# ප්ලාස්ම පටලය, ද්‍රව්‍ය පරිවහනය සහ සෛල චක්‍රය (අනූනනය හා ඌනනය) (Plasma Membrane, Membrane Transport & The Cell Cycle (Mitosis & Meiosis))

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-12/biology/u02-plasma-membrane-transport-cell-cycle-mitosis-meiosis/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 12, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 2
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක්, II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත (අනූනන/ඌනන කලා රූපසටහන්) සහ ඉතාම ජනප්‍රිය රචනා ප්‍රශ්නයක්!
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr12TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
සිංගර් හා නිකල්සන්ගේ තරල විචිත්‍ර ආකෘතිය, ප්ලාස්ම පටලය හරහා ද්‍රව්‍ය ගමන් කරන ක්‍රම (විසරණය, ආස්‍රැතිය, සුසාධිත විසරණය, Na⁺/K⁺ සක්‍රිය පොම්පය හා තොග පරිවහනය), සෛල චක්‍රයේ G₁-S-G₂-M කලා හා පිරික්සුම් ස්ථාන, අනූනනයේ අවධි 5, ඌනනය (උපාගම පට සංකීර්ණය හා අවතරණය) සහ පිළිකා ඇතිවන ආකාරය සරල කතාබහෙන් ඉගෙන ගනිමු.

*English Summary:* Complete NIE Competencies 2.2.2 (Plasma Membrane) & 2.3.1 (Cell Cycle, Mitosis & Meiosis) and Practical 04: Fluid mosaic model, passive/active/bulk transport, checkpoints & G0 phase, stages of mitosis & meiosis I/II, genetic variation, tumours & cancer chemotherapy.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
හිතන්න ඔයාගේ සෛලය වටා තියෙන **ප්ලාස්ම පටලය (Plasma Membrane)** ගැන — ඒක ගඩොල් තාප්පයක් වගේ ගල් ගැහිච්ච එකක්ද? නැහැ! ඒක හරියටම ගලා යන තෙල් මුහුදක් මැද පාවෙන ප්‍රෝටීන "අයිස් කුට්ටි" තියෙන, ඇතුළට යන එන හැම අණුවක්ම පරීක්ෂා කරලා ඇතුළට ගන්න බුද්ධිමත් ආරක්ෂක දොරටුවක් වගේ! ඒ වගේම එක සෛලයක් බෙදිලා දෙකක්, හතරක් වෙලා මුළු මිනිස් සිරුරම හැදෙන **සෛල චක්‍රය, අනූනනය සහ ඌනනය** කියන්නේ ජීව විද්‍යාවේ තියෙන ලස්සනම යාන්ත්‍රණයයි. අපි මේ දෙකම අද පැහැදිලිව තේරුම් ගමු!

    
      🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
      පිළිකා වාට්ටුවක (Oncology Ward) රෝගියෙකුට දෙන **Paclitaxel (Taxol) හෝ Vincristine** වැනි පිළිකා නාශක ඖෂධ (Chemotherapy) වැඩ කරන්නේ කොහොමද කියලා ඔයා දන්නවද? පිළිකා සෛල කියන්නේ සෛල චක්‍රයේ **පිරික්සුම් ස්ථාන (Checkpoints)** අක්‍රිය වෙලා පාලනයකින් තොරව අනූනන විභාජනය වෙන සෛලයි. මේ ඖෂධ කරන්නේ **අනූනන තර්කුවේ ක්ෂුද්‍රනාලිකා (Spindle microtubules)** ගල් කරලා හෝ බිඳලා සෛල විභාජනය M කලාවේදීම නතර කරන එකයි! ඒ වගේම කොලරාව (Cholera) හෝ පාචනය හැදුණු දරුවෙකුට **ජීවනී (ORS)** දෙනකොට බඩවැලේ සෛල පටලයේ තියෙන `Na+`-ග්ලූකෝස් සම-පරිවහන ප්‍රෝටීන හරහා ජලය ආස්‍රැතියෙන් රුධිරයට ඇදගෙන දරුවාගේ ජීවිතය බේරගන්නෙත් අද ඔයා ඉගෙනගන්න ප්ලාස්ම පටල පරිවහන මූලධර්මයෙන්මයි!

    

    
## 1. ප්ලාස්ම පටලයේ "තරල විචිත්‍ර ආකෘතිය" (Fluid Mosaic Model — 1972)

    1972 දී **සිංගර් සහ නිකල්සන් (Singer & Nicolson)** ඉදිරිපත් කළ **තරල විචිත්‍ර ආකෘතියට** අනුව ප්ලාස්ම පටලය (ඝනකම `~7–8 nm`) ප්‍රධාන වශයෙන් **පොස්ෆොලිපිඩ සහ ප්‍රෝටීනවලින්** සමන්විත වෙනවා:

    
      - **ඇයි "තරල" (Fluid) කියන්නේ?** පොස්ෆොලිපිඩ ද්විස්තරයේ ජලකාමී හිස් පිටත හා ඇතුළත ජලීය මාධ්‍ය දෙසටත්, ජලභීතික මේද අම්ල වලිග පටලයේ මැදටත් යොමු වී ඇති අතර, පොස්ෆොලිපිඩ හා බොහෝ ප්‍රෝටීන එකම ස්තරය තුළ පාර්ශ්විකව එහා මෙහා චලනය විය හැකියි!

      - **ඇයි "විචිත්‍ර" (Mosaic) කියන්නේ?** පොස්ෆොලිපිඩ ද්විස්තරය තුළ විවිධ ප්‍රෝටීන අණු අක්‍රමවත් විචිත්‍ර රටාවකට (ටයිල් ඇල්ලුවා වගේ) ගිලී හෝ බැඳී පවතින නිසයි:
        
          **සම්පූරක ප්‍රෝටීන (Integral proteins):** ජලභීතික හරය තුළට ගිලී ඇති අතර බොහෝ ඒවා පටලය හරහා සම්පූර්ණයෙන්ම විහිදෙන **පාරපටල ප්‍රෝටීන (Transmembrane proteins)** වේ.

