>2</sub> පිට කරවයි). මහා ධමනි හා ශීර්ෂ ධමනි දේහවල ඇති පර්යන්ත ප්‍රතිග්‍රාහක O<sub>2</sub> මට්ටමට ප්‍රතිචාර දක්වන්නේ රුධිර O<sub>2</sub> මට්ටම ඉතා දැඩි ලෙස පහත වැටුණු විට පමණයි.

### MCQ 6: සිගරට් දුමෙහි සහ වාහන දුමෙහි අඩංගු කුමන සංඝටකය හිමොග්ලොබින් සමඟ ඔක්සිජන්වලට වඩා ඉතා වැඩි බන්ධුතාවකින් <b>අප්‍රතිවර්ත්‍ය ලෙස</b> බැඳී රුධිරයේ O<sub>2</sub> පරිවහන ධාරිතාව අඩු කරයිද?
- [ ] (1) නිකොටින් (Nicotine)
- [ ] (2) හයිඩ්‍රජන් සයනයිඩ්
- [✓] (3) කාබන් මොනොක්සයිඩ් (CO)
- [ ] (4) තාර (Tar)
> **පැහැදිලි කිරීම:** අසම්පූර්ණ දහනයෙන් හා දුම්කොළ දුමෙන් පිටවන වර්ණයක් හෝ ගන්ධයක් නැති විෂ වායුවක් වන <b>කාබන් මොනොක්සයිඩ් (CO)</b> රතු රුධිරාණුවල හිමොග්ලොබින්හි හීම් කාණ්ඩය සමඟ O<sub>2</sub> වලට වඩා 200 ගුණයකටත් වැඩි අධික බන්ධුතාවකින් යුතුව <b>අප්‍රතිවර්ත්‍ය ලෙස (ස්ථායීව) බැඳී 'කාබොක්සිහිමොග්ලොබින්'</b> සාදනවා. එවිට එම හිමොග්ලොබින් අණුවලට තවදුරටත් O<sub>2</sub> බැඳිය නොහැකි වීමෙන් හදවත හා මොළය ඇතුළු පටකවලට උග්‍ර O<sub>2</sub> හිඟයක් (Hypoxia) ඇති කරයි. සිගරට් දුමෙහි අනෙක් සංඝටක සැලකුවොත්: <b>නිකොටින්</b> ඇබ්බැහි වීම, හෘද ස්පන්දනය හා රුධිර පීඩනය වැඩි කරන අතර, <b>තාර (Tar)</b> පක්ෂ්ම අඩපණ කර පෙණහැලි පිළිකා ඇති කරයි; <b>හයිඩ්‍රජන් සයනයිඩ්</b> සෛලීය ශ්වසන එන්සයිම නිෂේධනය කරයි.

### MCQ 7: පුද්ගලයෙකුගේ <b>ජෛව ධාරිතාව (Vital Capacity / VC)</b> නිවැරදිව දැක්වෙන සමීකරණය කුමක්ද?
- [ ] (1) VC = TV + IRV
- [ ] (2) VC = RV + ERV
- [✓] (3) VC = TV + IRV + ERV
- [ ] (4) VC = TV + IRV + ERV + RV
> **පැහැදිලි කිරීම:** උපරිම ගැඹුරු ආශ්වාසයකින් පසුව පුද්ගලයෙකුට උපරිම ආයාසයකින් පිටතට ප්‍රශ්වාස කළ හැකි මුළු වාත පරිමාව <b>ජෛව ධාරිතාව (Vital Capacity / VC — පිරිමින්ගේ ~4800 mL හා කාන්තාවන්ගේ ~3400 mL)</b> ලෙස හඳුන්වනවා. එය ශ්වසන පරිමා තුනක එකතුවකි: සාමාන්‍ය <b>උදම් පරිමාව (TV)</b> + අමතරව ගත හැකි <b>ආශ්වාස සංචිත පරිමාව (IRV)</b> + අමතරව පිට කළ හැකි <b>ප්‍රශ්වාස සංචිත පරිමාව (ERV)</b> යන තුනයි (<b>VC = TV + IRV + ERV</b>). අනෙක් සමීකරණ බැලුවොත්: TV + IRV යනු ආශ්වාස ධාරිතාව (IC) වන අතර, RV + ERV යනු කෘත්‍යානුගත ශේෂ ධාරිතාව (FRC) වේ; හතරවන වරණයේ ඇති <b>TV + IRV + ERV + RV</b> (එනම් VC + RV) මගින් ලැබෙන්නේ <b>මුළු පෙණහැලි ධාරිතාවයි (TLC)</b>.

### MCQ 8: සක්‍රියව ශ්වසනය කරන කංකාල පේශි පටක අසලදී CO<sub>2</sub> සාන්ද්‍රණය ඉහළ ගොස් රුධිරයේ pH අගය පහළ බැසීම නිසා ඔක්සිහිමොග්ලොබින්වලින් වැඩිපුර O<sub>2</sub> නිදහස් වීමේ සංසිද්ධිය කුමක්ද?
- [ ] (1) ක්ලෝරයිඩ් විස්ථාපනය (Chloride shift)
- [✓] (2) බෝර් ආචරණය (Bohr effect)
- [ ] (3) සර්ෆැක්ටන්ට් ආචරණය
- [ ] (4) ආස්‍රැති විධානය
> **පැහැදිලි කිරීම:** ව්‍යායාම කරන පේශි වැනි ඉහළ පරිවෘත්තීය සක්‍රියතාවක් ඇති පටක මගින් වැඩිපුර <b>CO<sub>2</sub></b> (හා ලැක්ටික් අම්ලය) නිපදවන විට රුධිරයේ H<sup>+</sup> සාන්ද්‍රණය ඉහළ ගොස් <b>pH අගය පහළ බසිනවා</b>. මෙම H<sup>+</sup> අයන හිමොග්ලොබින් ප්‍රෝටීනය හා බැඳී එහි ත්‍රිමාණ හැඩය සුළු වශයෙන් වෙනස් කර O<sub>2</sub> සඳහා ඇති බන්ධුතාව අඩු කරන බැවින් (ඔක්සිජන්-හිමොග්ලොබින් විඝටන වක්‍රය දකුණට විස්ථාපනය වී) එකම O<sub>2</sub> ආංශික පීඩනයකදී පවා සක්‍රිය පටක වෙත <b>වැඩිපුර O<sub>2</sub> ප්‍රමාණයක් මුදා හැරීම 'බෝර් ආචරණය' (Bohr effect)</b> ලෙස හඳුන්වනවා! <b>ක්ලෝරයිඩ් විස්ථාපනය</b> යනු රක්තාණුවලින් HCO<sub>3</sub><sup>-</sup> පිටවන විට විද්‍යුත් තුලිතතාව සඳහා Cl<sup>-</sup> ඇතුළු වීමයි; <b>සර්ෆැක්ටන්ට්</b> ගර්තවල පෘෂ්ඨික ආතතිය අඩු කරන ගිලිහුම් ද්‍රව්‍යයකි.