          - **පර්යන්ත ප්‍රෝටීන (Peripheral proteins):** ද්විස්තරය තුළට නොගිලී පටලයේ ඇතුළත හෝ පිටත පෘෂ්ඨයට ලිහිල්ව බැඳී පවතී.

        
      
      - **කොලෙස්ටරෝල් (සත්ත්ව සෛල පටලවල පමණි!):** පොස්ෆොලිපිඩ අතර වැදී සිටිමින් **"තාප ස්වාරක්ෂකයක්"** ලෙස ක්‍රියා කරයි — ඉහළ උෂ්ණත්වයේදී පොස්ෆොලිපිඩ චලනය සීමා කර පටලය ඕනෑවට වඩා දියර වීම වළක්වන අතර, අඩු උෂ්ණත්වයේදී ළඟින් ඇසිරීම වළක්වා පටලය ඝන වීම වළක්වයි!

      - **ග්ලයිකොප්‍රෝටීන හා ග්ලයිකොලිපිඩ (පිටත පෘෂ්ඨයේ පමණි!):** බහිස්සෛලීය පෘෂ්ඨයේ ඇති කෙටි අතු බෙදුණු කාබෝහයිඩ්‍රේට දාම **සෛල-සෛල හඳුනාගැනීමට** (උදා: A, B, AB, O රුධිර ගණ සහ ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය ආගන්තුක සෛල හඳුනාගැනීම) උදව් වෙනවා.

    

    **NIE සම්පත් පොතේ ප්ලාස්ම පටල කෘත්‍ය 6:** (1) සෛල ප්ලාස්මය බහිස්සෛලීය පරිසරයෙන් භෞතිකව වෙන් කිරීම; (2) **වරණීය පාරගම්‍ය පටලයක්** ලෙස ද්‍රව්‍ය හුවමාරුව යාමනය කිරීම; (3) සෛල හඳුනාගැනීම හා යාබද සෛල සමඟ සන්නිවේදනය; (4) හෝමෝන හා ස්නායු සම්ප්‍රේෂක සඳහා **ප්‍රතිග්‍රාහක (Receptors)** ලෙස ක්‍රියා කිරීම; (5) සෛල සැකිල්ලට හා ECM වලට සම්බන්ධ වී සෛල හැඩය පවත්වා ගැනීම; (6) ඇතැම් පටල ප්‍රෝටීන **එන්සයිම** ලෙස ක්‍රියා කිරීම (උදා: කුඩා අන්ත්‍රයේ ක්ෂුද්‍ර අංගුලිකා පටලයේ ජීර්ණ එන්සයිම).

    
## 2. ප්ලාස්ම පටලය හරහා ද්‍රව්‍ය පරිවහන ක්‍රම — සංසන්දන වගුව

    
      | 
        
          පරිවහන ක්‍රමය 
          | ATP ශක්තිය හා පටල ප්‍රෝටීන 
          | සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණය හා ගමන් කරන ද්‍රව්‍ය උදාහරණ 
        

      
      
        
          | **1. සරල විසරණය (Simple Diffusion)** 
          | ATP **නැත** • ප්‍රෝටීන **නැත** 
          | වැඩි සාන්ද්‍රණයේ සිට අඩු සාන්ද්‍රණයට පොස්ෆොලිපිඩ ද්විස්තරය හරහා සෘජුවම: `O2`, `CO2`, හයිඩ්‍රොකාබන, ස්ටෙරොයිඩ. 
        

        
          | **2. ආස්‍රැතිය (Osmosis)** 
          | ATP **නැත** (ඇක්වාපොරීන හෝ ද්විස්තරය හරහා) 
          | වරණීය පාරගම්‍ය පටලයක් හරහා **ඉහළ ජල විභවයක (`Ψw`) සිට පහළ ජල විභවයක්** කරා නිදහස් ජල අණු විසරණය වීම. 
        

        
          | **3. සුසාධිත විසරණය (Facilitated Diffusion)** 
          | ATP **නැත** • **නාලිකා හෝ වාහක ප්‍රෝටීන** අවශ්‍යයි 
          | සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණය ඔස්සේ (වැඩි සිට අඩුට): ජලය (ඇක්වාපොරීන), `Na+`/`K+`/`Ca2+` අයන, ග්ලූකෝස්, ඇමයිනෝ අම්ල. 
        

        
          | **4. සක්‍රිය පරිවහනය (Active Transport)** 
          | **ATP වැය වේ!** • විශේෂිත **වාහක ප්‍රෝටීන (පොම්ප)** අවශ්‍යයි 
          | **සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණයට එරෙහිව** (අඩු සිට වැඩි සාන්ද්‍රණයට): උදා: **`Na+/K+` පොම්පය** මගින් `3 Na+` සෛලයෙන් පිටතටත් `2 K+` ඇතුළතටත් පොම්ප කිරීම. 
        

        
          | **5. තොග පරිවහනය (Bulk Transport)** 
          | **ATP වැය වේ!** • පටලමය **ආශයිකා (Vesicles)** මගින් 
          | විශාල අණු (ප්‍රෝටීන, පොලිසැකරයිඩ) හා අංශු:• **බහිඃසෛලිකතාව (Exocytosis):** හෝමෝන/එන්සයිම ස්‍රාවය.• **අන්තඃසෛලිකතාව:** භක්ෂකසෛලිකතාව (ඝන — සුදු රුධිරාණු බැක්ටීරියා ගිලීම), පානසෛලිකතාව (තරල බිඳිති), ප්‍රතිග්‍රාහක-මැදිහත් අන්තඃසෛලිකතාව (LDL කොලෙස්ටරෝල් ගැනීම). 
        

      
    

    
## 3. සෛල චක්‍රය (Cell Cycle) සහ අනූනනයේ අවධි 5 (නිපුණතා මට්ටම 2.3.1)

    නව සෛලයක් බිහි වූ මොහොතේ සිට එම සෛලයම බෙදී දුහිතෘ සෛල දෙකක් සාදන තෙක් සිදුවන ක්‍රමවත් සිදුවීම් අනුපිළිවෙළට අපි **සෛල චක්‍රය** කියනවා. සූන්‍යෂ්ටික වර්ණදේහයක් සෑදී ඇත්තේ දිගු රේඛීය DNA අණුවක් පබළු වැනි **හිස්ටෝන (Histone)** ප්‍රෝටීන වටා එතීමෙන් සෑදුණු **ක්‍රොමැටින් (Chromatin)** වලිනි.

    
      
        01
        
          **අන්තර් කලාව (Interphase — සෛල චක්‍රයෙන් 90%ක්ම!):**
          
            - **`G1` කලාව (පළමු හිදැස් කලාව):** සෛල පරිමාව වැඩි වේ; RNA, ප්‍රෝටීන හා මයිටොකොන්ඩ්‍රියා/ER වැනි ඉන්ද්‍රියිකා අලුතින් සෑදේ. *(`G1` පිරික්සුම් ස්ථානයේදී ඉදිරියට යාමේ සංඥාව නොලැබුණහොත් සෛලය විභාජනය නොවන **`G0` කලාවට** ඇතුළු වේ — උදා: පරිණත මානව ස්නායු සෛල හා කංකාල/හෘද පේශි සෛල!).*

            - **`S` කලාව (සංශ්ලේෂණ කලාව):** **DNA ප්‍රතිවලිත වීම (DNA මට්ටම දෙගුණ වේ, නමුත් වර්ණදේහ ගණන `2n` ලෙසම පවතී!)** සහ **හිස්ටෝන ප්‍රෝටීන සංශ්ලේෂණය** සිදු වේ. එක් එක් වර්ණදේහය දැන් **සහෝදර වර්ණදේහාංශ 2කින්** යුක්තයි.

            - **`G2` කලාව (දෙවන හිදැස් කලාව):** තර්කුවට අවශ්‍ය ටියුබියුලින් ප්‍රෝටීන හා ATP නිපදවේ; සත්ත්ව සෛලවල **කේන්ද්‍රදේහය ද්වීකරණය** වී අවසන් වේ.

          
        
      

      
        02
        
          **අනූනන කලාව / `M` කලාව (10% — අනූනනයේ නිල අවධි 5 + සෛල ප්ලාස්ම විභාජනය):**
          NIE සම්පත් පොතට අනුව අනූනනයේ (න්‍යෂ්ටික විභාජනයේ) අවධි **5කි**:
          
            - **ප්‍රාක් කලාව (Prophase):** ක්‍රොමැටින් ඝන වී වර්ණදේහ පෙනේ (සෙන්ට්‍රොමියරයෙන් හා **කොහෙසින් / Cohesin** ප්‍රෝටීනවලින් බැඳුණු සහෝදර වර්ණදේහාංශ 2ක් සහිතව); න්‍යෂ්ටිකාව අතුරුදන් වේ; මුල් අනූනන තර්කුව සෑදී කේන්ද්‍රදේහ ධ්‍රැව දෙසට ගමන් කරයි.

            - **පෙරයෝග කලාව (Prometaphase):** **න්‍යෂ්ටි ආවරණය කැබලි වී බිඳ වැටේ**; එක් එක් වර්ණදේහාංශයේ සෙන්ට්‍රොමියරයේ ඇති **කයිනෙටොකෝව (Kinetochore)** නම් ප්‍රෝටීන ව්‍යූහයට තර්කු ක්ෂුද්‍රනාලිකා සම්බන්ධ වේ.

            - **යෝග කලාව (Metaphase):** කේන්ද්‍රදේහ ප්‍රතිවිරුද්ධ ධ්‍රැව දෙකට පැමිණ ඇති අතර සියලුම වර්ණදේහවල සෙන්ට්‍රොමියර සෛලයේ මැද **යෝග කලා තලයේ (සමක තලයේ)** පෙළගැසේ (වර්ණදේහ වඩාත්ම ඝන හා පැහැදිලිම අවධිය!).

            - **වියෝග කලාව (Anaphase — කෙටිම අවධිය!):** කොහෙසින් ප්‍රෝටීන බිඳී සෙන්ට්‍රොමියර බෙදීමෙන් **සහෝදර වර්ණදේහාංශ වෙන් වී** (දැන් ඒවා ස්වාධීන දුහිතෘ වර්ණදේහ වේ!) කයිනෙටොකෝ ක්ෂුද්‍රනාලිකා කෙටි වීම නිසා ප්‍රතිවිරුද්ධ ධ්‍රැව දෙසට ඇදී යයි; කයිනෙටොකෝ නොවන ක්ෂුද්‍රනාලිකා දික් වී සෛලය දිගටි කරයි.

            - **අන්ත කලාව (Telophase):** ධ්‍රැව දෙකෙහි දුහිතෘ න්‍යෂ්ටි ආවරණ හා න්‍යෂ්ටිකා යළි සෑදේ; වර්ණදේහ ලිහිල් වී ක්‍රොමැටින් බවට පත් වේ; තර්කුව බිඳ වැටේ.

          
          **සෛල ප්ලාස්ම විභාජනය (Cytokinesis):** සත්ත්ව සෛලවල ඇක්ටින් හා මයෝසින් සංකෝචක මුදුවක් මගින් පිටත සිට ඇතුළට **විदलන ඇලියක් (Cleavage furrow)** සෑදී බෙදේ; ශාක සෛලවල ගොල්ගි ආශයිකා මැදට එකතු වී ඇතුළත සිට පිටතට **සෛල ඵලකයක් (Cell plate)** සෑදීමෙන් බෙදේ!
        
      
    

    
## 4. ඌනනය (Meiosis I හා II) — ප්‍රභේදන බිහි කරන ලිංගික ප්‍රජනන විභාජනය

    ද්විගුණ (`2n`) මාතෘ සෛලයකින් **අර්ධගුණ (`n`) සහ ප්‍රවේණිකව එකිනෙකට වෙනස් දුහිතෘ සෛල 4ක්** නිපදවන, එක් DNA ප්‍රතිවලිතයකින් පසු අනුගාමී විභාජන දෙකකින් (**ඌනනය I — අඩුකාරක විභාජනය** සහ **ඌනනය II**) සමන්විත විභාජනය ඌනනයයි. මෙහි වඩාත්ම තීරණාත්මක අවධිය වන්නේ **ප්‍රාක් කලාව I (Prophase I)** යි:

    
      - **උපාගමය (Synapsis) හා උපාගම පට සංකීර්ණය (Synaptonemal complex):** මවගෙන් හා පියාගෙන් ලැබුණු **සමජාත වර්ණදේහ (Homologous chromosomes)** දෙක දිග් අතට නිවැරදිව යුගලනය වී සිපරයක් (Zipper) වැනි ප්‍රෝටීන ව්‍යූහයක් වන **උපාගම පට සංකීර්ණයෙන්** තදින් බැඳී **ද්විසංයුජයක් / චතුර්ථකයක් (Bivalent / Tetrad — වර්ණදේහාංශ 4ක්)** සාදයි.

      - **අවතරණය (Crossing Over) හා කයස්මාව (Chiasmata):** සමජාත වර්ණදේහ යුගලයේ **සහෝදර නොවන වර්ණදේහාංශ (Non-sister chromatids)** අතර DNA කොටස් හුවමාරු වීමෙන් නව ජාන සංයෝජන (ප්‍රතිසංයෝජිත වර්ණදේහ) සෑදේ! ඒවා හරස් වී බැඳී පෙනෙන X-හැඩැති ස්ථානය **කයස්මාව** නම් වේ.

      - **යෝග කලාව I හා වියෝග කලාව I:** යෝග කලා තලයේ **සමජාත වර්ණදේහ යුගල** අහඹු ලෙස පෙළගැසෙන අතර (**ස්වාධීන සංරචනය**), වියෝග කලාව I දී **සමජාත වර්ණදේහ වෙන් වී** ධ්‍රැව කරා යයි (සහෝදර වර්ණදේහාංශ තවමත් එකට බැඳී පවතී!).

      - **ඌනනය II:** DNA ප්‍රතිවලිතයකින් තොරව සිදුවන අතර අනූනනයට සමානව **වියෝග කලාව II දී සහෝදර වර්ණදේහාංශ වෙන් වී** අවසානයේ අර්ධගුණ (`n`) සෛල 4ක් සාදයි.

    

    
## 5. අනූනනය සහ ඌනනය සංසන්දනය + පිළිකා ඇතිවීම

    
      | 
        
          සංසන්දන නිර්ණායකය 
          | අනූනනය (Mitosis) 
          | ඌනනය (Meiosis) 
        

      
      
        
          | **සිදුවන සෛල හා විභාජන ගණන** 
          | දෛහික සෛල (`2n` හෝ `n`) • න්‍යෂ්ටික විභාජන **1කි**. 
          | ප්‍රජනක මාතෘ සෛල (`2n` පමණි) • න්‍යෂ්ටික විභාජන **2කි** (I හා II). 
        

        
          | **උපාගමය, කයස්මා හා අවතරණය** 
          | **සිදු නොවේ.** 
          | **ප්‍රාක් කලාව I දී සිදු වේ** (ප්‍රවේණික ප්‍රභේදන ඇති කරයි). 
        

        
          | **දුහිතෘ සෛල ගණන හා ගුණය** 
          | මාතෘ සෛලයට ප්‍රවේණිකව සර්වසම දුහිතෘ සෛල **2ක්** (`2n → 2n`). 
          | ප්‍රවේණිකව වෙනස් අර්ධගුණ දුහිතෘ සෛල **4ක්** (`2n → n`). 
        

        
          | **ජීව විද්‍යාත්මක වැදගත්කම** 
          | ප්‍රවේණික ස්ථායීතාව, බහුසෛලික වර්ධනය, පටක අලුත්වැඩියාව, අලිංගික ප්‍රජනනය. 
          | පරම්පරා හරහා වර්ණදේහ සංඛ්‍යාව නියතව තැබීම හා පරිණාමයට අවශ්‍ය ප්‍රභේදන ඇති කිරීම. 
        

      
    

    **ගඩු, අර්බුද සහ පිළිකා (Tumours & Cancer):** DNA විකෘති නිසා සෛල චක්‍රයේ `G1`, `G2` හා `M` පිරික්සුම් ස්ථානවල පාලනය ගිලිහී ගිය විට (හා ස්පර්ශ නිෂේධනය නැති වූ විට) පාලනයකින් තොර වේගවත් අනූනන විභාජනයෙන් **අර්බුදයක් / ගඩුවක් (Tumour)** සෑදේ. මුල් ස්ථානයේම සීමා වී පවතින ඒවා **අහිංසක අර්බුද (Benign tumours)** වන අතර, අවට පටක ආක්‍රමණය කර රුධිරය/වසා හරහා දේහයේ වෙනත් අවයව කරා පැතිරී (**ස්ථානාන්තරණය / Metastasis**) නව අර්බුද සාදන ඒවා **මාරාන්තික අර්බුද හෙවත් පිළිකා (Malignant tumours / Cancers)** ලෙස හැඳින්වේ.

    
      🔄 ඒකකය 02.4 — ප්ලාස්ම පටලය හා සෛල විභාජන මතක සිතියම
      
        
          **තරල විචිත්‍ර ආකෘතිය (1972)**
          පොස්ෆොලිපිඩ ද්විස්තරය + සම්පූරක/පර්යන්ත ප්‍රෝටීන + කොලෙස්ටරෝල් + ග්ලයිකොප්‍රෝටීන/ග්ලයිකොලිපිඩ.
        
        
          **Na⁺/K⁺ පොම්පය හා ආශයිකා**
          ATP මගින් 3 Na⁺ පිටතට හා 2 K⁺ ඇතුළතට • භක්ෂක/පාන/ප්‍රතිග්‍රාහක අන්තඃසෛලිකතාව හා බහිඃසෛලිකතාව.
        
        
          **සෛල චක්‍ර පාලනය**
          G₁, S (DNA ×2), G₂, M • පිරික්සුම් ස්ථාන 3 (G₁, G₂, M) • ස්නායු හා පේශි සෛල G₀ කලාවේ පවතී.
        
        
          **ප්‍රායෝගික පරීක්ෂණ අංක 04**
          අනූනනය නිරීක්ෂණයට ලූනු මූලාග්‍ර කදා • ඌනනය නිරීක්ෂණයට Tradescantia පරාගධානි කදා!
        
      
    

    
      **✅ පාඩම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න:**
      (1) `S` කලාවෙන් පසු මිනිස් සෛලයක (`2n = 46`) වර්ණදේහ කීයක් සහ වර්ණදේහාංශ කීයක් තියෙනවද? *(වර්ණදේහ 46යි, සහෝදර වර්ණදේහාංශ 92යි!)*
      (2) දැන් දකුණු පස තියෙන **MCQ 8** කරලා ඔයාගේ දැනුම පරීක්ෂා කරගන්න!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) සිංගර් හා නිකල්සන්ගේ තරල විචිත්‍ර ආකෘතියට අනුව ප්ලාස්ම පටලයේ ප්‍රධාන සංරචක නම් කර කොලෙස්ටරෝල් හා ග්ලයිකොප්‍රෝටීනවල කෘත්‍ය දක්වන්න. (ආ) සුසාධිත විසරණය සහ සක්‍රිය පරිවහනය අතර වෙනස්කම් දෙකක් සහ සමානතාවක් ලියන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) පොස්ෆොලිපිඩ ද්විස්තරය, සම්පූරක හා පර්යන්ත ප්‍රෝටීන, කොලෙස්ටරෝල්, ග්ලයිකොප්‍රෝටීන හා ග්ලයිකොලිපිඩ.; කොලෙස්ටරෝල් (සත්ත්ව සෛලවල): උෂ්ණත්ව වෙනස්වීම්වලදී පටල තරලතාව යාමනය කරන තාප ස්වාරක්ෂකයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි; ග්ලයිකොප්‍රෝටීන: සෛල-සෛල හඳුනාගැනීමට දායක වේ.; (ආ) සමානතාව: දෙකම සඳහා පාරපටල පරිවහන ප්‍රෝටීන සහභාගී වේ.; වෙනස්කම්: සුසාධිත විසරණය සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණය ඔස්සේ (වැඩි සිට අඩුට) ATP රහිතව සිදු වන අතර, සක්‍රිය පරිවහනය සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණයට එරෙහිව (අඩු සිට වැඩිට) ATP ශක්තිය වැය කරමින් සිදු වේ.

### Q2: 2. (අ) ඌනනයේ ප්‍රාක් කලාව I තුළ සිදුවන සුවිශේෂී සිදුවීම් පැහැදිලි කර එහිදී උපාගම පට සංකීර්ණයේ වැදගත්කම දක්වන්න. (ආ) අනූනනය සහ ඌනනය අතර ප්‍රධාන වෙනස්කම් හතරක් ලැයිස්තුගත කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) ක්‍රොමැටින් ඝන වී වර්ණදේහ සෑදීමෙන් පසු සමජාත වර්ණදේහ යුගලනය වේ (උපාගමය / Synapsis); උපාගම පට සංකීර්ණය මගින් සමජාත වර්ණදේහ දෙක දිග් අතට නිවැරදිව එකට බැඳ තබමින් (චතුර්ථකය/ද්විසංයුජය) සහෝදර නොවන වර්ණදේහාංශ අතර අවතරණය (Crossing over) හා කයස්මා සෑදීමට පහසුකම් සලසයි.; (ආ) 1. අනූනනයේදී එක් විභාජනයකින් දුහිතෘ සෛල 2ක් සෑදෙන අතර ඌනනයේදී විභාජන දෙකකින් දුහිතෘ සෛල 4ක් සෑදේ.; 2. අනූනනයෙන් මාතෘ සෛලයට සර්වසම (2n) සෛල ලැබෙන අතර ඌනනයෙන් ප්‍රවේණිකව වෙනස් අර්ධගුණ (n) සෛල ලැබේ.; 3. අනූනනයේදී උපාගමය, කයස්මා හෝ අවතරණය සිදු නොවන අතර ඌනනයේ ප්‍රාක් කලාව I දී ඒවා සිදු වේ; 4. අනූනනය දෛහික සෛලවල වර්ධනය හා අලුත්වැඩියාවටද, ඌනනය ජන්මාණු/බීජාණු නිපදවීමටද වැදගත් වේ.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: සත්ත්ව සෛලවල ප්ලාස්ම පටලය තුළ පොස්ෆොලිපිඩ අණු අතර පිහිටමින් උෂ්ණත්ව වෙනස්වීම්වලදී පටල තරලතාව ස්ථායීව පවත්වා ගන්නා අණුව කුමක්ද?
- [ ] (1) ග්ලයිකෝජන්
- [✓] (2) කොලෙස්ටරෝල්
- [ ] (3) සෙලියුලෝස්
- [ ] (4) පෙක්ටීන්
> **පැහැදිලි කිරීම:** සත්ත්ව ප්ලාස්ම පටලයේ පොස්ෆොලිපිඩ අණු අතර අහඹු ලෙස ගිලී පවතින ස්ටෙරොයිඩ ලිපිඩය වන <b>කොලෙස්ටරෝල්</b> 'තරලතා ස්වාරක්ෂකයක්' (Fluidity buffer) ලෙස ද්විත්ව කාර්යයක් ඉටු කරනවා: (1) මිනිස් දේහ උෂ්ණත්වය වැනි <b>සාපේක්ෂව ඉහළ උෂ්ණත්වවලදී</b> පොස්ෆොලිපිඩ අණුවල අධික චලනය සීමා කරමින් පටලය ඕනෑවට වඩා දියාරු වීම වළක්වන අතර, (2) <b>අඩු උෂ්ණත්වවලදී</b> පොස්ෆොලිපිඩ වලිග එකිනෙක තදින් ඇසිරීම වළක්වමින් පටලය ඝනීභවනය වීම (මිදීම) වළක්වනවා. ග්ලයිකෝජන්, සෙලියුලෝස් සහ පෙක්ටීන් යන අනෙක් තුනම පොලිසැකරයිඩ (කාබෝහයිඩ්‍රේට) වන අතර ඒවා ප්ලාස්ම පටලයේ ලිපිඩ ද්විස්තරය තුළ පිහිටන්නේ නැහැ.

### MCQ 2: සත්ත්ව සෛල පටලයේ සෝඩියම්-පොටෑසියම් (Na<sup>+</sup>/K<sup>+</sup>) පොම්පය ක්‍රියාත්මක වන එක් චක්‍රයකදී ATP වැය කරමින් අයන පරිවහනය වන නිවැරදි දිශාව හා සංඛ්‍යාව කුමක්ද?
- [ ] (1) Na<sup>+</sup> අයන 2ක් සෛලයෙන් පිටතට සහ K<sup>+</sup> අයන 3ක් සෛලය තුළට
- [✓] (2) Na<sup>+</sup> අයන 3ක් සෛලයෙන් පිටතට සහ K<sup>+</sup> අයන 2ක් සෛලය තුළට
- [ ] (3) Na<sup>+</sup> අයන 3ක් සහ K<sup>+</sup> අයන 2ක් යන දෙකම සෛලය තුළට
- [ ] (4) ATP ශක්තිය වැය නොකර Na<sup>+</sup> සහ K<sup>+</sup> සමාන ගණනින් හුවමාරු කිරීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** සත්ත්ව සෛල ප්ලාස්ම පටලයේ පිහිටි <b>Na<sup>+</sup>/K<sup>+</sup> පොම්පය</b> යනු වාහක ප්‍රෝටීනයක් හා <b>ATP</b> ශක්තිය වැය කරමින් අයන ඒවායේ සාන්ද්‍රණ අනුක්‍රමණයට එරෙහිව ගෙන යන සක්‍රිය පරිවහන යාන්ත්‍රණයකි. මෙහි එක් පොම්ප චක්‍රයකදී ATP අණුවක් ජලවිච්ඡේදනය වී පොම්ප ප්‍රෝටීනය පොස්ෆොරයිලීකරණය වෙමින් <b>Na<sup>+</sup> අයන 3ක් සෛලයෙන් පිටතටත්</b>, පොස්ෆේට් කාණ්ඩය නිදහස් වෙමින් <b>K<sup>+</sup> අයන 2ක් සෛලය ඇතුළටත්</b> පොම්ප කරනවා. පිටතට යන ධන ආරෝපණ 3ට සාපේක්ෂව ඇතුළට එන්නේ ධන ආරෝපණ 2ක් පමණක් නිසා සෛල පටලය හරහා විද්‍යුත් විභව අන්තරයක් (Resting membrane potential, සෛල අභ්‍යන්තරය සෘණව) ගොඩනැංවීමටද මෙම පොම්පය සෘජුවම දායක වෙනවා.

### MCQ 3: සෛල චක්‍රයේ කුමන කලාවේදී <b>DNA ප්‍රතිවලිත වීම</b> සහ <b>හිස්ටෝන ප්‍රෝටීන සංශ්ලේෂණය වීම</b> සිදු වේද?
- [ ] (1) G<sub>1</sub> කලාව
- [✓] (2) S කලාව
- [ ] (3) G<sub>2</sub> කලාව
- [ ] (4) M කලාව
> **පැහැදිලි කිරීම:** සූන්‍යෂ්ටික සෛල චක්‍රයේ 90%ක් පමණ කාලයක් ගත වන අන්තර් කලාව (Interphase) G<sub>1</sub>, S සහ G<sub>2</sub> ලෙස උප-කලා තුනකට බෙදෙනවා. ඉන් <b>S කලාවේදී (Synthesis phase)</b> න්‍යෂ්ටිය තුළ ඇති <b>DNA අණු ප්‍රතිවලිත වීමත්</b>, නව DNA දාම ඇසිරීමට අවශ්‍ය <b>හිස්ටෝන ප්‍රෝටීන සංශ්ලේෂණය වීමත්</b> සිදු වන අතර, එමගින් වර්ණදේහ සංඛ්‍යාව (2n) නොවෙනස්ව පවතිද්දී එක් එක් වර්ණදේහය සහෝදර වර්ණදේහාංශ දෙකකින් යුක්ත බවට පත්වී DNA ප්‍රමාණය දෙගුණ වෙනවා. <b>G<sub>1</sub> කලාවේදී</b> සෛල පරිමාව හා ඉන්ද්‍රියිකා වර්ධනය වන අතර, <b>G<sub>2</sub> කලාවේදී</b> තර්කු තන්තු සෑදීමට අවශ්‍ය ප්‍රෝටීන සංශ්ලේෂණය හා සෙන්ට්‍රොසෝම ද්විගුණනය අවසන් වෙනවා; <b>M කලාවේදී</b> සිදුවන්නේ න්‍යෂ්ටික හා සෛල ප්ලාස්ම විභාජනයයි.

### MCQ 4: වැඩිහිටි මානව දේහයේ සාමාන්‍යයෙන් විභාජනය නොවන නිශ්චල <b>G<sub>0</sub> කලාවේ</b> පවතින සෛල යුගලය කුමක්ද?
- [ ] (1) සමේ අපිචර්ම සෛල සහ රතු ඇටමිදුළු සෛල
- [ ] (2) ආහාර මාර්ග ආස්තරණ සෛල සහ කලල සෛල
- [✓] (3) පරිණත ස්නායු සෛල සහ පේශි සෛල
- [ ] (4) ලූනු මූලාග්‍ර විභාජක සෛල සහ අක්මා සෛල
> **පැහැදිලි කිරීම:** සෛල චක්‍රයේ <b>G<sub>1</sub> පිරික්සුම් ස්ථානයේදී (G<sub>1</sub> checkpoint)</b> 'ඉදිරියට යාමේ' (Go-ahead) සංඥාවක් නොලැබෙන සෛල, සෛල චක්‍රයෙන් ඉවත් වී විභාජනය නොවන <b>G<sub>0</sub> කලාවට</b> ඇතුළු වෙනවා. වැඩිහිටි මිනිසෙකුගේ පූර්ණ ලෙස විශේෂණය වූ <b>පරිණත ස්නායු සෛල (Neurons) සහ පේශි සෛල (Muscle cells)</b> කිසිවිටෙකත් නැවත විභාජනය නොවන පරිදි ස්ථිරවම G<sub>0</sub> කලාවේ පවතිනවා (හෘදයාබාධයකදී හෝ සුෂුම්නා හානියකදී විනාශ වන සෛල නැවත අලුත්වැඩියා නොවන්නේ ඒ නිසයි!). අක්මා සෛල සාමාන්‍යයෙන් G<sub>0</sub> කලාවේ පැවතුණද තුවාල වූ විට වර්ධක සාධක මගින් නැවත විභාජනයට කැඳවිය හැකි අතර, සමේ අපිචර්ම, රතු ඇටමිදුළු, ආහාර මාර්ග ආස්තරණ හා විභාජක සෛල නිරන්තරයෙන් විභාජනය වෙනවා.

### MCQ 5: අනූනන විභාජනයේදී න්‍යෂ්ටි ආවරණය බිඳ වැටී වර්ණදේහවල කයිනෙටොකෝවලට (Kinetochores) තර්කු ක්ෂුද්‍රනාලිකා සම්බන්ධ වන්නේ කුමන අවධියේදීද?
- [ ] (1) ප්‍රාක් කලාව (Prophase)
- [✓] (2) පෙරයෝග කලාව (Prometaphase)
- [ ] (3) යෝග කලාව (Metaphase)
- [ ] (4) වියෝග කලාව (Anaphase)
> **පැහැදිලි කිරීම:** අනූනන විභාජනයේ අනුකලා පහෙන් දෙවැන්න වන <b>පෙරයෝග කලාවේදී (Prometaphase)</b> න්‍යෂ්ටි ආවරණය කැබලිවලට බිඳ වැටෙන අතර, වර්ණදේහ තවදුරටත් ඝනීභවනය වී සෙන්ට්‍රොමියර දෙපස ඇති විශේෂිත ප්‍රෝටීන ව්‍යූහ වන <b>කයිනෙටොකෝ (Kinetochores)</b> වෙත දෙධ්‍රැවයෙන් පැමිණෙන තර්කු ක්ෂුද්‍රනාලිකා සම්බන්ධ වෙනවා. මීට වෙනස්ව <b>ප්‍රාක් කලාවේදී</b> සිදුවන්නේ ක්‍රොමැටින් ඝන වීම, න්‍යෂ්ටිකාව අතුරුදහන් වීම හා මූලික තර්කුව ගොඩනැගීම පමණයි (එහිදී න්‍යෂ්ටි ආවරණය තවමත් නොබිඳී පවතී). <b>යෝග කලාවේදී</b> වර්ණදේහ යෝගකලා තලයේ පෙළගැසෙන අතර, <b>වියෝග කලාවේදී</b> සෙන්ට්‍රොමියර බෙදී සහෝදර වර්ණදේහාංශ ප්‍රතිවිරුද්ධ ධ්‍රැව කරා ඇදී යනවා.

### MCQ 6: ඌනන විභාජනයේදී සහෝදර නොවන වර්ණදේහාංශ අතර <b>අවතරණය (Crossing over)</b> සහ කයස්මා (Chiasmata) සෑදීම සිදුවන්නේ කුමන අවධියේදීද?
- [✓] (1) ප්‍රාක් කලාව I
- [ ] (2) යෝග කලාව I
- [ ] (3) වියෝග කලාව I
- [ ] (4) ප්‍රාක් කලාව II
> **පැහැදිලි කිරීම:** ලිංගිකව ප්‍රජනනය කරන ජීවීන් තුළ නව ප්‍රවේණික සංකලන (ප්‍රභේදන) බිහි කරන ප්‍රධාන ක්‍රියාවලියක් වන <b>අවතරණය (Crossing over)</b> සිදුවන්නේ ඌනනය I හි <b>ප්‍රාක් කලාව I (Prophase I)</b> තුළදීයි. ප්‍රාක් කලාව I හිදී මාතෘ හා පීතෘ සමජාත වර්ණදේහ යුගල 'උපාගම පට සංකීර්ණය' (Synaptonemal complex) මගින් දිග් අතට යුගලනය වී (උපාගමය / Synapsis) චතුර්ථක සාදන අතර, සහෝදර නොවන වර්ණදේහාංශවල අනුරූප DNA කොටස් බිඳී හුවමාරු වන ස්ථාන X-හැඩැති <b>කයස්මා (Chiasmata)</b> ලෙස දිස් වෙනවා. <b>යෝග කලාව I</b> හිදී සමජාත යුගල මැද තලයේ අහඹු ලෙස පෙළගැසෙන අතර, <b>වියෝග කලාව I</b> හිදී සමජාත වර්ණදේහ වෙන් වෙනවා; <b>ප්‍රාක් කලාව II</b> හිදී නැවත අවතරණයක් සිදු වන්නේ නැහැ.

### MCQ 7: ශාක සෛලයක සෛල ප්ලාස්ම විභාජනය (Cytokinesis) සත්ත්ව සෛලයකින් වෙනස් වන්නේ කෙසේද?
- [ ] (1) ශාක සෛලවල ඇක්ටින්-මයෝසින් විදලන ඇලියක් සෑදෙන අතර සත්ත්ව සෛලවල සෛල ඵලකයක් සෑදේ
- [✓] (2) ශාක සෛලවල ගොල්ගි ආශයිකා එකතු වී මැද සිට පිටතට සෛල ඵලකයක් (Cell plate) සාදයි
- [ ] (3) ශාක සෛලවල සෛල ප්ලාස්ම විභාජනයක් කිසිවිටෙකත් සිදු නොවේ
- [ ] (4) ශාක සෛලවල සෙන්ට්‍රියෝල මගින් සෛල බිත්තිය දෙකට කපයි
> **පැහැදිලි කිරීම:** සත්ත්ව සෛලවල දෘඪ සෛල බිත්තියක් නොමැති නිසා ප්ලාස්ම පටලයට ඇතුළතින් ඇක්ටින් ක්ෂුද්‍රසූත්‍රිකා හා මයෝසින් වළල්ලක් සංකෝචනය වී පිටත සිට ඇතුළට ගැඹුරු වන <b>විදලන ඇලියක් (Cleavage furrow)</b> මගින් සෛලය දෙකට වෙන් වෙනවා. නමුත් <b>ශාක සෛලවල</b> දෘඪ සෙලියුලෝස් සෛල බිත්තියක් පවතින බැවින් පිටතින් හැකිළීම කළ නොහැකි නිසා, <b>ගොල්ගි උපකරණයෙන්</b> නිපදවන සෛල බිත්ති ද්‍රව්‍ය රැගත් ආශයිකා ක්ෂුද්‍රනාලිකා දිගේ සෛලය මැදට රැස් වී විලයනය වීමෙන් මැද සිට පිටතට වර්ධනය වන <b>සෛල ඵලකයක් (Cell plate)</b> සාදා නව සෛල බිත්තිය ගොඩනගනවා. එමෙන්ම උසස් ශාක සෛලවල සෙන්ට්‍රියෝල පිහිටන්නේද නැහැ.

### MCQ 8: විද්‍යාගාරයේදී ආලෝක අන්වීක්ෂය යටතේ අනූනනය (Mitosis) සහ ඌනනය (Meiosis) යන සෛල විභාජන අවධි පැහැදිලිව නිරීක්ෂණය කිරීම සඳහා වඩාත්ම යෝග්‍ය ශාක නිදර්ශක යුගලය පිළිවෙළින් කුමක්ද?
- [ ] (1) <i>Hydrilla</i> පත්‍රය සහ අර්තාපල් අලය
- [✓] (2) ලූනු මූලාග්‍රය (අනූනනය) සහ <i>Tradescantia</i> පරාගධානිය (ඌනනය)
- [ ] (3) මුං බීජ සහ පොල් අන්තඃපෝෂය
- [ ] (4) <i>Rhoeo</i> යටි අපිචර්මය සහ උක් කඳ
> **පැහැදිලි කිරීම:** <b>අනූනන විභාජනය</b> නිරීක්ෂණය කිරීම සඳහා සක්‍රියව බෙදෙන දෛහික විභාජක පටකයක් අවශ්‍ය වන අතර, වේගයෙන් වැඩෙන <b>ලූනු (<i>Allium cepa</i>) මූලාග්‍රයේ අග්‍රස්ථ විභාජකයේ</b> විශාල, පැහැදිලිව වර්ණ ගැන්වෙන වර්ණදේහ ඇති නිසා තාවකාලික තෙරපුම් කදාවක් (Squash preparation) මගින් අනූනන කලා සියල්ල පහසුවෙන් නිරීක්ෂණය කළ හැකියි. <b>ඌනන විභාජනය</b> සිදුවන්නේ බීජාණු මාතෘ සෛලවල පමණක් බැවින්, ළපටි <b><i>Tradescantia</i> පුෂ්ප කැකුළුවල පරාගධානි</b> තුළ පරාග (ක්ෂුද්‍ර බීජාණු) මාතෘ සෛල ඌනනය වී පරාග චතුෂ්ක සාදන අවධි පැහැදිලිව දැකගත හැකියි. <i>Hydrilla</i> හා <i>Rhoeo</i> පත්‍ර පරිණත ස්ථිර පටක (ප්ලාස්මච්ඡේදනය/සෛල ප්ලාස්ම ප්‍රවාහය බැලීමට යෝග්‍ය) මිස විභාජක පටක නොවෙයි.
